اراسان ەمەس, تازا اۋىز سۋ ىشەدى

سارىاعاش اۋدانىندا بيىل 10 مەكتەپ پەن 2 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى باستالعان. بۇرىنعى كەلەس پەن سارىاعاش اۋداندارىنىڭ بىرلەسكەن وتاۋىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان اۋداندا ءبىلىم وشاعىمەن قامتۋ كەشەگە دەيىن قيىن بولىپ كەلگەن. ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەردى بىلاي قويعاندا ۋاقىتىندا اسارمەن شيكى كىرپىش, ارزانقول ماتەريالداردان سالىنعان اپاتتى مەكتەپتەرى كوپ ەدى. بۇگىنگى مەكتەپتەر – زامان تالابىنا لايىق. ايتسە دە سول ءبىلىم وشاقتارىنىڭ بارلىعى ءوز ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرىلدى, پروبلەماسى جوق دەۋ­گە بولمايدى. جامبىل اۋىلىنا قاراستى اششى­ساي اۋىل وكرۋگىندەگى ن.شويبەكوۆ اتىنداعى 300 ورىندىق مەكتەپ ءبىرتالاي مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەر­لەردىڭ سامايىن اعارتتى. مەردىگەر ۋادە­سىندە تۇرا المادى. سارىاعاشتان 120 شاقىرىم­داي قاشىقتا جاتقان اۋىلدىڭ جولى ناشار بولاتىن. قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاسىمالداۋ قيىنعا سوققان. اۋدان ورتالىعىنداعى وسىنداي مەكتەپپەن قارجىسى بىردەي نىساندى مەملەكەتتىك ساتۋدا جەڭىپ العان قۇرىلىس كومپانياسى قۇرىلىس ماتەريال­دا­رىن تاسىمالداۋداعى شىعىنىن ۇكىمەتتەن ءوڭدىرىپ ال­ماق بولىپ تالاپ قويىپ ءجۇرىپ, ءبىرتالاي زاڭ بۇزۋ­شىلىققا جول بەردى. ونىسى وزىنە جاقسى بولمادى. ءىس سوتقا ءوتتى. مەكتەپتىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى كەشەۋىلدەدى. سوڭىندا باسقا مەردىگەر قوسىمشا قارجىمەن مەكتەپتى ىسكە قوستى. اۋىلدىق قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باستىعى بەكەت سمانوۆ پەن باس مامان مۇحتار ايتىمبەتوۆ قالعان قۇرىلىستار بويىنشا جۇمىستار كەستەگە ساي ءجۇرىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتادى. قىركۇيەك پەن قاراشا ايلارىندا 4 مەكتەپ پەن 2 بالاباقشا وقۋشىلار مەن بۇلدىرشىندەرگە ەسىك اشادى. اۋداننىڭ تاعى ۇلكەن پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى – تازا اۋىز سۋ ەدى.  سارىاعاش سارىاعاش بولعالى جۇرت اراسان سۋىن ءىشىپ كەلدى. ”قىرىق جىل ىشتىك, دانەڭە دە بولعان جوق” دەگەنىمەن دارىگەرلەر قۇرامى مينەرالدارعا باي اراسان سۋىنىڭ اعزاعا زيانى بار ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. شەت جاعاسىن ءوزىمىز دە بايقا­عانبىز. ورتا مەكتەپتە سا­باق بەرگەن مۇعالىمىمىز كەلگەن. جولداسى بار. شىلىڭگىر شىلدەدە سارىاعاش ساناتوريىندە ورىن دەگەن بول­مايد­ى. جولدامادان كۇدەر ۇزگەن ادامدار اس-سۋ مەن ەم-دومعا اقشا تولەپ, جالداعان پاتەرلەرىنەن قاتىنايدى. ازدى-كوپتى بەدەلىمىزدى سالىپ ەكەۋىنە ورىن الىپ بەرگەنىمىزدى قايتەيىك, ەكى كۇننەن كەيىن “جاقپادى” دەپ كەلىپ تۇر. ارقانىڭ ەكى سال جىگىتى ەندى قاشان بۇل جەرگە كەلەمىز دەپ دەنەمىزگە مينەرالى سىڭە بەرسىن دەپ جاتسا دا, تۇرسا دا اراسان سۋىن ىشە بەرگەن عوي. ناتيجەسى ىشتەرى توقتاماي قويعان. ساناتوري كورمەستەي بولىپ بەزىپ شىعۋىنىڭ ءمانىسى وسى. قازىر سارىاعاش اۋدانىنىڭ حالقى تازا سۋعا زارۋلىكتى ءبىرشاما شەشىپ كەلەدى. ءبىز “تازا سۋ” باع­دارلاماسىنىڭ ورىندالۋى جونىندەگى جاي-جاپ­سارىن اۋداندىق تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باستىعى م.سەيتىمبەتوۆتەن وتىنگەن ەدىك. اۋداندا حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى وبلىستىق 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق «تازا سۋ» باعدارلاماسى ءوز ناتيجەسىنە جەتىپ كەلەدى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – حالىقتى قاجەتتى مولشەردە جانە كەپىلدى ساپالى سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ. باعدارلاما اياسىندا تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن  قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى نىسان­دارىن سالۋ جانە اۋدانداعى ەلدى مەكەندەردى سۋمەن جابدىقتاۋ قۇرىلىستارى مەن جەر استى سۋلارىن پايدالانۋ جونىندەگى شارالار اتقارىلعان. «تازا سۋ» باعدارلاماسىنىڭ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 4022,7 ملن.تەڭگە مولشەرىندە ءبولىنىپ, بۇل قاراجات ءتيىستى جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جوبالارىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ناقتىلانىپ وتىرىلدى.  اتاپ ايتقاندا, - رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3595,5 ملن. تەڭگە, - وبلىستىق بيۋدجەتتەن 427,2 ملن. تەڭگە ءبولىندى. بۇل قارجىلار اقتوبە, وشاقتى, قوشقاراتا, داربازا, جىلعا, قاپلانبەك, سارىاعاش قالاسى اباي اۋىلى جانە 8 جاقىن ەلدى مەكەندەرگە تارتىلدى. سونداي-اق, «جول كارتاسى» بويىنشا 14 ەلدى مەكەندى سۋ ۇڭعىمالارىن قازۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. اۋدانداعى 26 اۋىلدىق وكرۋگتە 153 ەلدى مەكەندە 288303 حالىق تۇرادى. وسى 26 ەلدى مەكەننىڭ 110204 تۇرعىنى (38,2 %) سۋ قۇبىرىنان, 38 ەلدى مەكەننىڭ 54510 تۇرعىنى (18,9 %) ءوزى اعاتىن ۇڭعىما, 33 ەلدى مەكەننىڭ 68540 تۇرعىنى (23,8 %) قۇدىق سۋىنان سۋ ءىشىپ كەلەدى. قازىر 31 «ومەگا» سۋ تازارتقىش قوندىرعىسى قويىلعان 31 ەلدى مەكەن بار. ال, 13 ەلدى مەكەننىڭ 23447 تۇرعىنى (8,1 %) اشىق سۋ كوزدەرىنەن, 12 ەلدى مەكەننىڭ 31602 تۇرعىنى (11,0 %) تاسىمالدى اۋىز سۋدى پايدالانىپ وتىر. بۇل بۇگىنگى جاعداي. اۋدان ورتالىعى سارىاعاش قالاسىن سۋمەن جاب­دىق­­تاۋ قۇرىلىسىنىڭ ءىىى-ءشى كەزەڭىنىڭ جوباسى بو­يىنشا 2010 جىلى باستالعان قۇرىلىستىڭ سمەتالىق قۇنى 535 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قارجىنىڭ 2010 جىلى 60 ملن. تەڭگە قارجىسى ءبولىنىپ, تولى­عى­مەن يگەرىلدى. ال, 2011 جىلعا بار بولعانى 38,3 ملن. تەڭگە قار­جى بولىنگەن. اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان رەسپۋب­ليكالىق سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.ورمانعا جانە „وڭتۇستىك سۋشار“ رمك توراعاسى س.سەيسەنوۆتىڭ اتىنا حات جولدانعان. سونىمەن قاتار سارىاعاش قالا­سى ارداگەرلەرى  قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى ق.ايتاحانوۆ پەن ب.جىلقى­شيەۆتەرگە ءوتىنىش جازعان. اۋد­ان ورتالىعى سارىاعاش قالاسىنىڭ تۇرعىن­دارى قازىرگى كەزدە 40 مىڭ ادامعا جەتتى. 6781 ابونەنتكە سۋ ارنايى كەستە بويىنشا 8-12 ساعاتپەن عانا بەرىلۋدە. ويتكەنى ەكىنشى كوتەرىلىمدەگى سۋ سورعى ستانسا­سىندا سۇزگىلەردى, جارىقتاندىرعىش قوندىرعىلاردى جۋاتىن ارنايى سۋ سورعىلار  جوقتىعىنان, قالاعا سۋ بەرۋدى توقتاتىپ سۋ سورعى­لاردى جۋىپ تازالاۋعا تۋرا كەلەدى. 5 دانا سۇزگىنىڭ ارقايسىسىن جۋعا 2 ساعات ۋاقىت كەتەدى. سەبەبى تاشقۇلاق كانالىنان قىسى-جازى لاي سۋ اعادى. سوندىقتان, سۇزگىنى جانە جارىق­تان­دىرعىشتى ءتاۋ­لىك سايىن كەزەگىمەن جۋىپ تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. جا­رىقتاندىرعىشتار مەن سۇزگىلەردى جۋعا ار­نايى 2 دانا سۋ سورعى ورناتىلۋى كەرەك. سۋ تازالاۋ كەشەنىندە سۇزگىلەردى, جارىقتان­دىر­عىشتاردى جۋىپ تازالاۋ ءۇشىن 1000م3-تىق جاڭادان سۋ قويماسى سالىنباسا قولدانىستاعى 500م3-تىق تازا سۋ قويماسى ازدىق ەتۋدە. ءى جانە ءىى جانە ءىىى كو­تە­رىلىمدەگى سۋ سورعى ستانسالارىنىڭ سورعىلارى 1982-1990 جىلدارى شىعارىلعان, دوڭگەلەكتەرىنىڭ قالاق­شالارى توزعان. سول سەبەپتى زامان تالابىنا ساي ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەيتىن سۋ سورعىلار ورناتۋ كەرەك. مۇنى شەشۋ جولدارى قانداي؟ وسى ماقساتتا سارىاعاش قالاسىنا 2012 جىلعا قاراستىرىلعان 432,9 ملن. تەڭگەنىڭ 2011 جىلعا 200 ملن. تەڭگەسىن اۋىستىرىپ, تولىعىمەن قارجى بولدىرۋگە وبلىس اكىمىنە ۇسىنىس بەرىلدى. سوندا از شىعىن جۇمساي وتىرىپ, تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ماتەريالدىق جانە ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاۋمەن بايلانىستى پايدالانۋ شىعىستارىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. وسى جۇمىستار اياقتالعان جاعدايدا سارىاعاش قالا­سى­نىڭ 141 كوشەسىنە ەلەكتر قۋاتى شىعىنىنسىز سۋ ءوز اعىسىمەن تاۋلىگىنە 24 ساعات تاراتىلاتىن بولادى. اۋداندا ءالى دە جەر استى سۋلارىنىڭ انىقتاۋ-بار­لاۋ جۇمىستارى 1974 جىلعى انىقتاۋمەن ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. جوبالاۋشى مەكەمەلەر سۋدىڭ قانشا تەرەڭ­دىكتەن شىعاتىنىن دالدەپ, انىقتاپ بەرە الماي وتىر. مىسالى, 2008 جىلى الپامىس باتىر اۋىل وكرۋگىندەگى اقجول, قاۋىنشى ەلدى مەكەندەرىندە 2 ۇڭعىمانىڭ سۋى جوبا بويىنشا 950 مەتردەن سۋ شىعادى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق مەردىگەر ءوز قارجى­سىنىڭ ەسەبىنەن بۇرعىلاۋ كەزىندە 1300 مەتردەن ىشۋگە جارامايتىن سۋ شىعاردى. اقجول ەلدى مەكەنىندە تازا اۋىز سۋ پايدالانۋعا بەرىلمەي قالدى. اقجول ەلدى مەكەنىنە سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن سارىاعاش – اباي سۋ جۇيەسى قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ دميتروۆ ەلدى مەكەنىنەن اقجول ەلدى مەكەنىنە دەيىن 12 شاقىرىم سۋ قۇبىرىن تارتۋ ماسەلەسىنە 80 ملن. تەڭ­گە قارجى ءبولدىرۋ وبلىستان سۇرالدى. سونداي-اق, وبلىس اكىمى تاراپىنان جەر استى سۋلارىنىڭ انىقتاۋ-بارلاۋ جۇمىستارىنا ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىرما بەرىلدى. 2011 جىلى سارىاعاش قالاسى, اباي مەن جاقىن 8 اۋىلداردا جانە بۇدان باسقا 12 ەلدى مەكەندە اۋىز سۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا 1393,8 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ قۇرىلىس جۇمىستارى جالعاسۋدا. وبلىستىق بيۋدجەتتەن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ارنايى سۋ جۇيەلەرى قۇرىلىستارى مەن جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن تەحنيكالار الۋعا 114,6 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, تەحنيكالار وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ جەتتى. جىلدىڭ سوڭىنا سۋ قۇبىرلارى ارقىلى سۋ ءىشۋ 49 ەلدى مەكەن تۇرعىندارى  (32,0%) قامتىلاتىن بولادى. 2012 جىلى اۋىز سۋ جۇيەسىنە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن 14 ەلدى مەكەننىڭ جوبالاۋ سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋعا 48,5 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, يگەرىلۋدە. دەگەنمەن, 2009 جىلى شەكارا بويىنداعى ەلدى مەكەندەرگە قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن  5 ۇڭعىما مەن  سۋ جۇيەلەرىندە اقاۋلار بار, ونى جوندەتۋ جونىندە مەردىگەرگە حات جولدانسا دا, ءالى قالپىنا كەلتىرىلمەگەن. اتاپ ايتقاندا: – الپامىس باتىر اۋىلدىق وكرۋگىندە اقجول, قاۋىنشى ەلدى مەكەندەرىندەگى سۋ ۇڭعىمالارىندا سۋ جوق جانە سۋ تارتاتىن قۇرالدارى جوق. – ۇشقىن اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قورالاس, دوستىق ەلدى مەكەندەرىندەگى سۋ ۇڭعىمالارىنان سۋ شىققان. بىراق, تەرەڭدەتىلگەن ۇڭعىما سورعىسى ۇڭعىمادان شىققان سۋدى مۇناراسىنا  جەتكىزىپ بەرە المايدى. ەلدى مەكەنگە تارتىلعان سۋ قۇبىرلارى سۋ  قىسىمىنا شىداماي جارىلۋدا.  سۋ قۇبىرلارى سىن كوتەرمەيدى. – بىرلەسۋ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 28 گۆارديا ەلدى مەكەنىندەگى ۇڭعىمادا سۋ بار. بىراق سۋ ەلەكتر ەنەرگيا­سى­نا قارىز بولعاندىقتان مۇناراسىنا سۋدى جەتكىزىپ بەرە المايدى. سونىڭ سالدارىنان سۋ قۇبىرلارىنا سۋ جەتپەيدى. بۇگىندە اكىمدىك وسى شەتىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. سارىاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى ماقسات مىرزاباەۆ «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ىسكە قوسىلدى, – دەيدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ەكى كەزەڭ­نەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 2011-2015 جىلدار ارا­لى­عى. ەكىنشى كەزەڭ – 2016-2020 جىلدار ارا­لى­عى. باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىندا ورتا­لىق­تان­دىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنە حالىقتىڭ قولىن جەتكىزۋ. بۇل كورسەتكىش قالادا 100 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. «اقبۇلاق» باعدارلاماسىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن سالۋعا جانە ىشۋگە جارامدى سۋدى دايىن­داۋعا الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس ودان ءارى جالعاس­تىرىلادى. اۋدان تۇرعىندارى ساپالى اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇيەلەر مەن قۇرىلىستار سالۋ جانە ولاردى قايتا جاڭارتۋ جالعاسادى. اۋداننىڭ 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان باسىم­دى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنىڭ تىزبەسىندە اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ قۇرىلىستارىنا بارلىعى 13,6 ملرد. تەڭگە قارالىپ وتىر. ونىڭ 2012 جىلى 2,7 ملرد. تەڭگەسىنە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋەتىنىڭ مىق­تىلىعىنىڭ جەمىسى. قۇداي قوس كورسە, الىمساقتان اراسان سۋىن ءىشىپ كەلگەن سارىاعاشتىقتار تاياۋ جىلداردا تازا اۋىز سۋىنا قولدارى جەتەتىن بولادى. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋدانى.