قارا تەڭىزگە توتە باعىت

ون جىل بۇرىن ەل مەن ەلدى جالعاعان «تەڭىز – نوۆوروسسيسك» قۇبىرىن كەڭەيتۋ جوباسى باستالدى ەل ءتا­ۋەل­سىزدى­گىنىڭ ەكو­نوميكانى وركەندەتۋگە تىكەلەي جەمىسى كوپ. سونىڭ ءبىرى تاۋەل­سىز­دىك العاننان كەيىن ىلە-شالا, ياعني 1992 جىلى نەگىزى قالانعان جوبالاردىڭ بىرى–قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي تارتىلعان جاڭا مۇناي قۇبىرى. جىلىوي اۋدانىنداعى “تەڭىز” كەنىشىنەن نوۆوروسسيسك ايلاعىنا دەيىن سوزىلعان 1500 شاقىرىمنان اساتىن قۇبىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدە­راتسياسى جانە ومان سۇلتاندىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. مۇنى مۇنايشىلار ەلبا­سىنىڭ ءتول جوباسى دەپ اتايدى. بۇل — شىندىق. ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن, تاباندىلىعىمەن ىسكە اسىرىل­عان ناق وسى جوبا ارقىلى “تەڭىز” كەنىشىنىڭ “قارا التىنىن” الەمدىك رىنوكقا توتەلەي شىعارۋعا ءدالىز اشىلدى. دەگەنمەن, بەل-بە­لەستى قۋالاپ, ەل مەن ەلدى ءبىر-بىرىنە جالعاعان توتە قۇبىردىڭ دەنى رەسەي جەرىمەن وتەت­ىن­دىكتەن, كورشى ەل باسشىلارىن كەلىسسوزگە كوندىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتى­راۋ وبلىسىنا ساپارىنىڭ بىرىندە بۇل جوبا تۋرالى بىلاي دەپ ەدى: – اتىراۋ — قارقىندى وركەندەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ءالى دە قار­قىندى دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەرەدى. وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن “شەۆرون” كومپانياسىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا اكەلدىك. سەبەبى, جەرىمىزدەگى مول مۇنايدى يگەرۋگە ءوزىمىزدىڭ تەحنو­لوگيا­مىز بولمادى. وسى ينۆەستوردى اكەلمەسەك, جەردىڭ استىنداعى مول بايلىق جاتا بەرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان شەتەل ينۆەستيتسيا­سىن كوپتەپ تارتتىق. مۇنايدى وندىرگەننەن كەيىن ونى شەتەل رىنوگىنا ساتۋ جولدارىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتەن, قارا تە­ڭىزگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن قولعا الدىق. ارينە, بۇل وڭاي جوبا بول­مادى. التى جىل بويى رەسەي باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. راسىندا دا سولاي. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن التى جىل بويى ايانباي كەلىسسوز جۇرگىزگەن ەلباسىنىڭ تاباندىلىعى ءوز جەمىسىن بەردى. باستاپقىدا ءتورت كەزەڭگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەتىنى باعدار­لان­عان جوبانىڭ 4 ميلليارد اقش دول­لارىنا باعالانعان جالپى قۇنىنان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى مەن قالماق رەس­پۋب­ليكاسى, ستاۆروپول, كراسنودار ايماقتارى بيۋدجەتتەرىنە تۇسەتىن سالىق مولشەرى كو­ڭىلگە قونىمدى بولاتىنىن اۋەلگىدە باع­دارلاي الماعان كورشى ەل باسشىلارى, ەندى, بۇل جوبانىڭ وزدەرىنە ءتيىمدى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. قۇبىردىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە 45 ميلليون دوللاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالدى. بىرنەشە جەردە قۇبىر بويىمەن سىرعىعان مۇنايدىڭ قىسىمىن انىقتايتىن قوندىرعىلار ورناتىلدى. قازىر “تەڭىز” كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, رەسەيدىڭ جوعارىدا ايتىلعان بىرنەشە وڭىرلەرى اۋما­عىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ماڭداي تىرەگەن قۇبىر بويىمەن مۇناي تاسىمال­دانعالى 10 جىلدان استى. ءتيىمدى تۇستارى جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, قازاق مۇنايىنىڭ شەتەل رىنوگىنا جەتۋ جولىنىڭ ۇزاقتىعى ەداۋىر قىسقاردى. مۇنى شەتەل رىنوگىنا باعىت العان «قارا التىن» جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلاتىن, ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەدەرگىلەردىڭ ازايۋى تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز. جوبا بويىنشا بۇل قۇبىرمەن 40 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءونىم تاسىمالداۋعا مول مۇمكىندىك بولاتىنىنا بولجام جاسالعان. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋ جىلدارى ءوندى­رىلەتىن مۇناي كولەمى كۇرت كوبەيمەك. ءاسى­رەسە, “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” ەكىنشى بۋىنى اتا­لاتىن جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن “تەڭىزدىڭ” بەرەر ءونىمى ەسەلەنىپ شىعا كەلدى. بۇعان قوسا وسى قۇبىرمەن قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەنىشىنىڭ شيكى مۇنايى دا ۇزدىكسىز تاسىمالدانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ استراحانمەن شەكارا­داعى “قۇرمانعازى”, “حۆالىنسكوە” “يماشەۆ” كەنىشتەرىنەن ءونىم الىنعاندا ونى تاسى­مالداۋداعى باستى باعىت رەتىندە وسى قۇبىر الدىمەن تاڭدالاتىنى داۋ تۋدىر­مايدى. سەبەبى, وسى كەنىشتەرگە ەڭ جاقىن ارالىقپەن وتەتىن بىردەن-ءبىر قۇبىر بۇل. دەمەك, اتالعان كەنىشتەردى يگەرەتىن كاسىپ­ورىندارعا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىنان وڭتايلىسى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىر بولماق. سونىمەن قاتار, كەلەشەكتە كاسپي­دىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان الىناتىن «قارا التىندى» دا وسى باعىتپەن تاسىمال­داۋ نۇسقاسى تاڭدالىپ وتىر. كاسپي قۇبىرلى وتكىزگىشىمەن «قاز­مۇ­نايگاز», «تەڭىزشەۆرويل» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن بىرگە, وزگە كاسىپورىندار مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزدى. كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي پلا­تونوۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى قۇبىرمەن 2001 جىلدان بەرگى 10 جىلدىق كەزەڭدە 260 ميلليون توننا مۇناي تاسىمالدانىپتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى جىل سايىن قو­ماقتىلانا تۇسكەنى داۋسىز. ماسەلەن, بىلتىر قازاقستاننان 34 ميلليون 923 مىڭ توننا «قارا التىن» اتالعان قۇبىرمەن شەتەل رى­نوگىنا جول تارتتى. كونسورتسيۋم باسشىلارى قۇبىردىڭ مەحانيكالىق قۋاتى 2012 جىلدان باستاپ تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىگى بارىن ايتادى. وسى ماقساتتا كونسورتسيۋمعا تيەسىلى قۇبىردىڭ ءونىم وتكىزگىشتىك قۋاتىن ۇلعايتۋ جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. بۇل تۋرالى كونسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى بىلتىرعى 15 جەلتوقساندا ورتاق كەلىسىم جاسادى. اكتسيونەرلەردىڭ وسى كەلىسىمى اياسىندا كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن 3 كەزەڭمەن جۇرگىزۋ جونىندە ۇيعارىم بولعان. قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى وتكەن اپتادا اتىراۋ مۇناي ايداۋ ستان­ساسىندا باستاۋ الدى. سوعان ورايلاستىرىلا وتكىزىلگەن شارادا مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ اتالعان قۇبىردىڭ قازاق­ستاندا وندىرىلگەن مۇنايدى شەتەل رىنوگىنا توتەلەي شىعاراتىن بىردەن-ءبىر باعىت بول­عانىنا نازار اۋداردى. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ىسكە اسىرىلعان العاشقى حالىقارالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. وسى­لايشا, قازاقستان-رەسەي ەلدەرىنىڭ ينتەگرا­تسيالىق بايلانىسى تەرەڭدەي تۇسۋىنە وڭ ىقپا­لىن تيگىزدى. وسى جوبانىڭ قازاقستانداعى بولىگىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اتىراۋ وبلى­سىنىڭ ەكونوميكاسىنا 1 ميلليارد اقش دول­لارى كولەمىندەگى قاراجات ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيىلادى. قۇبىر قۇرىلىسىنا 2000-نان اسا ادام جۇمىسقا تارتىلسا, جوبا اياقتالعاننان كەيىن 100-دەن استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى سەرگەي شماتكو دا بۇل جوبا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ, سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ جەمىسى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي پلاتونوۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, 5,4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان كەڭەيتۋ جوبا­سىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 5 مۇناي ايداۋ ستان­ساسى جاڭعىرتىلىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 88 كيلومەتر قۇبىر ۇلكەن ديامەترلىك تۇرىمەن اۋىستىرىلادى. قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى ايلاقتا مۇناي ساقتايتىن 100 مىڭ تەكشە­مەتر­لىك ءۇش قازان ورناتىلماق ەكەن. بۇل قۇ­بىر­مەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ مەحا­نيكالىق قۋاتىن جىلىنا 35 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتادى باس ديرەكتور. ال ەكىنشى كەزەڭ بارىسىندا جاڭادان 5 مۇناي ايداۋ ستانساسىن تۇرعىزۋ ارقىلى 2013 جىلى قۇبىرمەن 48 ميلليون تونناعا دەيىن «قارا التىندى» تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى بولاتىنىنا شەك كەلتىرمەيدى. ءۇشىنشى كەزەڭگە جوسپارلانعان تاعى دا 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى, وعان قوسا ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان 100 مىڭ تەكشەمەترلىك ءۇش قازاندى ىسكە قوسۋ جوباسى 2015 جىلى تولىق اياقتالماق. سول كەزدە كاسپي قۇبىر كونسور­تسيۋمى جىلىنا 67 ميلليون توننا «قارا التىندى» قارا تەڭىز جاعالاۋىنا سەنىمدى تاسىمالداي الادى. ايتقانداي, قۇبىر بويىن­دا ىسكە قوسىلاتىن 10 مۇناي ايداۋ ستانسا­سىنىڭ ەكەۋى قازاقستان اۋماعىندا, ياعني اتى­راۋ وبلىسىندا سالىنباق. اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى بولات داۋكەنوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, مۇنايلى ءوڭىردىڭ كەڭ قانات جايا وركەندەۋىنە سەرپىن بەرگەن جوبالاردىڭ قاتارىنداعى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىندا دا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا باسا كوڭىل بولىنۋدە. بۇل –جەرگىلىكتى مامانداردىڭ قوسىمشا مامان­دىق­تى مەڭگەرۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى. جەرگىلىكتى قازىناعا تۇسەر سالىق مولايىپ, ەكونو­ميكانىڭ وركەندەي بەرۋىنە ىقپالى تيەدى. «تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن بۇل جوبانىڭ ماڭىزى ايرىقشا» دەگەن بولات داۋكەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, سونىمەن بىرگە وڭىردە ەلباسىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى باسىم كاسپي قايراڭىن يگەرۋ, تشو-نىڭ ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى, گاز-حيميا كەشەنى سەكىلدى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ال «قازمۇنايگاز» ۇك باسقارۋشى ديرەكتورى نۇرتاس شمانوۆ كونسورتسيۋم قۇبىرىن كەڭەي­تۋ جوباسى تۋرالى بىلاي دەدى: – قارا تەڭىز باعىتىنداعى توتە قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى تابىستى دامۋى ءۇشىن, سونداي-اق, بۇكىل الەم­دەگى ەنەر­گەتي­كا­لىق قاۋىپسىزدىكتى نى­عاي­تۋ تۇر­عى­سىن­دا باسىم با­عىتقا يە. سول سەبەپتەن ءبىز­دىڭ وتاندىق «قاز­مۇ­نايگاز» كوم­پا­نيا­سى قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋگە باي­­لانىستى كەلىس­سوز­دەرگە بەلسەنە ات­سالىستى. جالپى, بۇل قۇبىردىڭ ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك بايلا­نىس­تاردىڭ بۋىنىن بەكىتە تۇسۋگە, ينتە­گراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا بەرۋگە ىقپالى وتە زور. ونى كونتس­سور­تسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى دە جوققا شىعار­مايدى. ماسەلەن, «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يەن ماكدونالدتىڭ اي­تۋىنشا, اتالعان جوبا قازاقستاننىڭ الەم­دەگى ەكونوميكالىق قۋاتتى ەلدەر قاتارىن­داعى بەدەلىن كوتەرە تۇسەدى. ويتكەنى, قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋشى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ءوز قىزمەتىندە ونەركاسىپتىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسا نازار اۋدارادى. سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە قارا تەڭىز ايلاعىندا سۋ بەتىنە ءبىر دە ءبىر مۇناي توگىلۋ وقيعاسىنا جول بەرىلمەگەن. قۇبىر بويىندا ءبىر دە ءبىر اپات بولماعان. سول سەبەپتەن كونسورتسيۋم جۇمى­سى حالىقارالىق ICO:14001 جانە OHSAS:18001 ستاندارتتارى بويىنشا سەر­تي­في­كات­تالعانى جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتاي تۇسەدى. «كەڭەيتۋ جوباسى بو­يىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلگەندە وندىرىستىك جاراقاتتانۋدى ازاي­تۋدىڭ «Incidents and injuries Free» الەمدىك جەتەكشى تاجىريبەسى قولدانىلادى. مۇنداي ءتاسىل كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا ءىرى قۇرىلىس جۇرگىزۋ بارىسىندا جاراقاتتانۋ كورسەتكىشىن نولگە جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى», دەيدى باس ديرەكتور نيكولاي پلاتونوۆ. باس ديرەكتوردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كەڭەيتۋ جوباسى اياقتالعاندا كونسورتسيۋم­نىڭ قۇبىرىمەن تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمى بوسفور جانە داردانەلل بۇعازدا­رىنىڭ ەسەپتى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە ساي بولماق. سوندىقتان بۇل جوبا بۋرگو-الەكساندرۋپوليس جوباسىنا نەمەسە كومىر­سۋ­تەك­تەرىن قارا تەڭىز باسسەينىنەن جەت­كىزۋ­دىڭ وزگەشە بالامالى يدەيالارىنا سايكەس­تەندى­رىل­مەيدى. تاسىمالداۋ جۇيە­سىنىڭ تو­لىق­تاي جۇكتەلۋىنىڭ باستى كەپىلى –قا­زاقستانداعى كەن ورىندارىنان ءوندىرى­لەتىن مۇناي كو­لەمىنىڭ ارتۋى. كونسورتسيۋم باسشىلىعى وسىعان ءۇمىت ارتاتىنىن جوق­قا شىعارمايدى. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋداعى جىلداردا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى بىرنەشە ەسەلەنە تۇسپەك. ماسەلەن, «تەڭىز­شەۆرويل» –كون­سورتسيۋمنىڭ ەڭ ءىرى مۇناي جونەلتۋشىسىنىڭ ءبىرى. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن بىلتىر 2009 جىلمەن سالىستىر­عاندا مۇناي ءوندىرۋدى 15 پايىزعا كوبەيتىپ, تاۋلىگىنە 550 مىڭ باررەلگە دەيىن جەتكىزگەن. كاسىپورىننىڭ كەلەشەكتە بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى ۇلعايتۋ جوسپارى دا بار. سونىمەن بىرگە, كونسورتسيۋم كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاق­ستاندىق قايراڭىنان مۇناي ءوندىرۋ باستا­لىسىمەن قوسىمشا تاسىمالداناتىن ءونىم ۇلعايا­-­تىنىنا نازار اۋدارىپ وتىر. كەڭەيتۋ جوباسىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارىن قازاقستان اۋماعىندا وتاندىق كومپانيالار ىسكە اسىرماق. رەسەيدە دە سولاي. وسىعان وراي باس مەنەدجەر مەيرام احمەت­جانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك كاسىپورىندارعا, تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىردەي باسىمدىق بەرىلەدى. ارينە, شەتەلدىك كومپانيا ۇسىنعان جابدىقتاما ساپاسى جوعارى بولعاندا نەمەسە قاجەت جابدىقتار قازاقستاندا, نە رەسەيدە وندىرىلمەيتىن بولسا, مىسالى, تەڭىزگە شىعارىلاتىن ايلاق قوندىرعىسىنا قاتىستى تاپسىرىس شارتى شەتەلدىك كومپانيامەن جاسالدى. وسى ساياسات قۇرىلىس جۇمىستارىنا دا قاتىستى قولدانى­لادى. كونسورتسيۋم قۇبىردىڭ باستاپقى قۇرى­لىسى كەزىندە قازاقستان مەن رەسەيدە تاجىريبەلى كومپانيالار بولماۋىنا بايلا­نىستى شەتەلدىك ورىنداۋشىلاردى تارتۋعا ءماجبۇر بولعان. قازىر وتاندىق كاسىپورىن­داردىڭ الەۋەتى ارتتى. قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە مۇنداي ماڭىزدى نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن ساپالى جۇرگىزەتىن كومپانيالار جەتكىلىكتى. مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­داعى تابىسىمىزدىڭ بىرىنەن سانالاتىن “تەڭىز-نوۆوروسسيسك” مۇناي قۇبىرىنىڭ ما­ڭىزى وسىلايشا ارتا تۇسۋدە. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.