قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قورعانىس سالاسى بويىنشا تاپسىرىستاردى ورىندايتىن ونەركاسىپتەردى بارىنشا قولداۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس ارميانىڭ اسكەري-تەحنيكالىق الەۋەتىن نىعايتۋ جولىندا وتاندىق قورعانىس ءوندىرىسى كەشەندەرىنىڭ قاتىسۋىنا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ول ءباسەكەگە قابىلەتتى, وزىق ءوندىرىستىك تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, جان-جاقتى تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتىلگەن جانە جوندەۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇيەسى دامىعان كەشەن بولۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ قورعانىس ونەركاسىبى سالاسى بۇرىنعى كەڭەس وداعى اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ بازاسىندا قۇرىلدى. وداق ىدىراعاننان كەيىنگى كەڭىستىكتە زاۋىتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءبىراز ۋاقىتقا تۇرالاپ قالدى. ول كەزدەردە جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىراعان شاق بولاتىن.
قازاقستاننىڭ قورعانىس ونەركاسىبى دە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىن رەفورمالاۋ كەزەڭىندە ءبىرتالاي قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىردى. نارىق زامانىندا كوپتەگەن قورعانىس ونەركاسىپتەرى تولىعىمەن جويىلىپ كەتتى. مىسالى, پروتيۆوگاز شىعاراتىن سەرەبريانسك زاۋىتى, كوكشەتاۋ راديوزاۋىتى جانە باسقالار. اسكەري زاۋىتتار ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋ نارىعىنىڭ جوقتىعىنان ازاماتتىق ءوندىرىسكە جەدەل كوشە باستادى. ماماندار مەن جۇمىسشىلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ ءجۇيەسىنىڭ جوقتىعىنان بارلىق دەڭگەيدە جەتىسپەۋشىلىك پروبلەمالارى تۋىندادى.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايلار قورعانىس-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق رەفورماعا الىپ كەلدى. ەل ۇكىمەتى عىلىمي-ونەركاسىپ الەۋەتىنە شوعىرلانۋى قاجەت وتاندىق قورعانىس ونەركاسىپتىك كەشەنىن «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى» اق سياقتى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. باسقارۋشى ۇيىم رەتىندە بۇل كومپانيا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا, عىلىمي ءوندىرىستى يگەرگەن جانە قولدانۋ الەۋەتى باسىم, سونداي-اق ءوندىرىستىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋدە وزىندىك تاجىريبەسى قالىپتاسقان بىرقاتار ەنشىلەس كاسىپورىنداردى ءبىر جەرگە بىرىكتىردى. ونىڭ قۇرامىنا «پزتم», «كازينجەلەكترونيكس», «811 ارز», «س.م.كيروۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتى», «زەنيت» ورال زاۋىتى», «گيدروپريبور» عزي», ت.ب. كىردى.
وسى كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالاردىڭ جەكەلەگەن نومەنكلاتۋراسىن كۇردەلى ءجوندەۋگە عانا ماماندانعان بولاتىن. مەملەكەت ىشىندەگى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن وق-دارىلەر, كەمەلەر, كاتەرلەر مەن تەڭىز قارۋ-جاراعىن شىعاراتىن زاۋىتتار بولماعاندىقتان, باسقا تولىق تەحنولوگيالىق تسيكلمەن اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەر شىعارىلماي كەلدى. قازاقستاندا ورتا جانە ءىرى بيزنەستى دامىتۋدىڭ قولايلى جاعدايلارىن جاساۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋدى جوعارىلاتۋ ماقساتىندا كومپانيا العاشىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق قۇرامىنا بەرىلگەن بولاتىن. كەيىن يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ قول استىنا ءوتتى. وسى كەزەڭدە ءبىزدىڭ الدىمىزدا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساتىپ الۋ كەزىندە وفسەتتىك ساياساتتى قولدانۋ ارقىلى قارۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردى دامىتۋدى قارقىنداتۋ جانە جەدەلدەتۋ تۋرالى تاپسىرمالار تۇردى. بۇل ساياسات ولاردى ءوندىرۋ نەمەسە كەم دەگەندە تەحنيكالىق سۇيەمەلدەۋ ءۇشىن تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتىن قاجەت ەتتى.
وسى ماقساتپەن «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى» مەن «كازاحۆزرىۆپروم» اكتسيونەرلىك قوعامدارى اكتسيالارىنىڭ مەملەكەتتىك پاكەتى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جەدەل باسقارۋىنا ءوتتى. سونىمەن قاتار, قورعانىس ۆەدومستۆوسى مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن قۇرۋ بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگان بولدى. قارۋ-جاراقتاردى جاڭارتۋ – قىمبات ءۇردىس. بىراق قورعانىس ماسەلەسىندە قارجىنى ۇنەمدەۋگە بولمايدى. ارميامىزدى قازىرگى زامانعا ساي جابدىقتاۋ ءۇشىن قانداي جۇيەلى ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە؟ ەندى وسىعان توقتالىپ وتسەك. وتاندىق كاسىپورىنداردى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ءجوندەۋ مەن جاڭعىرتۋ شارالارىنا تارتۋ قازاقستان كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىعان وراي قورعانىس مينيسترلىگى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساتىپ الۋ دەڭگەيىن ءوسىرۋ جانە يمپورت ۇلەسىن قىسقارتۋ جولدارىن ىزدەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋدى قولعا الدى. ءبىز مەملەكەتتىڭ ءاسكەري سالاسىن جوسپارلى تۇردە دامىتۋ ماقساتىندا ارميانى تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋ باعدارلاماسى مەن قورعانىس ونەركاسىپتىك كەشەنىن ازىرلەدىك. بۇل ارميانى تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋ جانە قورعانىس كاسىپورىندارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن تىعىز بايلانىستىرۋعا, قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنى كاسىپورىندارىن فۋنكتسيونالدى مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەردى ءوندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا بارىنشا مۇمكىنشىلىك تۋعىزدى.
بۇل باعدارلاما قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىمەن ۇيلەستىرىلىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز, ناقتى عىلىمعا نەگىزدەلگەن جانە جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستى قۇرۋ, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك ساپا ستاندارتتارىنا اۋىسۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا وسى جۇمىسقا ءوندىرىستى ىسكە ەنگىزۋ الەۋەتى, ءوندىرىستىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋدەگى تاجىريبەسى ساقتالعان وتاندىق بارلىق قورعانىس ونەركاسىبى كاسىپورىندارى تارتىلعان. بۇل قازىردىڭ وزىندە ولارعا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جوندەۋ مەن جەتىلدىرۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتۋگە, سونداي-اق اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەردى ءوندىرۋ نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتىپ, كولەمىن ۇلعايتۋعا ايتارلىقتاي مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
بۇگىن قازاقستاندىق ارميا ءۇشىن «يمپورتتىڭ ورنىن باسۋ» تەرمينى وزەكتى بولىپ وتىر. ارميا ءاردايىم ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تاۋارلاردىڭ ءىرى تۇتىنۋشىسى بولىپ كەلدى. ءبىز وسىعان سايكەس اسكەري ساتىپ الۋلاردى شەتەلدىك ونىمدەرگە ەمەس, الدىمەن قازاقستاندىق بيزنەسكە بارىنشا باعىتتاۋىمىز قاجەت. ەگەر ساتىپ الىنعان تاۋارلارعا تۇراقتى سۇرانىس بولسا, ولاردىڭ ساپاسىن بىزدە دە جاقسارتۋعا ابدەن بولادى.
وسىعان وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا مەملەكەتتىڭ قورعانىس تاپسىرىسىن 80 پايىز وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلعان. بۇل قازاقستاندىق تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەر نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ بويىنشا قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن بارىنشا قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ماسەلەنى بىرىككەن كاسىپورىنداردى قۇرۋ, تەحنولوگيالاردى تاسىمالداۋ, ءوز وندىرىستىك جانە عىلىمي بازاسىن دامىتۋ, سونداي-اق مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ باسقا سالالارىن قازاقستاندىق ۇلەستى وسىرۋگە بەلسەندى تۇردە قولدانۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا وسى جۇمىسقا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى» اق, «باتىس قازاقستان ماشينا جاساۋ كومپانياسى», «ۆوستوكماشزاۆود», «سپ «بەلكاميت», «گرانيت» جاق, ت.ب. سياقتى وتاندىق قورعانىس-وندىرىستىك كەشەندەرى تولىعىمەن تارتىلعان. اسكەري-وندىرىستىك كەشەندى قۇرۋ سالاسىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە قورعانىس سەكتورىندا تازا نارىقتىق شەشىمدەر تولىق كولەمدە لايىق ەمەس ەكەندىگىن كورسەتتى. قورعانىس ونەركاسىبى ەكونوميكانىڭ ەرەكشە سەكتورى الەۋەتتى قۇرىلىمداردىڭ تاپسىرىسىنا, ياعني مەملەكەتكە ءتاۋەلدى. ولاي بولسا, قورعانىس ءوندىرىسىنىڭ جەمىستى دامۋى ءۇشىن جان-جاقتى مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت.
دەمەك, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ 20-دان ارتىق قورعانىس-ونەركاسىپتىك كەشەنى اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەردى شىعارۋ, مامانداندىرىلعان جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسادى دەگەن ءسوز.
وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز قورعانىس ونەركاسىبىندە سناريادتاردىڭ سەرۆيستىك قىزمەت ەتۋىن جاقسارتۋ; كەمەلەر, كاتەرلەر, اۆتوكولىكتەر, تاكتيكالىق راديوقۇرالدار, وق-دارىلەر, يميتاتسيالىق قۇرالداردى شىعارۋدى يگەرۋ; جەڭىل ساۋىتتالعان تەحنيكا, كولىكتەر مەن اتىستى باسقارۋ قۇرالدارى, بايلانىس قۇرالدارى, مي-8 (مي-17) ءتيپتى تىكۇشاقتاردى جوندەۋ جانە جاڭارتۋدا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتىك.
2011 جىلى اتقارىلاتىن جۇمىستار اۋقىمى كەڭەيتىلدى. ەلىمىز ونەركاسىپتەرىندە كەلەسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى: يميتاتسيا جانە دابىلدى وق-دارىلەر ءوندىرىلدى, اۆياتسيا قوزعالتقىشتارىنا كۇردەلى ءجوندەۋلەر جاسالدى.
سونىمەن قاتار, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتى ماقساتىندا بەلارۋس, يسپانيا, يزرايل, رەسەي, تۇركيا جانە فرانتسيا سياقتى قارۋ-جاراقتى شىعارۋ سالاسىنداعى جەتەكشى ەلدەرمەن بىرنەشە باعىتتاردا بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ جوسپارلانعان.
قازاقستان اۋماعىندا بىرىككەن قورعانىس كاسىپورىندارىن قۇرۋعا يوردانيا, قىتاي, كورەي رەسپۋبليكاسى, ۋكراينا, شۆەيتساريا جانە باسقا ەلدەر مۇددەلى بولىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن دامىتۋ جۇمىستارى ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلۋدە.
ونىڭ ءبىرى قورعانىس تاپسىرىستارىنىڭ كاسىپورىندارىندا كەپىلدىكپەن ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشى باعىت شەتەل ينۆەستيتسيالارى مەن وزىق تەحنولوگيالارىن تارتۋ ارقىلى بىرىككەن كاسىپورىنداردى قۇرۋ جانە ءوندىرىستى جاڭارتۋ.
سونىمەن قاتار, وتاندىق كاسىپورىندار شىعاراتىن اسكەري ونىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اسكەري وكىلدەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلىپ جاتىر.
بولاشاقتا وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن دامىتۋ قولدا بار ءوندىرىس ورىندارىن كەڭەيتۋ مەن جاڭالارىن اشۋعا, قورعانىس جانە ازاماتتىق كاسىپورىندار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزىمىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن جاڭارتۋ ارقىلى قولايلى باعامەن اسكەري جانە ازاماتتىق ماقساتتاعى ساپالى ونىمدەردى شىعارا الاتىن وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرگەن مامانداردى تارتۋىمىز قاجەت. قازاقستاندا بۇل ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
