ەڭسەنى ەزىپ تۇر

ەلدى مەكەن, جەر-سۋ, كوشە اتتارىن زامان تالابىنا ساي وزگەرتۋ جونىندەگى جۇرتشىلىقتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ۋاقىت تالابى ەكەنىن ەسكەرەتىن مەزگىل جەتتى. ونوماستيكالىق اتاۋلار جۇيەسىن قوعام قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى.  وبلىستىق مۇ­راعاتتار مەن قۇجاتتار باسقارماسى شىعار­عان پەتروپاۆل قالاسىنداعى كوشەلەر تاريحى جونىندەگى  انىقتامالىقتا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراساق, تالاي عاسىرلىق باي تاريحى بار ۇلتتىق ونوماستيكامىز   پاتشا­لىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ وكتەم­دىگىن كوپ كورگەنىن  بايقاۋعا بولادى. وندا  قامال سالىنعان كەزدەن باستاپ  پايدا بول­عان  اتاۋلار جونىندە  ماعلۇماتتار مولى­نان كەلتىرىلگەن. كەڭەستىك جۇيە ونوماستيكانى  تاريحي-مادەني ساناعا اسەر ەتەتىن ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانىپ, اتاۋلاردى رەتسىز تىقپالاي بەرگەن. ماسەلەن, 1924 جىلى 26 شىلدەدە قالالىق كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن بىردەن 56 كوشە جاڭالانعان. 30-شى جىلدارى بۇل ۇدەرىس ودان ءارى جالعاسىپ,  رەۆوليۋتسيا مەن ازامات سوعى­سىنىڭ كوسەمدەرى مەن باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرى قاپتاپ كەتكەن. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە ءتول اتاۋلارىمىز كۇشپەن وزگەرىسكە ۇشىراعانى بايقالادى.  قىسقاشا قايىرىپ ايتقاندا,  قوعامدىق-ساياسي, مادەني-تالىمدىك ماڭىزى ولشەۋسىز ۇلتتىق اتاۋلار ءجون-جوسىقسىز وزگەرتىلىپ, تابيعاتىمىز مەن بولمىسىمىزعا ءۇش قاينا­سى سورپاسى قوسىلمايتىن اتاۋلار قاپتاپ كەتكەن. ماسەلەن, اقجار-پوكروۆكاعا, ارقا­لىق-اندرەەۆكاعا, قوساعاش-نوۆوميحايلوۆ­كاعا, كەگەرىن-نوۆونيكولسكيگە, جەكەكول-بلاگوۆەششەنكاعا, قۇتىرلىعان-ەكاتەرينوۆ­كاعا, تۇلكىويناق-سۆياتودۋحوۆكاعا, كىندىكتى-وسەدلوەگە, باقىرىلگەن-پەتروۆكاعا, قور­جىن­كول-سپاسوۆكاعا اينالدىرىلعان. وتكەن تاريحىمىزدى ەسكە سالاتىن اتاۋلاردى قاي­تارۋ – بۇگىنگى ۋاقىت ەنشىسىندە. مۇحتار اۋە­زوۆ «ءبىزدىڭ قازاق – جەر اتاۋى, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا, جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى» دەۋىنەن اتاۋلاردىڭ جەرگىلىكتى  شارۋاشىلىق, تۇر­مىستىق ومىرمەن, سالت-داستۇرمەن بىتە قاي­ناسىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازاق­ستاننىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىزدىك الۋىنا باي­لانىستى وبلىستا اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبىر­لىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتكە كەلتىرۋ, ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ, تاريحي-جاعراپيالىق اتاۋلاردى  بىرىزگە ءتۇسىرۋ باعىتىندا  قى­رۋار شارۋالار اتقارىلدى. 1992 جىلدىڭ 12 مامىرى ەل ەسىندە ۇمىتىلماستاي قالدى.  كوممۋنيست جانە 2-ءشى كوممۋنيست كوشەلە­رىنە التى الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ,  كەيىن قازاق­ستان كونستيتۋتسياسى, جامبىل, بايان باتىر, گ.پوتانين, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ع.ءمۇسى­رەپوۆ, پ.ۆاسيلەۆ, ە.بوكەتوۆ, ە. برۋسيلوۆسكي كوشەلەرى پايدا بولدى. الايدا, الدا ۇلان-عايىر مىندەتتەر تۇرعانىن ەستەن شى­عار­ماۋىمىز كەرەك.  ويتكەنى, ءوز كەزەگى جەتسە دە, كەشەۋىلدەپ جاتقان ءتول اتاۋلار از ەمەس. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەجەلگى تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ, ءمان-ماعىناسى جوق كۇلدىبادامدارىن جاڭالاۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ەسكەرەتىن كەز جەتتى. ونوماستيكا ماسەلەسى – تەرىسكەي ءۇشىن ءالى دە وزەكتى. وبلىس ورتالىعىنداعى 300-گە تارتا كوشەلەردىڭ  40 شاقتىسى عانا ءتول  اتاۋ­لارعا يە. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ وڭىرىمىزگە ەش قاتىسى جوق. ال, 50-گە تارتا كوشە ءالى كۇنگە دەيىن  كوممۋنيستىك ءداۋىر مەن كەڭەستىك كەزەڭ­نىڭ  يدەو­لوگياسىن ايعاقتاپ تۇر.  ەڭ وكى­نىش­تىسى, كەشەگى پاتشالىق وتارشىلدىق پەن تو­تالي­تارلىق كەزەڭنىڭ سارقىنشاقتارى ەڭ­سە­مىز­دى ەزىپ, نامىسىمىزدى جانشىپ تۇراتىنى. «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. دەمەك, ەلىمىزدىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىن سەزدىرەتىن, ايبىنىمىزدى اسقاقتاتاتىن ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتتارى ۇلتتىق نىشاندارىمىزدى, حالىقتىق قالپى­مىزدى تانىتارى ءسوزسىز. بىراق, جۇرتشى­لىقتىڭ  ويعا قونىمدى ۋاجدەرىنىن ەسكەرىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.  ماسەلەن, ريگا كوشەسىن – كەنجەباي شالاباەۆ, ولەگ كوشەۆويدى – سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ۆولوداردى ىسقاق ىبىراەۆ اتتارىنا اۋىستىرۋ تۋرالى كوپشى­لىكتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاپپاي قالدى. وسى ورايدا, كەي دەپۋتاتتاردىڭ ۇستانىمدارى تاڭدان­دىرماي قويمايدى. ۇلتتىق مۇددە تارازىعا تۇسكەندە كىرپىشە جيىرىلا قالاتىن ءبازبى­رەۋلەردىڭ پاراسات-پايىمىنىڭ تومەندىگىنە ەرىكسىز كۇيىنەسىڭ. حالىق قالاۋلىلارى ءبىر كەزدەرى  كوشەلەردىڭ اتىن وزگەرتپەۋ جونىندە  زاڭسىز موراتوري قابىلداپ, ەل-جۇرتتى ءاب­دەن ىعىر ەتكەن ەدى. ەندى قارجى جوق دەگەن وڭاي سىلتاۋ ويلاپ تاپتى.  پەتروپاۆل قالا­سىنداعى № 20 مەكتەپتى قازاق ءۇشىن شىبىن جانى شىرقىراعان جۇمابەك تاشەنوۆكە بەرۋ تۋرالى ۇجىمنىڭ شەشىمى جوعارى ورىندارعا جىبەرىلگەنىنە ءبىر جىلدان اسسا دا, جاۋاپ جوق.  «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلعان نىعمەت سىرعابەكوۆ سەكىلدى الاشتىڭ ارىستارى جوق­تاۋشىسى جوقتىعىنان كولەڭكەدە قالعان جايى بار. كەشە عانا سۇيەگىنىڭ ك ۇلى ءماس­كەۋدەن اكەلىنىپ, تۋعان جەر قوينىنا تاپسى­رىلعان جەرلەسىمىز  سماعۇل سادۋاقاسوۆتى  تا­نىستىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. وڭىردە ءار جىلدارى قىزمەت اتقارعان  كەزدە ۇلت جوقتاۋشىسى رەتىندە تانىلىپ, حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان ءىلياس وماروۆ, انۋاربەك شمانوۆ سەكىلدى مادەنيەت قايراتكەرلەرى دە ۇمىتىلىپ بارا­دى. تىزە بەرسە, ەلەنبەي جۇرگەن ەسىمدەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – جەرلەسىمىز جۇماعالي تىلەۋلين. رەسپۋبليكامىزدا العاشقى فەلد­شەر­لەردىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن «الاش» پارتيا­سىنىڭ بەلسەندى قولداۋشىسىنىڭ قۇجات­تارىن ونوماستيكا كوميسسياسى ەكى رەت كەرى قايتاردى. سەبەبى تۇسىنىكسىز. سوۆەت كوشەسى بىرازعا دەيىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا زور ۇلەس قوسقان, كورنەكتى اقىن عالىم مالدىباەۆتىڭ اتىمەن اتالىپ ءجۇردى. بيىل ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىسى سەسسياعا جولدانىپ, كوپشىلىك جىلى حابار كۇتكەن ەدى. الايدا, ەسكىنى اڭساعان كەي دەپۋتاتتار «سوۆەت – وتكەن تاريحىمىز. ەش ءوز­گەرتۋگە بولمايدى» دەپ, قاسارىسا قارسى شىقتى. اقىرى دەگەندەرىن ورىنداتىپ تىن­دى. قىزىلجاردىڭ قۇيقالى توپىراعىندا تۋ­عان قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي سەكىلدى قازاقتىڭ بارشاسىنا ورتاق  تۇلعالار ەسىمدەرى دە ەسكەرىلمەي كەلەدى. اتاقتى بالۋان قا­جىمۇقاننىڭ بالالىق شاعى  قىزىلجاردا وتكەنى بەلگىلى. وزگەنى ايتپايىق, ابىلايحان اتىندا كوشە جوق دەگەنگە كىم سەنەدى؟  كەرىسىنشە, كەشەگى پارتيا, كەڭەس  باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىن ورىنسىز كوتەرمەلەۋ, شۇلەن تاراتقانداي كوشە اتتتارىن ۇسىنۋ, ەسكەرتكىش تاقتالار ورناتۋ, ادامدى سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ەمەس, شەن-شەكپەنىنە قاراپ باعالاۋ ءورىس الىپ بارا جاتقان  سىڭايلى. قاتارلاستارىنان ەش ەرەكشەلەنە قويماعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.دەميدەنكوعا كەزىندە ۇزىندىعى ات شاپتىرىم پارتيزان كوشەسى بۇيىرا جازداعان بولاتىن. «توقپاعى مىقتى بولسا, كيىز قازىق جەرگە كىرەدى» دەمەكشى, اقىرى ر.ليۋكسەمبۋرگ كوشەسىن الىپ بەردى. وسى ورايدا  ەلباسىمىز, ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ اقوردادا ءبىر توپ قازاق ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا /2008 جىل, 31 مامىر/ «بۇل ىستە ونوماستيكالىق كوميس­سيالارعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك ەرەكشە. «اتامنىڭ اتىن اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتىن كو­شەگە»  دەگەندەي, قولدان كەلىپ تۇرعاندا قو­نىشتان باسىپ, ەل ومىرىندە ەرەكشە ءىز قال­دىرا قويماعان كىسىلەردىڭ ورىنسىز قولپاش­تالۋىنا  توسقاۋىل قويۋ كەرەك», دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى. جاسىراتىنى جوق, ونوماستيكا ماسەلە­سىندە دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىن تىعىرىققا تىرەپ, كوپشىلىكتىڭ شەشىمى اياقاستى بولىپ جاتاتىن جايتتاردىڭ دا  كەزىگىپ تۇراتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىردە وبلىستىق تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا  كەيبىر ەلدى مەكەندەر مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتۋ جانە قايتا اتاۋ ماسەلەسى قارالدى. بۇعان دەيىن  ءبىر عانا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتا­تىنىڭ قارسىلىعىمەن چاپاي سەلوسىن اقباس دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ, 200-گە جۋىق اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ شەشىمى  اياقاستى ەتىلگەن بولاتىن. بۇل جولى دا وڭىردە ابىروي-بەدەلى جوعارى الگى ازامات «ماسەلەنى قاراۋدى كەيىنگە قالدىرايىق» دەپ, قارجىنىڭ تاپشىلىعىن كولدەنەڭ تارتقان. الايدا, ونىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپپادى. قاجەتتى قاراجات تا تابىلا كەتتى. وسىلايشا  مەملەكەتتىك  تىلدەگى اتاۋ­لاردى كەرى سىرعى­تۋدىڭ امال-ايلاسى تاۋسىلار ەمەس. ءبىز ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردى جاپپاي قازاقىلاندىرۋ دەگەن ويدان اۋلاقپىز. الايدا, ونوماستيكا كوميسسياسى مەن سەسسيا قاراۋىنا ۇسىنىلعان ساۋساقپەن سانارلىق ءتول اتاۋلاردىڭ  قارسىلىققا ۇشىراپ, ءما­سەلە شەشىمىنىڭ اششى ىشەكشە شۇباتىلا بەرۋىنىڭ سىرى نەدە دەگەن ساۋال ويلان­دىرادى. ونىڭ ءبىر ۇشىعى ونوماستيكا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ وتكەن  قازاقتىڭ تاريحىن,  ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءومىرىن, شىعارماشىلىعىن, سىڭىرگەن ەڭبەگىن  تەرەڭ بىلمەۋىندە جاتىر. ونىڭ  اقىرى شولاق ويلاپ, كەلتە  كەسە سالۋعا ۇرىن­دىرىپ جاتادى. ايتپەسە, جوعارىدا مىسال ەتكەن تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن بىلىمىمەن دە, ەرلىگىمەن دە, ونەرىمەن دە, دانالىعىمەن دە وشپەس ءىز قالدىرعان  ايتۋ­لى تۇلعالار ەكەنى  ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ەكىنشى سەبەبى, ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلماۋى, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگى. پارحومەنكونى – باتىر بايان, ك.ليبكنەحتتى ا.شاجىمباەۆ ەتىپ وزگەرتۋ ءۇشىن باقانداي بەس  جىل سارپ ەتىلدى. كەي كوشە اتتارى اۋىستىرىل­عانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن  جاڭاشا-ەسكىشە قوسارلانعان اتاۋلارعا يە. سوعان قاراعاندا, «دورسيگنال» مەكەمەسى» ءوز مىندەتىن ءاتۇستى اتقارعان سىڭايلى. جۋىردا جەرگىلىكتى تەلەارنادان «ەرماك كوشەسى» دەگەن ءسوزدى قۇلا­عىمىز شالىپ قالدى. قازاقشا ات تاپپا­عانداي ونىڭ «مالايا» دەپ وزگەرتىلگەنىن ءبىلۋشى ەدىك. سودان بەرى ارادا 6 جىل وتسە دە, كوشە اتى جاڭارتىلماعانعا ۇقسايدى. وتارشىل­دىق ساياساتتىڭ كوزىندەي ساقتالىپ قالعان اتاۋلار ءبىرلى-جارىم بولسا, ءبىر ءسارى! ەسكى اتاۋلاردى جاڭعىرتۋ, جۇرتشىلىق­تىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ,  ۋاقىت تالا­بىنا ساي وزگەرتۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكە سالۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.