قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاناشىرى جوق

الاي-دۇلەيى كوپ وتكەن عاسىردىڭ با­سىندا مۇستافا شوقاي: «ءبىز – قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز – ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز!» دەپ جار سالعان ەكەن. ازاتتى­عى­مىز­دى الدىق. مامىر ايىندا وتكەن ءدۇ­نيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتا­يىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز عاسىر­لار بويى زامانا داۋىلىمەن جوڭكىلە كو­شىپ, عاسىرلار توعىسىندا تۋعان ەلدىڭ ءتورى­نە ءبىرجولا تابان تىرەدىك. مەن ءبىر ايتقان سوزىمدە: «كۇيىنسىن جاۋىڭ, ءسۇيىنسىن دوسىڭ, جيىلسىن قاۋىم, قۇيىلسىن كوشىڭ» دەپ ەدىم» دەدى تەبىرەنىپ تۇرىپ. شىنىندا, دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىن بيىككە كوتەرىل­دىك. ەكونوميكامىز ەڭسە تىكتەدى. اللا جار بولىپ, الەم الدىنداعى ابىرويىمىز اس­قاق­تادى. ءيا, ىرگەلەس ەلدەرمەن قاتار تۇ­رىپ, يىق تىرەستىرەتىن كۇنگە جەتتىك. ءتاۋبا, قازىر وزگە مەملەكەتتەر ءوز الدىنا, ءبىز ءوز الدىمىزعا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بەلدى بەكەم بۋىپ, بەرەكە, بىرلىككە ۇيۋدىڭ ارقا­سىندا بالاڭ جاستان وتتىك. جىگەرى جالىن, كەۋدەسىن وت كەرنەگەن جىگىتتىك جاسقا قول ارتتىق. «قازاق – جوقشى, جوعىن ىزدەگەن قۋ­عىنشى, قۋعىنشى قانداي بولسا, مال قايتپاقشى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايت­قان­داي, جو­عى­مىزدى تۇگەندەپ, بارى­مىز­دى بە­كەمدەپ جاتىرمىز. قازاقتىڭ قازىرگى اقيىق اقىن­دارى­نىڭ ءبىرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى مەڭزە­گەن­دەي, قازاقتىق قالىپتى, ۇلتتىق سالتتى, مەيىرىم-شاپاعاتتى تۋ ەتىپ, «جىلاعاندى – جۇبات. جىعىلعاندى – دەمە. اداسقاندى – ىزدە. ايرىلىسقاندى – تابىستىر. سازدى قۇ­راپ – جەر ەت. ازدى قۇراپ – ەل ەت» دەگەن قاعيدانى العا ۇستاپ كەلەمىز. مۇنىڭ نەگىزگى ارقاۋىندا: قازاققا ءتان ارى ءۇشىن با­رىن سالاتىن, باق پەن تاعى كەتسە دە نا­مى­سىن قورلاتپايتىن, ۇلت ۇرانى, ۇرپاق تۇ­راعى, ءار نارسەنىڭ بار سۇراعى دەپ وبال مەن ساۋاپتى العا وزدىرىپ, اقىلدىڭ كەنىنە, ءسوزدىڭ ءجو­نى­نە دەن قوياتىن ۇلتتىق رۋح جاتقانى راس. ءيا, قازاقتىڭ باسىنان ويران-توپىر ءومىر از وتكەن جوق. قازىر دە مايدا جەل كۇندە ەسىپ تۇر دەي الماساق كەرەك. الەمدى الاقانىندا ۇستاعىسى كەلەتىن اككى ساياسات, اۋمالى-توكپەلى ەكونوميكا قۇيىنداي اۋىق-اۋىق ۇيىرە بەرەدى. بۇعان توتەپ بەرەتىن اقىل مەن ايلا عانا. قارا­دۇرسىندىك قاپى قالدىرادى. وسى تۇرعى­دان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى باعىت-باع­دا­رى اداستىرمايدى دەگەن بەرىك بايلامدامىز. جوعارىدا ايتقان قازاق قۇرىلتايىندا قازاق ەلىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قۇرىلتاي – تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاسۋ ءۇشىن شاقىرىلعان جيىن ەكەنىن بارشالارىڭىز بىلەسىزدەر» دەدى. بۇل شىندىق ەدى. سول القالى جيىندا اتقارعان ءىسىمىز بەن الدا تۇرعان مىندەتتەرىمىز ازدى-كوپتى سارا­لان­دى. مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايعا كەلگەن جاستاردىڭ كوپ ەكەنىنە سۇيسىنە وتىرىپ, «ەكىنشىدەن, شەتەلدەن كەلگەن قۇرىلتاي قوناقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – 60 پايىزى جاستار ەكەن. جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ءبىز الەمدەگى بارشا قازاق جاستارىنىڭ ساپا­لى ءبىلىم الۋىنا ءتيىستى جاعداي جاساۋى­مىز قاجەت. قازاقستاندا ءبىز ونى جۇزەگە اسىرا­مىز. وسىعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قانداستارىمىزعا بولىنەتىن گرانتتىق كۆوتانى ناقتىلاپ, جاستارمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى تاپسىرامىن. قازىر بىلەكتىڭ ەمەس, بىلىكتىڭ وزاتىن زاما­نى» دەپ,  وزگە دە مىندەتتەردى العا تارتسا, الىستاعى اعايىندار دا اتاجۇرتىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ ماسەلەسىن قوزعاعان بولاتىن. قۇرىلتايعا كەلگەن قانداستارىمىزدى ەلورداداعى بەلدى دە بەدەلدى مينيسترلىكتەر قابىلداپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىن تىڭدادى. سونداي ءماندى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن وتى­رىس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە بول­عان ەدى. سول جەردە قازاق ەلى وتانىم دەپ كەلگەن ازاماتتار ويلارىن بۇكپەسىز ور­تاعا سالدى. ولاردىڭ باستى كوتەرگەن ماسە­لەلەرى: شەتەلدە تۇراتىن قانداستار­دىڭ تىلدەن ايىرىلا باستاعانىن, اسىرەسە, وتبا­سى­نا ۇيىتقى بو­لىپ وتىرعان ۇلكەندەر ازايعان سايىن جاس­تاردىڭ تۇرعان جەرىنە «تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ» بارا جاتقانى جانعا باتاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ جاتتى. سول سەكىلدى شەتەلدەرگە وزدەرىنىڭ قارجى­سى­مەن بارىپ وقىپ جاتقان­دار­دىڭ پروبلە­ما­سى دا الدان شىعاتىنىنا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتور­القا توراعا­سى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تال­عات ماماشەۆ ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, شەت مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باۋىرلاس­تار­دىڭ بالاسىنا وقۋلىق, اقپارات قۇرال­دار­دارىنىڭ جەتپەيتىنىن ايتتى. سونداي-اق, ول اتامەكەنىنە كەلگەن جاستار ءۇشىن ارنايى كاسىپتىك مەكتەپتەر اشۋ جايىن, ونى شەكارالاس وبلىستاردا جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتىپ, ءوزىنىڭ شەتەلگە بارعان ساپار­لارىن­دا جۇزدەگەن جاستارمەن ديدار­لا­ساتى­نىن, ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم العان­نان كەيىن وتانىنا ورالعان كەزدە جۇمىس­پەن قامتا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تابا بەرمەيتىنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. سانكت-پەتەربۋرگتە ءۇش مىڭ جاستىڭ جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقانىن, ولارمەن وي بولىسكەندە ءوز­دەرىنە قازاق ەلىنەن سۇرانىستىڭ بولا بەر­­مەيتىنىن, كەرىسىنشە وقىتىپ جاتقان مەم­لەكەت بىزدە قالىپ, ازا­مات­تىق الىپ قىز­مەت ىستەسەڭدەر, بارلىق جاع­دايدى جاساي­مىز دەپ بەلسەنىپ وتىرعان­دارىن العا تارتتى. مۇنداي كۇردەلى ماسەلە­لەر پراگادا وقىپ جاتقان 300 ستۋدەنتپەن تىلدەسكەندە دە ال­دىمنان شىقتى. سول سەكىلدى اتاجۇرتىنا كەلىپ ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ قۇجا­تىن رەسىمدەۋ بارىسىندا دا قيىن تۇيىندەر از ەمەس. وقۋ ورىندارى ءبىر انىقتاما ءۇشىن تالاپكەرلەرگە استاناعا, باسقا جەرلەرگە بار دەپ جاتادى. ال ولار كەلگەن كەزدە ورال­ماندارمەن ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى تاپپاي, اركىمنىڭ ەسىگىن ءبىر قا­عىپ جۇرەدى, دەگەن تالعات ماماشەۆ, شەتتەن كەلەتىن قانداستارىمىزعا قاتىسى بار مەكەمەلەردە بەلگىلى ءبىر ادام وسى جۇمىس­پەن تياناقتى اينالىسسا دەگەن تىلەگىن جەت­كىزدى. ال تۇركيادا تۇراتىن عالىم ءاب­دۋا­قاپ قارا شەتەلدە تۇراتىن عالىمدار مەن قازاق ەلىندە تۇراتىن وقىمىستى­لار­دىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماسە­لەسىنە توقتالدى. بۇل قۇرىلتايدىڭ ەلباسى ايتقانداي, تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاۋ ءۇشىن وتكىزىلىپ وتىرعانىن, قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى سىرتتا جۇرگەنىن, تۇركيادا تۇركى دۇنيەسى­نىڭ قۇرىلتايى ءجيى وتكىزى­لەتىنىن, وعان مىڭنان اسا ادام قاتىسىپ, بىرنەشە سەكتسيا بويىنشا جۇمىس ىستەپ, وقۋ-اعارتۋ, مادە­نيەت, ەكونومي­كا, تاعى باسقا سالالار بويىنشا پىكىر الما­سىپ, كەيىن القالى جيىن ماتەريالدارى توم-توم كىتاپ بولىپ جارىق كورەتىنىن ايتتى. سونداي-اق, ول بۇل كىتاپتارمەن ءتيىستى مەكەمەلەر تانىساتى­نىن, سول بويىنشا ءىس-شارا­لار­دى جۇزەگە اسى­راتىنىن, زەرتتەۋ ورتالىق­تارى الدا ىستەلەتىن جۇمىستىڭ جول-جورال­عى­سىن زەردەگە سالىپ دايىندايتىنىن, الداعى ۋا­قىت­تا كوشى-قونمەن اينالىساتىن مينيسترلىك نەمەسە اگەنتتىك قۇرۋ قاجەتتىگىن, سىرتتاعى قازاقتاردىڭ «قازاقستاندا قىز­مەت ەتۋ ساياساتىن» جاساۋ كەرەكتىگىن دە اتاپ ءوتتى. بۇل قانداستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تابى­سۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. ءتىپتى, كوشى-قون باعدارلاماسىمەن كەلگەندەردىڭ ءوزى قۇجات جيناۋ, ءۇي ىزدەۋ, تىركەلۋ, تاعى باس­قا ۇساق-تۇيەك جۇمىستارمەن كوپ ۋا­قىتىن جوعالتا­دى. وسىنى بولدىرماس ءۇشىن جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ كاسىبىنە, ماماندىعىنا قاراي قاي ايماققا ورنالاسۋعا بولادى دەگەن ماسەلەلەر الدىن الا زەردەلەنسە, ۇتىلماس ەدىك. كەلگەن باۋىر­لار نە زاڭدى, نە ءتىلدى بىلمەي سابىلىپ ءجۇر­گەنىنە ءبىز عانا ەمەس, وسىنداعى جۇرت تا كۋا. ارينە, شەتەلدەگى قازاقتىڭ ءبارىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە كوشىرىپ الۋ استە مۇمكىن ەمەس. جى­لى­نا بولىنەتىن كۆوتا – 20 مىڭ. قالاي دەسەك تە كۆوتا سانىن كوبەيتپەسەك, قانداستارىمىز جىلدار وتە كەلە تۇرعان ەلىنە ءسىڭىپ كەتپەي مە دەگەن كۇدىگىن بۇكپەسىز  جايىپ سالدى. ال قۇرىلتايدا ءبىلىم ماسەلەسىن, ءتىل ءما­سەلەسىن باتىل قوزعاعان رەسەيلىك نۇر­عاي­شا بارينوۆامەن پىكىرلەسكەنىمىزدە: ار­تىمدا سەنىم ارتىپ جىبەرگەن جۇزدەگەن قان­داس­تارىم بار. ولار ماعان ارقا سۇيەر وتا­نى­مىزعا بارعاندا ءبىزدىڭ جالتاقتاعان جايى­مىزدى, اسىرەسە, ۇرپاق ماسەلەسىن ايت دەگەن ەدى. مەن سونى جەتكىزدىم. رەسەيدە ەكى مەكتەپ بار دەيمىز. ايتالىق, بىزبەن كورشى اۋىلدا بايعانوۆ اتىنداعى مەكتەپتە 19 وقۋ­شى عانا وقيدى. اۋىلدا 30-شاقتى وت­باسى تۇرادى. ەندەشە, وسى ءبىلىم ۇياسى­نىڭ بولا­شا­عى مىقتى دەي الامىز با؟ تاعى ءبىر ماسە­لە, قازاق تىلىندە مەكتەپ بىتىرگەن وقۋشى ورىس تىلىندە ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. قازاق­ستانعا كەلسە, تەستكە كىرۋى ءتيىس. كەلەشەكتە ەكى مەملەكەت اراسىندا وسى ءبىلىم ءىسى بويىنشا ءبىر كەلىسىم بولسا دەيمىز. قازاق ەلىندەگى ۇلگىدەن وزگەلەر ساباق الىپ, كورشى قاقىسىن ۇمىتپا­سا ءجون بولار ەدى, دەپ وي ءتۇيدى. سول سەكىلدى قىتاي مەملەكەتىنەن كەلگەن اقساقال سۇلتان جانبولاتوۆ, قىتاي ەڭبەكشى حالىق, ءۇش مىڭ جىل دامىماعان ەكونو­ميكاسىن 30 جىلدا بيىككە كوتەردى. سونداي وركەندى ەلدە تۇرساق تا, جۇرەك قازاق دەپ سوعادى. ءبىز جاستاردى قازاق توپىراعىنا جىبەرگەندە, ءبىرىنشى – ءبىلىم السىن, ەكىنشى – ورنىقسىن, ءسويتىپ, ارتىندا قالعان ەلدىڭ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزسىن دەيمىز. شىنى كەرەك, كوش ماسەلەسى باياعىداي ەمەس, ونىڭ بويىنا قان جۇگىرتۋ كەرەك. اسىرەسە, وقىعانداردى, عالىمداردى اتاجۇرتىنا ءبىرىنشى كەزەكتە شاقىرۋدى  قولعا الساق ەكەن. ول جاقتا وقى­عانداردى قازىر اقش وزىنە تارتىپ جا­تىر. اسىرەسە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى ما­مان­دارىنا قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى. سون­داي مىقتى دارىگەرلەردىڭ قازاق ەلىنە كەرەك ەكەنى ءسوزسىز, دەگەن ول – وتكەن عاسىردا وقۋ-اعارتۋ, ءبىلىم بەرۋ جاقسى دامىدى. ءبىز دە سول تۇستا جەتىلدىك. بۇل عاسىر باستالعان­نان كەيىن جاڭا ساياسات اياسىندا تەك قانا قىتاي تىلىندە وقىتۋ ورىستەۋدە, دەپ ايماق­تارداعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشى­لىعىن ءبىلدىردى. كسرو زاما­نىن­داعىداي وندا قوس تىلدە وقىتۋ بەل الىپ بارا جاتقانىن, انا ءتىلى مەن ادەبيەت قانا قازاقشا جۇرەتىنىن, مۇنىڭ ارعى جاعى قايدا اپارادى. ءتىل وزگەر­سە, ءدىن وزگەرەدى. بىرتە-بىرتە بۇكىل بولمىسىڭ وزگەرەدى. باۋىر­لار, اعايىننان ايىرىلىپ قالما­ڭىز­دار. بۇعان ايرىقشا ءمان بەرى­ڭىز­دەر. قوس ءتىل دەگەن قوس قانات ەمەس پە دەيدى ءبى­رەۋلەر. قوس قاناتسىز قۇس قالاي ۇشادى دەي­دى جانە. بۇل دا ءجون. بىراق, قازاق تاعدى­رىن قايدا قويامىز دەپ كوكىرەگى قارس ايىرىلدى. سويلەۋشىلەردىڭ اراسىندا شەتەلگە جىبەرىلگەن وقۋلىقتار قولعا تيە سالىسىمەن وقىلمايتىنىن, مەملەكەتتىڭ ىشكى يىرىمدەرىنە ساي ساراپتاۋدان وتكىزىلگەن سوڭ عانا رۇقسات ەتىلەتىنىن باسا ايتىپ جاتتى. مىسالى, رەسەيگە اپارىلعان وقۋلىق­تار­دىڭ ءبىرازى ەكى جىلدان بەرى سونداي تەك­سەرۋ­دىڭ قورىتىندىسىن كۇتىپ جاتقان كورىنەدى. وزبەكستاننان كەلگەن پروفەسسور باكىر سەرىكباەۆ ءبىر زاماندارى ول ەلدە 750 مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەگەنىن, قازىر 551-ءى عانا قالعانىن, كۇن كورۋ ءۇشىن باۋىر­لارى­مىز­دىڭ وزبەكشە وقۋعا بەت بۇرعانىن, قىز­دارىمىزدىڭ قازاقتان گورى جەرگىلىكتى ۇلتقا تۇرمىسقا شىعۋعا بەيىم تۇراتىنىن, سول ەلدىڭ باعدارلاماسىمەن وقۋ بىتىرگەن تۇلەكتەر قازاقستانعا كەلىپ سىناق تاپسىر­عاندا قينالاتىنىن, وزبەكستان تاريحى قازاق تىلىندە وقىتىلاتىنىن ايتىپ, رەسەي مەملەكەتىنىڭ شەتتەگى قانداستارىنا ەرەكشە نازار اۋداراتىن ءتاسىلىن بىزدە دە جۇزەگە اسىرساق دەگەن بايلامىن ايتتى. وسى ارادا تۇركىستان قالاسىندا بولعان ەكىنشى قۇ­رىل­تايدا (2002 جىلى) ءسوز العان م.ءبا­كىروۆ باۋىرىمىزدىڭ وزبەكستاندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 586 (بۇرىن 750) مەكتەپتىڭ بارىن ايتىپ, «كەيبىر قازاق اتا-انالارى قازىردىڭ وزىندە بالالارىن لاتىن جازۋىنداعى وزبەك مەكتەپتەرىنە بەرە باس­تاعانىنا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. وزبەك, قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى شەت ءتىلى رەتىندە وقىتىلاتىندىقتان وزبەك­ستان­داعى كيريلليتسا جازۋى ۇزاق ساقتا­لا­دى دەۋ قيىن. بۇل ماسەلەنى ەكى ەل بىرلەسە شەشپەسە, ءبىز قولدا بار مەكتەپتەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز ءسوزسىز» دەگەن جانايقايى ويعا ورالىپ وتىر. قانشا ايقايلاسا دا باۋىر­لارىمىز 9 جىلدا 35, 20 جىلدا 200-گە تاياۋ ءبىلىم ورداسىنان كوز جازىپ قالىپتى. وسى دوڭگەلەك ۇستەلدى قورىتقان تۇستا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇ­ماعۇلوۆ, الىس ەلدە جۇرسە دە ءوز ءتىلىن ۇمىت­پاي, تاريحىنا تەرەڭ ءمان بەرىپ, سالتىن قادىرلەگەن قانداستارىنا ريزالى­عىن ءبىلدىرىپ, بۇل ءبىز ءۇشىن ساباق بولار ۇلگى دەپ, شەتەلدەگى باۋىرلاردىڭ بالاسىن وقىتۋ ماسەلەسىن, قازىر قايتا قارالىپ جاتقان «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدا دايەكتەۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوقتىعىن جەتكىزىپ, وسى سالاعا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە ءتيىمدى جولدى قاراستىرۋدى تاپسىردى. ول سونى­مەن قاتار, شەتەلدەن كەلەتىن تالاپكەر­لەر­دىڭ ءبارىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقىتۋ كەرەك پە دەگەن ويدى تالقىعا تاستاپ, ءار ۇمىتكەردىڭ قارىم-قابىلەتىنە قاراي شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن, كاسىپتىك بىلىمگە بەيىمدەۋدى قولعا الۋدى قوزعادى. پىكىر ءبىل­دىرۋشىلەردىڭ شەكارالى وبلىستاردان كاسىپ­تىك مەكتەپ اشۋ تۋرالى ويلارى قۇپ­تاۋعا تۇراتىنىن, وعان مۇمكىندىكتىڭ جەتە­تىنىن, پارمەن بەرۋگە بولاتىنىن ايتىپ, وقۋعا كەلگەن جاستاردى ءبىر قۇجات ءۇشىن ءارى-بەرى ساندالتۋعا تىيىم سالىناتىنىن, ونى جەرگىلىكتى جەردە شەشۋگە تاپسىرما تۇسىرەتىنىن العا تارتتى. جوعارىدا پرەزيدەنتتىڭ وسى قۇرىل­تاي­عا جاستاردىڭ كوپ كەلگەنى جونىندەگى پىكىرىن مىسالعا كەلتىردىك. مەملەكەت باسشى­سى 1996 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جار­لىق شىعارعانى بەلگىلى. سول جارلىقتىڭ نەگىزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «دارىن» ورتالىعى 8 جىلدان بەرى «قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» دەگەن تاقىرىپتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن حالىقارالىق وليمپيادا ءوت­كىزىپ كەلەدى. وليمپيادانىڭ نەگىزگى ماق­سا­تى: جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ بالالارىن اتاجۇرتىنا شا­قىرىپ, انا تىلىمەن تابىستىرىپ, بابالار­دىڭ كىندىك قانى تامعان بايتاق دالامەن قاۋىشتىرۋ. وسى يگىلىكتى قادامنىڭ ءناتي­جە­سىندە الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە تارىداي شا­شىراپ جۇرگەن باۋىرلاردىڭ مەكتەپتە وقي­تىن ۇل-قىزى اتامەكەنىنە كەلىپ, قا­سيەتتى تىلىنەن ءنار الۋدا. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندىكتەن ءبىراز نارسەلەرگە قانىقپىز. ەڭ باستىسى, جۇزدەگەن تالاپتى جاستار ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپتىك مەكتەپتەرىنە ءتۇسىپ, وقۋلارىن بىتىرگەننەن كەيىن اتاجۇرتىندا قالىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتىر. الدى وتاۋ قۇرىپ, ۇرپاق وسىرۋدە, ۇلت دەموگرافياسىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. العاشقى جىلدارى 5-6 بالاعا مەملەكەت ەسەبىنەن وقۋعا ارنايى گرانت تاعايىندالسا, كەيىن ول ەكى ەسەگە كوبەيدى. ءبىر قۋانارلىعى, سول شەتتەن كەلگەن اعا­يىن­داردىڭ بالالارى جوعارى وقۋ ورىن­دارىن جاقسى ءبىتىرىپ, ءۇمىتتى اقتاۋمەن كەلەدى. سوڭعى جىلدارى كەيبىر ازاماتتار زاڭ تالابى وسىلاي دەپ, ولارعا بەرىلىپ كەلە جاتقان گرانتتى سان قۇبىلتۋمەن ءجۇر. ايتار ۋاجدەرى تەستكە كىرۋ كەرەك دەيدى. ال شەتەلدىڭ ستاندارتى مەن باعدارلامالارى اياسىندا ءبىلىم الىپ, وزگە ەلدىڭ ارپىندە ساۋات اشقان جاستار بۇل تالاپقا قالاي جاۋاپ بەرەدى؟ ودان دا ولاردان ەمتيحان الۋدىڭ وزگە جولىن قاراستىرساق دەگەن ۋاجعا قۇلاق اسپايتىن, مەنىڭ ايتقانىم عانا ءسوز دەيتىن قىڭىر قانداستارىمىزدىڭ قاتال­دى­عىنا از كەزدەسىپ جۇرگەمىز جوق. ءايت­كەن­مەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولا­شاعى دەگەن ازاماتتار ونداي كەرى كەت­كەن­دەردىڭ ءىسىن وڭعا باعىتتاپ, قامقور­لىق­تارىن كورسەتىپ كەلەدى. بيىل دا انا ءتىلىمىز بەن ادەبيەتكە ارنالعان وليمپيادا ال­ماتى­دا ءوتىپ, ونعا تاياۋ بالا جۇلدەگەر اتان­دى. ەلباسىنىڭ قۇرىلتايداعى سوزىنەن كەيىن ءبىراز جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تابار دەگەن ويدا­مىز. وسىنداي تىنىمسىز تىرلىكتىڭ استا­رىن­دا جاستاردى وتانىنا تارتۋ, ياعني شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ سوزىمەن ايتساق, بوتاسىن اكەلىپ, اتاسىنا ال ەندى كەلمەي گور دەگەن ويدان تۋعان يدەيا توبە كورسەتەدى. جانە ءبىر باسا ايتارىمىز, جاس­تاردى ەلگە تارتۋ ءىسى سوڭعى ەكى قۇرىل­تاي­دان بۇرىن قولعا الىنعانىن جۇرت نازا­رىنا, اسىرەسە, بۇدان حابارى از لاۋازىم يەلەرىنىڭ ەسىنە سالا كەتۋ ەدى. ءبىز وسى قۇرىلتايعا كەلگەن ءبىراز قان­داس­تارىمىزبەن وي بولىسكەندە ولاردىڭ اعىنان جارىلىپ ايتقانى از بولمادى. مى­سالى, ىرگەلەس ءوز اعامىز دەلىنەتىن ءوز­بەك­ستاننان كەلگەن ءا.گاپپاروۆ وتانعا ورالۋ­داعى كەدەرگىنىڭ از ەمەستىگىن ءسوز ەتسە, ماسكەۋلىك ءا.يسلام: «نۇرلى كوش» باعدار­لا­ماسى 80 پايىز ىسكە اسىرىلسا ۇتىلماس ەدىك, دەي كەلىپ, ماسكەۋدە 15 مىڭ, رەسەيدە 1 ميلليونعا جۋىق قازاق­تىڭ بار ەكەنىن, بىراق وندا قازاق ەلىندەگىدەي تىلگە ءمان بەرىلە بەرمەيتىنىن جەتكىزسە, قىرعىزدان كەلگەن باۋىرىمىز ە.بولەكباەۆ ءتىلىمىز – قىرعىز, ورىس تىلىنە بەيىم, سەبەبى مەكتەپ, اق­پارات كوزى جوق, دەپ قىنجىلدى. ۇلىبري­تانيادان كەلگەن س.كەسيدجە وتانىنا كەلسەك دەگەندەردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ از ەمەستىگىن, بىراق ولاردىڭ الدىنان ازدى-كوپتى كەدەر­گىلەردىڭ قارسى شىعىپ جاتا­تىنىن, اسىرەسە, ۆيزا الۋ وڭايعا سوق­پاي­تىنىن, سوڭعى جىل­دارى ءۇش جاس ازاماتتىڭ الماتىعا ورا­لىپ, كومپيۋتەر, جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتقان ەدى. دانيالىق قان­داسىمىز ن.ارمان بولسا, قازاق ەلىنە بەت بۇرعاندا وزدەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ءتىلى ەمەس, ورىس ءتىلىن بىلمەۋلەرى قيناي­تىنىن اي­تىپ, اسىرەسە, استانا مەن الماتىدا ال­دىڭ­نان انتالاپ شىعاتىن ورىس ءتىلى قيىندىق كەلتىرمەگەندە, وسىدان 10 جىل بۇ­رىن اتامەكەندەرىنە كەلىپ, ورنىعىپ الا­تىنىن ەسكە سالىپ, زامانداس قانداس­تارى­نىڭ ءوز توپىرا­عىن­دا ءجۇرىپ, انا تىلىنەن ماقۇرىم قالعان­دارىنا وكىنىشىن ءبىلدىردى. يراننان كەلگەن ر.اقىناي بۇل قۇرىلتايدا اڭساپ جەتكەن قازاقتارمەن ەمىن-ەركىن جۇرەم بە دەگەن نيەتى­نىڭ ورىندالماي, ۇيىم­داستىرۋشى­لار­دىڭ جەتەگىندە قالعا­نىن العا تارتتى. قۇرىلتايعا كەلگەن ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە وي بولىسكەن تۇستا ولار جى­لىنا بولىنەتىن 20 مىڭ كۆوتامەن قالا بەرسەك, ءبىر جىلدا 100 مىڭ ادام وتانىنا ورالا­دى. بۇل ازدىق ەتەدى, كۆوتامەن قوسا ەل­باسى ايت­قان ءوز بەتىمەن كەلگەندەرگە ءمۇم­كىندىك جا­ساۋ­دىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن قايتالاۋمەن بولدى. ەگەر مۇن­داي جاعداي بولماسا, بىرتە-بىرتە تۇركياداعى قان­داستارىمىز – تۇرىكتەنىپ, گەرمانياداعى باۋىر­لارىمىز – نەمىستەنىپ, فرانتسياداعى وتان­داستارى­مىز – فرانتسۋز­دا­نىپ, قىتاي­داعى كىندىكتەستەرىمىز – قىتاي­لانىپ كەتۋى عا­جاپ ەمەس دەگەن ولار, قازىر جاس­تار مەن قا­زاق ەلىنىڭ اراسىنا التىن كو­پىر بولىپ وتىر­عان ۇلكەندەر عوي, دەدى. ولار كەتكەننەن كەيىنگى جەردە «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسى­نا» كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەدى. ەل, جەر دەگەندە وزەكتەرىن ءۇزىپ بەرۋگە ءازىر قانى دا, جا­نى دا تازا ازاماتتار شەتەلدەردە جۇرگەن باۋىرلار اراسىندا بىلىكتى مامان­دار­دىڭ از ەمەستىگىن, وزگەلەردىڭ ورنىنا سولاردى تارتا بىلسەك پرەزيدەنت العا قويعان ين­دۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلاما­عا ولاردىڭ دا ءوز ۇلەس­تەرىن قوساتىنىنا سەنىمدى ەكەندەرىن بىلدىرەدى. تەك ۇيىم­داس­تىرۋ جاعى كەمشىن بولىپ وتىرعانىن, ونى جەتىلدىرۋ جولدارىن ۇسىنا­دى. قازىر ءسوزىمىز جارا­سىپ, نيەتىمىز ورتاق بولىپ وتىرعان كورشىمىز قىتاي مەملەكەتىنىڭ شەتتە جۇرگەن 50 ميلليون ادامى اتاجۇرتى­نىڭ التىن قورىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن ەستىپ تە, كورىپ تە ءجۇرمىز عوي. جاسىراتىنى جوق, سوناۋ جىلدارداعى اعىل-تەگىل كوشى-قوننىڭ سايابىرسىپ قالعا­نى قالاي, قازاققا قازاقتان باسقا كىمنىڭ جانى اشيدى, ءبىز الىستا جۇرسەك تە ارقا­مىز­دى قاسيەتتى دە كيەلى سانالاتىن اتاقو­نىس­قا تىرەيمىز, دەيدى ولار جارىسا ءسوز الىپ. ەندىگى جەردە الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى قانداستار ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ءجايت – پرەزيدەنتتىڭ ەل دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارى مەن «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007-2015 جىل­دارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتى تۋرالى» جارلىعى جانە «نۇرلى كوش» باعدارلا­ماسى ەكەن. شىنى كەرەك, سول اعىل-تەگىل كوشتى ساۋداعا سالىپ جىبەرگەندەردىڭ قاتارىندا جەتى باستى جەمقورلاردىڭ بولعانىن زاڭگەرلەر اشىپ بەردى. ەندىگى جەردە جاڭا باعدارلاما اياسىندا ونداي الاياقتىققا جول بەرمەي, تازالىق ورىن السا, ۇلتتىق ءمۇد­دە جەڭىسكە جەتەر ەدى. بۇل ىستە شەتتەن كەلگەن قانداستاردى ءسىڭىرىپ جىبەرۋدىڭ داڭ­عىل جولى بىزدە ورنىقپاي, اۋىس-ءتۇيىس­پەن قوجىراپ وتىر. مۇنى ءبىر ىزگە تۇسىرە الما­ساق, جاقسى باستامانى قۇلدىراتا بەرەرىمىز حاق. كەلگەن اعايىنداردى ءىرى شەنەۋنىكتەردى بىلاي قويىپ, كىشى شەنەۋنىكتەر قاق­پالاپ باعۋدا. شىركىن, سونداي كەۋدەمسوق, ۇلتتىق رۋحى ولگەن, ساناسىن قالتا قامى عانا بيلەگەندەردىڭ موينىنا اتاتۇرىكتىڭ: «مەن ءۇشىن ەڭ ۇلى قورعانىس ۇياسى, ەڭ ۇلى كومەك كوزى – ۇلتىمنىڭ كەۋدەسى. سون­دىق­تان دا مەن ۇلتىمنىڭ كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماۋ ءۇشىن بارىمدى سالامىن. ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا, قوقاڭداۋعا بولمايدى! ۇلتقا  تەك قىزمەت ەتۋ كەرەك. ۇلتقا قىز­مەت ەتكەن ادام عانا ۇلتقا باس يە بولا الادى» دەگەن ءسوزىن سالاقتاتىپ ءىلىپ قويسا عوي. وسى ارادا مىنا ءبىر ۇيرەنەر ۇلگى ويعا ورالىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ستولىپين قازاق جەرىنە كەلىمسەكتەردى اكەل­گەندە ارنايى انىقتاما كىتاپشا شى­عا­رىپ, قاراشەكپەندەردىڭ قالتاسىنا سا­لىپ بەرەدى ەكەن. ول كىتاپشادا قاي جەرگە باراتىنىن, كىمنەن كومەك الاتىنىن, نەندەي جۇمىسپەن اينالىساتىنىن تايعا تاڭ­با باسقانداي كورسەتىلىپ وتىرعان. بۇگىنگى­دەي الىپ تەحنيكالار بولماسا دا ارنايى جول-جوبانىڭ ارقاسىندا كەلىمسەكتەر شۇ­راي­لى جەرىمىزدى يەمدەنىپ كەتتى. مىسالى, 1907 جىلى 400 مىڭ قاراشەكپەندى جا­يىقتىڭ سول جاعاسىنا كەلىپتى. ولاردى ايعاي-شۋسىز ءسىڭىرىپ جىبەرىپتى. كەيىن ول ميلليونداردى قۇرادى. قازاق تاۋ-تاسقا, قۇم-شولگە ىعىستى. قۇنارلى جەرىنە قازىر دە جەتە الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. قۇرىلتايدا قارىمدى قالامگەر سما­عۇل ەلۋباي جانايقايىن ايتتى. «بۇكىل قا­زاق­تى ءبىر تۇلعا دەسەك, سول تۇلعانىڭ كەۋدەسى – قازاقستاندا, اياق-قولى سىرتتا. ياعني, ەتەك-جەڭىمىز جينالماي جاتىر. ءبىز بولساق, ءبىر بولعىمىز كەلەدى! ءبۇتىن بولعىمىز كەلەدى. سول بۇتىندىكتىڭ جوقتىعى, جەرىمىزدىڭ كوپتى­گى, الاشتىڭ ازدىعى جانعا باتادى. شيقان­داي باتادى...», دەپ كەيبىر كەدەرگىلەردەن ۇلى كوشتىڭ سيرەپ بارا جاتقانىن, جوعارىدا ءبىز ايتقان ۇلكەندەر ازايعاننان كەيىن جاستار­دىڭ وزگەلەرمەن ميداي ارالا­سىپ كەتەتىنىن, «اتامەكەن» «قازاق­ستان» دەگەن ۇعىمداردىڭ ولار ءۇشىن بۇرىنعىداي جۇرەك تەبىرەنتپەيتىنىن  العا تارتىپ, «... ەندى ءبىر 15 جىلدا شەتەلدەگى 5 ميلليون قازاق ۇرپاعىنان ءبىز, ءسوي­تىپ, ءبىرجولا ايىرىلىپ قالۋ الدىندا تۇر­مىز! وتكەن عاسىردا ءبىز ىشتەگى وسىنشا حا­لىق­تان... ولىدەي ايىرىلساق... بۇل عاسىردا ءبىز بۇن­داي جايباسارلىقپەن سىرتتاعى سونشا حالىقتان تىرىدەي... ايىرىلىپ قالۋىمىز ءمۇم­كىن... جاڭا زامان العا تارتقان وسىناۋ جاڭا اپاتتان قازاقتى قۇتقارۋدى ابىز تاريح... سىزدەر مەن بىزدەردىڭ پەشەنەمىزگە جا­زىپتى. ول پارىزدى ورىنداي الساق, ەر بولا­مىز. ەل بولامىز. الاش تاريحى الدىن­دا ءجۇزىمىز جارقىن بولادى!» دەپ ەدى. بۇل دا بوزتورعاي شىندىق. ءيا, كەڭ جەردى ۇرپاقپەن تولتىرا الما­ساق ۇتىلامىز. سەبەبى, اتاقتى دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتىڭ قازىر ءار اتا-انا ەكى بالالىق دەڭگەيدەن 2,7, ياعني ءار وتباسىندا 3 بالالىق دەڭگەيگە بەت العانىمىزدى ايتادى. وسى قارقىن كوبەيسە, نۇر ۇستىنە نۇر. ەگەر كەمىسە – قاسىرەت. كەيدە ۇرپاق ءوسىرۋ ىسىندە ساپا كەرەك دەپ جاتادى. سان بولماعان جەردە ساپا قايدان شىقسىن. ايەلدى العا وزدىرۋدى قولعا الىپ, ەندى وزگە جۇرتتارعا سونى تەلىپ جاتقان اقش پەن ەۋروپاداعى ءوسىم ولاردىڭ ءوزىن قازىر الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى, ول قۇرلىقتار­داعى ايەلدەر ات باسىنداي التىن بەرسەڭ دە ۇرپاق وسىرۋگە قۇلشىنا قويمايدى. نەگە؟ ەركەكتەن كەم ەمەسپىز, ارتىق بولماساق دەگەن پسيحولوگيا وي-سانانى مۇلدە وزگەرتىپ جىبەرگەن. ولارعا ۇلت, ۇرپاق ەمەس, مانساپ, تىنىشتىق كەرەك. ءبىزدىڭ پسيحولوگيامىز دا ءدال قازىر قىرىق قۇبىلىپ تۇر. ۇرپاق ءوسىرۋ باسەكەسى ءسوز جۇزىندە بولعانمەن, شىن ءما­نىندە ەر مەن ايەل بايلىق قۋعان پەردەلى باسە­كە ۇستىندە. سول پەردەنى سىپىرىپ  تاستاساق, اسىرەسە, ءىس باسىندامىز دەيتىندەر, اۋقاتتىلار, لاۋازىم يەلەرىنىڭ بيكەلەرى ۇرپاق ءۇشىن ءبىر ەرلىك جاساسا عوي. وسى جەردە شاكارىم قاجىنىڭ: «ەۋروپا ءبىلىمدى جۇرت وسى كۇندە, شىققان جوق ايۋاندىق­تان و دا مۇلدە. تەرەڭ ويلاپ, ءسوزىمنىڭ ءتۇ­بىن ءبىل دە, ىشتەن جىلا, جارقىنىم, سىرت­تان كۇل دە» دەگەن ءتورت جول ولەڭى ەسكە تۇسەدى. سونىمەن, ءتورتىنشى قۇرىلتايدا دا كوپ ماسەلە كوتەرىلدى. بەس جىلدان كەيىن بەسىنشى قۇرىلتايعا جينالادى قازاقتار. سوعان دەيىن ەلباسى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, مىندەتتەگەن جۇمىستى مۇلتىكسىز ورىنداساق, بيىك مىنبەردەن ەسەپ بەرگەندە كۇمىلجىمەس ەدىك. ءوزىمىز دە, الىستان كەلگەن اعايىن دا ريزا بولىپ, تاراسار ەدى. ول ءۇشىن وسى سالاعا جاۋاپ بەرەتىن بيلىگى مەن قارجىسى ەكى قولىندا تەڭ تۇرعان, ۇلتتىق رۋحى مىقتى ازاماتتار ناقتى ىسكە كىرىسىپ, قازىرشە توقىراپ تۇرعان ۇلى كوشكە قولداۋ كورسەتسە, قازاقتىڭ بايتاق دالاسى مالعا دا, جانعا دا تولار ەدى. بۇرىنعى كەتكەن ەسەسى قايتىپ, بۇگىنگى تىكتەلگەن ەڭسەسى الاتاۋدىڭ شىڭىنداي اسقاق­تار ەدى. ءتىپتى, وسى جۇمىستى قۇرىلتايعا كەلگەن دەلەگاتتار ايتقان ءبىر قولعا بەرۋ ماسە­لەسىن شەشۋدى قاراستىرساق تا ءجون بولاتىن ءتارىزدى. سەبەبى, بىرەۋ بىرەۋگە سىلتەگەن جەردە ءىس تياناقتى اتقارىلمايدى. جۇرتتىڭ تيتىعىنا ءتيىپ, جۇيكەسىن جۇقارتا بەرەدى. «دۇنيەدە, تاريحتا ەر ەلدەن ارتىق ەل بار ما؟ ەلىن «ەل ەتكەن» دەگىزىپ وتكەن ۇلدارعا ءولىم بار ما, ءسىرا دا؟! ەلدىڭ بەلىن كوتەرەتىن ەر ۇل تۋعان اتالىق پەن انالىق قانداي با­قىتتى!» دەگەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ اتالى سوزىمەن ويىمىزدى تۇيىندەسەك دەيمىز. وسى ءسوز قازاقپىن دەگەن ءار ازامات­تىڭ موينىنا تۇمار بولىپ تاعىلسا, ۇلى كوش جالعاسىن تاۋىپ, قازاقتىڭ ۇلى دالا­سى­نىڭ يەسى ۇلى قازاقتىڭ ۇرپاعى بولار ەدى. سۇلەيمەن مامەت.