مۇقاعالي – 80
مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاق ءسوز ونەرىنىڭ, پوەزياسىنىڭ, قازاق ەمەس-اۋ, الەم پوەزياسىنىڭ قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز كەيدە سىپايىگەرشىلىك جاساپ, ادەپ ساقتايمىز عوي, ايتپەسە, اقىندىق تابيعات-بولمىسى, ءبىتىم-تۇلعاسى ءجونىنەن, مەن ءوزىم ءبىلىپ-تانىعان بەرگى اقىنداردان مۇقاعاليعا تەڭ كەلەتىنىن كورگەنىم جوق. بۇل ايتقانىم باز بىرەۋگە وعاش تا كورىنەر, بىراق بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم. ءمىنسىز پوەزيانىڭ ناعىز جاساۋشىسى دا سول مۇقاعالي بولاتىن. سوزدەرى كوكتەن تۇسكەندەي, قۇزار شىڭداردا عاسىرلار قاشاعان جارتاستارداي, تاۋدان قۇلاپ جاتقان سارقىراماداي بولىپ كورىنەدى. تابيعاتتى ءوز قولىنان جاسايتىنداي, ۇلى قۇدىرەت, عاجايىپ سۋرەتكەر ەدى. مۇقاعالي ولەڭدەرىن ىلعي وزىنەن بوتەن ەشكىم شىعا المايتىن شىڭدا تۇرىپ جازاتىنداي كورىنەدى. اقىننىڭ سوزىنەن جاساندىلىق تاپپايسىڭ. اقىن ەمەس, تابيعاتتىڭ, ءتاڭىردىڭ ءوزى جاساعانداي – مۇقاعالي جىرى – پوەزيانىڭ سۇلۋى ءارى تەرەڭى, شەكسىز مۇحيتى, سوققان جەلى, قارا داۋىلى, سىمىرسەڭ مەيىرىڭ قانبايتىن ءمولدىر بۇلاق, ءتىلىڭدى ۇيىرەتىن ءشاربات, جان راحاتى. وسىنداي كىسىمەن زامانداس بولعانىڭدى باقىت سانايسىڭ. بىراق سول قۇدىرەتتىڭ ءوز حالقىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ «ەر-تۇرمانىنىڭ ءبىر بۇتىندەلمەي كەتكەنىنە» ناليسىڭ.
مۇقاڭدى مەن دە ءبىر كىسىدەي ءبىلۋشى ەم دەسەم, قۇداي الدىندا كۇناھار بولار ەم. وكىنىشى, مۇمكىندىك بولىپ تۇرعاننىڭ وزىندە دە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرا المادىم, دامدەس تە بولعانىم جوق. ولمەيتىندەي كورۋشى ەم, ءبىر رەتى كەلەدى عوي دەۋمەن جۇردىك. نە كەرەك, ءساتى تۇسپەدى.
مۇقاعالي – دەنەلى, ارىستان كەۋدەلى, مول ءپىشىمدى, اققۇباشا, شاشى سۋسىپ توگىلىپ تۇراتىن, دەنەسىنە قاراماي جەڭىل جۇرەتىن, جاسىنا قاراماي كىشىنى بالاسىنبايتىن, كىشىپەيىل, قوڭىر ادەمى داۋىستى كىسى ەدى.
وزىنە تارتقان ءبىر سارى بالاسى بولدى. ون ەكىنشى مەكتەپتە وقىدى. اتى جادىمدا جوق. سول بالا وقۋ ءبىتىرىپتى. بالا اتا-انانى وتقا دا, سۋعا دا تۇسىرمەي مە, ءبىر كۇنى مۇقاڭ ۋنيۆەرسيتەتكە, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا كەلىپتى. مەن ول كەزدە (1971-72 جىلدار بولۋ كەرەك) ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى بولىپ ىستەيمىن. سول جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن قابىلداۋ ەمتيحانىنان كوميسسيا توراعاسى ەدىم. سونى ەستىپتى.
– مىرزاش, ءوزىڭ ەكەنسىڭ عوي بيىل ءپان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, جامان ءىنىڭ وندى ءبىتىردى, ءوزىڭ تۇرعاندا قايدا بارام, كىمگە بارىپ ءبيتىمدى سالىپ, قور بولامىن, قول ۇشىڭدى بەر. وقۋعا ءتۇسۋدىڭ ءوزى دە بۇگىندە باسەكە بولىپ تۇر عوي, ساعىمدى سىندىرمايدى دەپ كەلىپ تۇرمىن, – دەدى.
بالانى ءبىلۋشى ەم. باسقا بىرەۋلەردەي مۇقاڭ وتىرىك ماقتاعان دا جوق بالاسىن. ءبىراز ويلانىپ, اڭقىلداپ تۇرعان جاس بالاداي اق كوڭىلىن قيمادىم اعانىڭ:
– مۇقا, بالا اقىن بولار, بولماس, بىراق اقىن مۇقاعاليدىڭ بالاسى ەمەس پە, تۇسكەننىڭ ءبارى تۇلپار دەيسىز بە, ءبىر ءمانىسى بولار, ءابىرجىمەڭىز, كورەرمىز, – دەدىم. مۇقاڭ مىنا سوزىمە قاناعاتتانبادى:
– ويباي-اۋ, مەن ساعان قۇدايداي سەنىپ كەلىپ تۇرعانىم جوق پا, كوڭىلىمدى تىندىرشى, ءتۇسىرەمىن دەپ ۋادەڭدى بەرشى. جەڭگەڭە, دوس-دۇشپانعا تابا قىلما, سەنىڭ ءسوزىڭ كىمگە وتەدى دەپ قالدى الگى جەڭگەڭ. مىرزاشىم بار, باسقاسىنا وتپەسە دە, ءسوزىم مىرزاشىما وتەدى دەپ ەم, – دەدى. ءسوزى سۇيەگىمنەن ءوتىپ كەتتى.
ەمتيحان دەگەن كارتانىڭ ويىنى ءتارىزدى, الماعايىپ نارسە عوي. ونىڭ ۇستىنە ءوز ءپانىم عانا بولسا شە, باسقا پاندەردەن دە دەمەۋىم كەرەك. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە كوڭىلىن كوتەرەيىن دەدىم بە:
– مۇقا, سونشا نەگە تاۋسىلدىڭىز, «ارىق ايتىپ, سەمىز شىق» دەپ جاتقانىم عوي. ءايتپەسە, ابايدىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي, سوزىندەي بوپ ماقاتاەۆتىڭ ءوزى كەلىپ تۇرعاندا, بىزدە نە جان بار. تاۋەكەل, نار تاۋەكەلگە سىيىندىق, جەڭگەمىزدى قۋانتىپ بارىڭىز, – دەدىم.
– وسى ءسوزدى ايتاتىنىڭدى, اعاڭنىڭ ساعىن سىندىرمايتىنىڭدى ءوزىم دە بىلگەنمىن, اينالايىن, – دەپ كەڭ قۇشاعىنا الدى.
ەشكىمگە ۋادە بەرىپ كورمەپ ەم, تىرشىلىكتە كىمنىڭ قادىرى بار دەيسىز. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە ۇلى اقىننىڭ مىسى باستى ما, ايتەۋىر ۋادەنى بەرىپ قالدىم. سول-اق ەكەن, جازعان اعام جانىن قويارعا جەر تاپپادى. ەمتيحان سايىن ۋنيۆەرسيتەتتى, اۋديتوريانى جاعالاپ, كەيدە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, جاناشىرلاردىڭ ىشىندە, دالادا استىنا گازەت توسەپ وتىرعانىن كورەسىڭ.
قىسقاسى, ۋادە ورىندالدى, بالا وقۋعا ءتۇستى, مۇقاڭ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. ءساتى تۇسپەدى مە, وكىنىشكە قاراي, بارا المادىم. بىراق, كوزىم جەتكەنى – بالاجان ەكەن, كوبەلەك بولىپ ۇشىپ-قوندى جارىقتىق.
ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلدىم. شونا سماحان ۇلى اعامىز «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزيا رەداكتسياسىندا ىستەيدى, سول كىسىگە سالەم بەرە كەلىپ ەم. رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى – ساعي جيەنباەۆ. رەداكتسيا جازۋشىلار وداعىنا كىرگەندە وڭ قول جاقتا, تۇكپىردە بولاتىن. كەلسەم, ءدال الدىندا ارىستانداي بوپ مۇقاڭ تۇر. الىستان بايقادىم, اركىمگە ولەڭ وقىعىسى كەلەدى, كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندەردىڭ ەشقايسىسى توقتامايدى, تىڭداعىسى كەلمەيدى.
– تىم بولماسا, مىرزاش, سەن تىڭداشى, مىنانىڭ ءالى بوياۋى دا كەپكەن جوق, – دەپ, بەت ورامالدى ءتورت بۇكتەگەندەي, جۇپ-جۇقا, ءبيتتىڭ قابىعىنداي كىشكەنتاي كىتاپشادان اعىلتىپ ولەڭدەرىن وقي باستادى. ولەڭىن ەشكىم تىڭداماعانىنا, ەشكىمنىڭ ەلەمەگەنىنە جانىم اشىپ, جالىقپاي تىڭدادىم.
كىشكەنتاي عانا كىتاپشادا بازبىر اقىن ءجۇز جىل جازسا دا سىيعىزا المايتىن وي, جىر بار ەكەن. مەن راحاتتانىپ تىڭدادىم. ريزا بولدى. سونىڭ ىشىندە «كوگەرشىندەر» دەيتىن ولەڭى ەسىمدە قالىپتى, جان-دۇنيەڭدى تەربەيتىن سۋرەت سەكىلدى. تۇنىپ تۇرعان سەزىم: قىس اياعى, كوكتەم كەزى. قالىڭ قار جاۋعان. دالا سالقىن. اقىن ۇيدە وتىر. تەرەزەنىڭ الدىندا ءدان تاپپاي ءبۇرسەڭدەگەن كوگەرشىندەر. اقىننىڭ ۇلكەن ءجۇرەگى بۇرسەڭ قاققان كوگەرشىندەردى ايايدى, ايالايدى, ۇيىنە شاقىرادى. سوزدەرى ءدال ەسىمدە جوق, كەيبىر جولدارى مىنانداي سياقتى ەدى:
كوگەرشىندەر,
كوگەرسىن جەر,
ۇيگە كىرشى,
ايتپەسە, ولەرسىڭدەر,
كوگەرسىن جەر,
ارعىسىن كورەرسىڭدەر...
نە دەگەن جۇرەك! نە دەگەن مەيىرىم!
1969 جىلى «كونە تۇرك ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا ءبىتىرىپ, اۆتورەفەراتتى شىعارىپ, قورعاۋ الدىندا تولقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. ول كەزدە كونە ادەبيەت جونىندە رەسمي پىكىر ايتۋ دا, تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتىمىزگە جاقىنداستىرۋ دا قيىن, پانتيۋركيست دەپ ايىپتاي سالۋ وڭاي ەدى.
جۇبايىم ءماريا ەكەۋمىز ورتالىقتاعى پوچتا ءۇيىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى اللەيامەن كەلە جاتىر ەدىك, مۇقاڭ قارسى جولىقتى:
– مىرزاش, باتىرىم, جۇرتتىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەن تاقىرىپقا بارعان ەكەنسىڭ, باياندى بولسىن. ماعان بەرمەسەڭ دە, بىرەۋدەن اۆتورەفەراتىڭدى وقىدىم, كەرەمەت جۇمىس ءبىتىرىپسىڭ, باياندى قىلعاي, سەنىڭ قورعاۋىڭا كەلىپ ولەڭمەن ءسوز سويلەيمىن, دەدى.
جۇرتتىڭ مۇقاعاليدان انادايدان اينالىپ قاشىپ جۇرەتىن كەزى ەدى, تاقىرىپتىڭ ءوزى دە كىرشەڭ, كىنامشىل, ونىڭ ۇستىنە مۇقاعالي كەلىپ بۇلدىرە مە دەپ:
– مۇقا, اۋرە بولىپ نە قىلاسىز, ءالى قورعايتىن كۇن دە بەلگىسىز, – دەپ قاشقاقتاتتىم.
– قورعايتىن كۇنىڭ اۆتورەفەراتتا جازىلعان عوي.
– وزگەرتەتىن ءتۇرى بار, سىزگە حابارلارمىن, – دەي سالدىم. قورعاماي كەتسەم دە ەسىل اعانىڭ اڭقىلداپ تۇرعان كوڭىلىن نەگە قايتاردىم دەپ ءالى كۇنگە وكىنەمىن.
1976 جىلدىڭ كۇزىنىڭ اياعى, قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكاندىعىنان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ تالدىقورعانعا جۇرگەلى جاتىرمىن. ۇيدە مەدينستيتۋتتىڭ دوتسەنتى, قالالىق اۋرۋحانالاردىڭ ءبىرىنىڭ باس حيرۋرگى تۇرار كوكەەۆ (جيەن) قوناقتا بولدى. ءدامدى تاماق, بايتاق داستارقان, جاقسى ىقىلاس-كوڭىلدە وتىرعاندا ول مۇقاعاليدىڭ ەمحانادا جاتقانىن جانە ءحالىنىڭ وتە اۋىر ەكەندىگىن ايتتى.
مەن جيەنىمە:
– قولىڭنان كەلگەنىڭنىڭ ءبارىن ىستە, ۇلى ءجۇرەككە, مۇقاعاليداي ۇلى اقىننىڭ, باۋىرىمىزدىڭ جانىنا اراشاشى بول, ونىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن كۇرەسىڭدەر, – دەپ ءوتىندىم. جاعدايىن ءجيى-ءجيى سۇراپ تۇردىم, تۇرار دا تەلەفون سوعىپ جاتتى, بىراق زارەدەي ءۇمىت وتى تۇتانبادى. ءوزى ءبىلدى مە, بىلمەدى مە, قايدام, ونىڭ دەمىنىڭ ءبىتىپ, كۇنىنىڭ تايانعانىن, و دۇنيەگە ءبىرجولاتا بەت تۇزەگەنىن ءبىلىپ وتىرعان بىزدەرگە اۋىر بولدى.
تۇرار:
– كەلسەڭ, كىرگىزەيىن, – دەپ ەدى, مۇقاعاليداي ءومىرى ولمەيتىن, تىرىلەردەن دە ءتىرى بولا بەرەتىن ۇلى اقىننىڭ ولىممەن ارپالىسقان ءال-دارمەنسىز, شاراسىز, ءۇمىتسىز ءحالىن كورۋگە باتىلىم جەتپەدى. ءسويتىپ, بارا المادىم.
ءتانى قالىپ, دەمى بىتە باستاعان جىرقۇدىرەت ءبىرتە-بىرتە سۋىنىپ, باياۋ ءسونىپ, الەم پوەزياسىنا ءبىر ساتتە كۇن تۇتىلعانداي كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ, داريعا-اي, كوشە باردى.
مۇقاڭ ءبىر كۇندەلىگىندە: «اقىننىڭ ادامدى زەرتتەگەنى – ءوزىن زەرتتەگەنى» دەگەن ەكەن, سوندىقتان بولار, اقىن ءوزى تۋرالى كوپ جازدى. ادامدارعا ايتار وكپەسىن دە, نازىن دا, قايعىسىن دا, مۇڭىن دا, جيرەنىشىن دە, ماحابباتىن دا ولەڭدەرىنە سىيعىزىپ, جەرىنە جەتكىزە جىرلادى. ادام بالاسىنداعى بار قاسيەتتى دە, پەندەشىلىكتى دە وزىنەن ىزدەدى. ارتىنا وشپەيتىن ونەگە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدىرىپ كەتكەن ۇلى ويشىل «ارىز جازىپ كەتەيىن» دەيتىن ولەڭىندە بىلايشا تولعانادى:
بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم.
وي, پالە-اي!
مىنا ادامدار نەگە جاتىر تويلاماي؟!
بانكەت جاساپ بەرەر ەدىم ءوزىم-اق,
ءتاڭىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي.
مىنا دۇنيە نەگە جاتىر ۇندەمەي؟!
الاۋلاتىپ تويدىڭ شوعىن ۇرلەمەي.
قۇشاق-قۇشاق گۇل شوقتارىن لاقتىرىپ,
– مىناۋ – شاپان,
– مىناۋ – اتىڭ, ءمىن! – دەمەي؟!
مىنا جۇرتقا جاقپادى ما الدە نەم؟!
بەكەر ءومىر سۇرگەمىن بە, الدە مەن؟
حالقىم,
سەنىڭ قاسيەتىڭدى بىلەم دەپ,
بوسقا ءومىرىم ءوتتى مە ەكەن اۋرەمەن؟!
ايتامىن دەپ قۋانىشىڭ, مۇڭىڭدى,
باسقا ارناعا بۇردىم با الدە جىرىمدى؟!
مەن ءبارىبىر, وزىڭمەنەن ءبىر بولام,
وزەگىنە تەپسەڭ-داعى ۇلىڭدى.
... تويلانباسا تويلانباسىن,
نە ەتەيىن,
توي كورمەي-اق, سىي كورمەي-اق وتەيىن.
قالامىمدى بەرشى ماعان, بايبىشە,
بولاشاققا ارىز جازىپ كەتەيىن...
تىرشىلىگىندە ەر-تۇرمانى تۇگەندەلمەي كەتكەن اقىننىڭ ءۇنىن ءبارىبىر كەرەڭ دۇنيە ەستىمەدى. سوندىقتان دا ونىڭ جاي تاپپاعان جانى, الاسۇرعان جۇرەگى وت ىشىندە جانىپ ءجۇردى.
«دۇشپاندارىم توقتاۋسىز شابۋىلداۋدا, ولار مەنى قۇرتىپ جىبەرۋگە دە دايىن. ەگەر بىرەۋ قولىنا مىلتىق بەرىپ, ات دەسە قايسىسى بولسا دا قولى قالتىراماستان بۇكىل ادامزاتتى سۇيگەن, ەشكىمگە زيانى تيمەگەن مەنى سول زاماتتا-اق اتىپ جىبەرۋگە ءازىر. ءبارى ماعان جات, جەكسۇرىن, جيىركەنىشتى, كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن ۇعۋدان مەن باياعىدا-اق قالعانمىن. جوق, مەنىڭ دوستارىم جوق, مەن تەك اينالامنان سەگىز اياقتى سۇمداردى عانا كورەم. قورعانا الامىن با, بىلمەيمىن. مەنى بۇدان تەك قانا ءبىر كەرەمەت قۇتقارا الادى. ال مەن كەرەمەتكە قاتتى سەنەمىن» - دەپ جازىپتى كۇندەلىگىندە قايران اقىن. ايانىشتى.
وسىنشاما اقىننىڭ جانىن جارالاعانداي, ومىردەن تۇڭىلگەندەي, قۇدىرەت نە ەدى؟ قىزعانىش ەدى. ۇلى اقىنعا اينالىپ بارا جاتقانىن سەزگەن اينالاسى ونى وسىلاي بولاشاققا دا قيماپ ەدى.
سوعان قاراماستان, اقىن زامانداستارىن, جالپى ادام بالاسىن جانىنداي ءسۇيدى. وعان اقىننىڭ مىنا ولەڭدەرى كۋا:
ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن,
تولقىنىمەن ۇنايدى, تۇنىعىمەن.
بىرەۋلەرى توڭدىرسا شىلىعىمەن,
بىرەۋلەرى جىلىتادى جىلۋىمەن.
ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن.
نەمەسە:
بار ەكەن عوي, بار ەكەن جاقسى ادامدار!
جاقسى جوق دەپ, ايتپاڭدار, باتشاعارلار!
رەنجىسەڭ قايسىبىر «پاتشالارعا»,
كۇل شاشپا كىر شالماعان اقشا قارعا.
كۇيى بوتەن دەمەيمىن, ءۇيى بوتەن,
جاقسى ادامدار بار ەكەن, ءسۇيىپ وتەم.
جامانداردى ىزدەمەن, ءوزى-اق تابار,
جاقسىلاردى تابۋىڭ قيىن ەكەن...
بۇگىن بار دا ەرتەڭ جوق ادام تۋرالى, قالاي دەسە دە ءبارىبىر قيمايتىن ءوزىنىڭ زامانداستارى تۋرالى اقىن وسىلاي تولعايدى. ونىڭ ولەڭدەرى ۇلى باباسى ابايمەن ۇندەسەدى.
مۇقاعاليدىڭ ماحابباتى قانداي بولدى, كىمدى قالاي ءسۇيدى, ماحابباتتىڭ ءلاززاتىنا مەيىرى قاندى ما, راحات سەزىمىنە بولەندى مە, ول ماڭگى اشىلمايتىن قۇپيا بولۋى مۇمكىن. ءبىر كۇندەلىگىندە: «پوەزيا ماحابباتپەن باستالىپ, پاراساتپەن اياقتالۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. قالاي دەگەندە دە ول ادامزاتقا ورتاق ۇلى ماحابباتتى, شىنايى سەزىمدى جىرلادى. ماحابباتتان پاراساتتىلىق ىزدەدى.
مۇقاعالي ولەڭدەرى – عاشىقتاردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, ايتىلماي قالعان ارمانى, اسىل سىرى, تابىسقانداردىڭ راحات سەزىمى, قوسىلا الماعانداردىڭ ماڭگىلىك ارمانى, وكىنىشى. وسى سەزىمدەردى اقىننىڭ ءوز باسىنان كەشىپ جىرلاعانى انىق. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ ماڭگى بولاتىنى, جۇرەكتە جاتتالاتىنى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, ىلعي دا ساقتالا بەرەتىنى سوندىقتان.
مۇقاعالي – ادامدى جان-تانىمەن سۇيگەن كىسى. سوندىقتان ول ءوزىن دە شەكسىز ءسۇيدى, ءوز باعاسىن ءبىلدى. ولمەيتىنىن, حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايتىنىن سەزدى. اللانىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە ءتۇسىندى عوي دەپ ويلايمىن. ونى تومەندەگى مىنا ولەڭ جولدارىنان ايقىن اڭعارامىز:
باتار كۇن, كەلەر ءتۇن, اتار تاڭ,
شىعار كۇن,
بارىڭە, بارىڭە, بارىڭە قۇمارمىن!
وسى مەن, وسىلاي ماڭگىلىك تۇرارمىن,
وسى مەن, ءسىرا دا ولمەيتىن شىعارمىن.
جاقىندىق سەزەمىن
جەردەن دە, اسپاننان,
جىلىلىق سەزەمىن
مۇزداردان, تاستاردان,
ءومىرىم ءسىرا دا ارىدەن باستالعان,
ارىدەن باستالىپ, ماڭگىگە تاستالعان.
وسى مەن ولمەيتىن, ولمەيتىن شىعارمىن,
ءسال عانا مىزعىپ اپ, قايتادان تۇرارمىن.
شىندىعىندا, بۇل ونىڭ زامانداستارى ايتاتىن ءسوز ەدى, ايتپادى, ايتىلمادى, مۇقاعاليدىڭ ولمەيتىندەردىڭ ءبىرى ەكەنىن كوزىنىڭ تىرىسىندە ءبىز ايتۋىمىز كەرەك ەدى, ونىڭ ءوزى ءبىلىپ تۇرعان شىندىقتى, اتتەڭ, ايتا المادىق. امال نە, ءسويتىپ تاريحقا ەسەمىزدى كەتىرىپ الدىق.
«جەتىم ءوز كىندىگىن ءوزى كەسەدى» دەپ, مۇقاعالي ءوز باعاسىن ءوزى ايتتى, ءبىز ونى سوعان ءماجبۇر ەتتىك. مۇقاعاليدىڭ الدىندا قازاقتىڭ ەشبىر يگى جاقسىسى اقتالا المايدى. پاراساتتى تۋدىرعان دا وسى قازاق, جاسىتىپ, جابىرقاتقان دا وسى قازاق, سوندىقتان ءبىز مۇقاعاليدىڭ رۋحى الدىندا قارىزدارمىز, بۇل قارىز ءبىزدىڭ قازاق ولەڭىنە پوەزيا بەكزاتىنا دەگەن قارىزىمىز. ەشقاشان وتەلمەيتىن قارىزىمىز.
ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ جانىنا جازىلماس جارا سالدى. سوعىس ءورتى شارپىماعان بىردە-ءبىر شاڭىراق قالعان جوق. اكەسى سوعىستان قايتپاعان جەتىمدەر قانشاما, سوعىسقا كەتكەن جارىن ءومىر بويى كۇتۋمەن وتكەن جەسىرلەر قانشاما؟ مۇقاڭ سول جەتىمنىڭ ءبىرى, جەسىر انانىڭ باۋىرىندا ءوستى. سوندىقتان سوعىس تۋرالى جازىلعان ولەڭدەرىنەن الاپاتتىڭ تاقسىرەتىن تارتقان ادامداردى تانيسىز. جەتىمنىڭ مۇڭىن, جەسىردىڭ زارىن ەستيسىز.
بىزدەر – جەتىمدەرمىز,
جەتىمدەرمىز.
اقپاننىڭ, اياز قاردىڭ وتىندەمىز.
مىنا ساراڭ ومىردەن ساۋعا سۇراپ,
تىرشىلىكتىڭ مازاسىن كەتىرگەنبىز.
... ۇرىلار دا ەمەسپىز, قارىلار دا,
قارعىس تاڭبا بىزدەردەن ارىلار ما؟
جىلىنامىز ءبىر اۋىز جاقسى سوزگە,
قارعىس – اياز بىزدەردى قارىعاندا.
نەمەسە اقىن ءوزىنىڭ «جەسىرلەر ءۇنى» اتتى ولەڭىندە:
جالعاندا, جالعان, جالعاندا,
جەسىردەن مۇڭلىق جان بار ما؟
جالعاندا جالعىز قالعاندا,
ءادىرا قالعان ارمانعا,
اراشا تۇسەر جان بار ما؟..
– دەپ جىرلايدى كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ – وتان دەگەن ۇلى سەزىمگە قىلاۋ تۇسىرمەگەن اقىن. تۋعان جەرىن, تۋعان حالقىن مۇقاعاليداي جىرلاعان قازاقتا اقىن جوق. انا ءبىر جىلدارى جاستاردى وتانشىلدىققا باۋليتىن «كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت» دەيتىن شاعىن جىر جيناعىن قۇراستىرعانىمدا دا وسىعان كوزىم انىق جەتكەن ەدى. تۋعان جەر تۋرالى مۇقاعاليداي تەبىرەنگەن اقىندى سوندا تابا الماي قينالعانىم ەسىمدە.
مۇقاعالي تۋعان جەرىن, وتانىن, حالقىن, انا ءتىلىن جان-تانىمەن ءسۇيدى, تەبىرەنىپ جىرلادى. وتاندى ءسۇيىپ جىرلاۋدىڭ نۇسقاسىن, وزىق ۇلگىسىن قالدىرىپ كەتتى. «ەي, قالام ۇستاعان, قالامداس باۋىر, قارىنداستارىم, حالىقتى ۇمىتپاڭدار! حالىقسىز كۇندەرىڭ قاراڭ, ونى سۇيەمىن دەپ بايبالام سالماڭدار. وعان تەك عاشىق بولا بىلىڭدەر» – دەپتى كۇندەلىگىندە اقىن. اقىننىڭ حالقىن قالتقىسىز جاقسى كورگەنىنە مىنا ولەڭدەرى كۋا:
جاقسى اتاندى دەمەسسىڭ سۇيەم دەسەم,
تابىناتىن ءتاڭىرىم, يەم دە – سەن.
ادام بولىپ كۇن كەشۋ قيىن ماعان,
ارقا تۇتىپ, وزىڭە سۇيەنبەسەم...
... قازاقستان!
پاي, پاي, پاي!
ارداعىم-اي!
سەن مەنىڭ شولپانىمسىڭ, جانعان ۇداي,
وزىڭدە ءومىر سۇرگەن قانداي باقىت,
ولمەيتىن ماحابباتىم, ارمانىم-اي!..
وتانىن سۇيگەن, ونى جىرلاعان اقىن مۇقاعاليداي-اق بولسىن.
ەڭ وكىنىشى, مۇقاعالي دارەجەلى اتاق, مەملەكەتتىك سىيلىق الا المادى. ولگەن سوڭ عانا قادىرىنە جەتەتىن قازاقتىڭ ادەتى ەمەس پە, مۇقاعاليدى ەل-جۇرتى اقىن دۇنيەدەن وتكەن سوڭ تانىدى, شارق ۇرىپ ىزدەي باستادى. مۇقاعاليدىڭ داۋىرلەگەن زامانى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستالدى. «قالاسا دا, قالاماسا دا جۇرت مەنى اقىن رەتىندە تۇسىنەدى, ال ادام رەتىندە كىم تۇسىنە قويار دەيسىڭ. ءتۇسىنسەڭدەرشى, مەن تۋىلعالى اداممىن, ادام قالپىمدا قالام, ازىلدەگەنسىپ, جانى اشىعانسىپ, جاقىن تارتقانسىپ, اقىل ايتقانسىپ, ارىڭا تىكەنەكتەي قادالاتىن ارىپتەستەردەن ارىلا الماي-اق قويدىم.» – دەپ تورىعىپتى جارىقتىق. سول قاپتاعان «قامقورشىلاردان» مۇقاعالي ءولىپ قۇتىلدى. وپاسىز, الدامشى مىنا دۇنيەدە ءبىر-ءبىرىڭدى قاجاماي, اياقتان شالماي, جاعادان تارتپاي, جۇيكەنى توزدىرماي, سىيلاسىپ وتكەنگە نە جەتسىن!
«ولەڭ ماعان اققۋدىڭ قاناتىمەن كەلەدى» دەگەن ەدى اقىن. مۇقاعالي قولىنا قالام الىپ, تولعانىپ, قينالىپ ولەڭ جازباعان. مۇقاعاليعا راسىندا ولەڭ قونعان, ولەڭ تۇسكەن. اللادان جىر ايانى, جىر بايانى كەلگەن كىسى. پەرىشتەلى اقىن. مۇقاعاليدىڭ ءوزى دە ولەڭ, ءسوزى دە ولەڭ, قانى دا ولەڭ, جانى دا ولەڭ. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتتى, قۇزدان قۇلاعانداي كەسەك, ءىرى, مۇحيتتىڭ تۇبىندەي تەرەڭ, تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا, بۇلاقتاي ءمولدىر, گاۋھارداي جارقىراپ, تاسىعان وزەندەي سارقىراپ, دۋلىعالى باتىرداي بۋىرقانىپ, تۇلا بويىنان جىر توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان.
مۇقاعالي شىنىندا دا كيەلى جىردىڭ وزىنەن, پاكتىكتەن, اردان تۋعان قۇدىرەت, اللانىڭ ولەڭگە بەرگەن باعى, ادامزاتقا جىبەرگەن سىيى, قازاق پوەزياسىنىڭ ەركىندىگى, رۋحتىڭ تازالىعى. مۇقاعالي جىرلارىنىڭ تاۋدان تۇسكەندەي ءىرى, شاربولاتتان جارالعانداي بەرىك, گاۋھاردان جارالعانداي اسىل, مارجانداي تازا بولاتىنى, مولدىرەپ تۇراتىنى, توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان.
ول راسىندا دا فەنومەن.
مۇقاعالي سەكىلدى ۇلىلار تاريحقا ءبىر-اق رەت كەلىپ, تاريحتا ماڭگى قالادى, حالقىمەن بىرگە جاسايدى, اسىل مۇراسى قالىڭ ەلىنىڭ قيماس سىرلاسىنا, مۇڭداسىنا, ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ونەگەسىنە اينالا بەرەدى, ءوزى عاسىر, زامان اسقان سايىن تۇلعالانا بەرەدى, بيىكتەي بەرەدى.
كەشەگى اباي مەن بەرىدەگى قاسىمداردىڭ جىرداعى جولىن جالعاعان, بولمىسى كەسەك, تابيعاتى بولەك مۇقاعالي شىعارماسى قازاق رۋحانياتىنىڭ توزبايتىن, مۇقالمايتىن التىن قازىناسىنىڭ ايبىندى بولىگىن قۇرايدى. ول ءبۇتىن ءبىر عاسىرداعى قازاق پوەزياسىن بيىكتەتىپ كەتتى. بۇگىندە مۇقاعالي ولەڭىنە ءان شىعارمايتىن كومپوزيتور جوق. شىنىندا دا ول تۇلا بويى تۇتاس ولەڭنەن, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا ولەڭىنەن جارالعان اقىن.
2006 جىلى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا جىرسۇيەر قاۋىمعا ارناپ م.ماقاتاەۆتىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي «قازاق جىرىنىڭ ءحانتاڭىرى» اتتى جىر كەشىن وتكىزۋىم مەنىڭ دە مۇقاعالي مۇراسىنا دەگەن ىنتىقتىعىمنىڭ بەلگىسى, اسىل اعا ارۋاعىنىڭ الدىنداعى بورىشىم ەدى. ارتىنا وشپەيتىن ونەگە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدىرىپ كەتكەن اقىن جىرلارىن قايتا وقىپ, قايتا ۇڭىلگەنىمدە مۇقاعاليدىڭ قۇدىرەتىنە بۇرىنعىدان دا تابىنا تۇسكەندەي بولدىم.
حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءدىنمۇحاممەد مەڭلىاحمەت ۇلى قوناەۆ بىردە: «مۇقاعاليداي عاجايىپ ادامنىڭ جۇرگەنىن بىلمەگەنىمە وكىنەمىن», – دەگەن ەكەن عوي. ەندەشە, تالانتتاردى, دارىندىلاردى كەزىندە تانىپ, باعالاي بىلگەن ءجون. قازاقتىڭ: «ولگەنىنىڭ ءبارى جاقسى» دەيتىن اڭگىمەسى وسىندايدان تۋعان.
وزىنەن كەيىنگى اقىنداردىڭ پىرىنە اينالعان مۇقاعاليدىڭ بالداي ءتاتتى, كاۋسار جىرلارى اسقاقتاعان انگە اينالىپ تۋعان حالقىنا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتە بەرەدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
الاشتىڭ اقيىق اقىنى
مۇقاعالي ءتىرى بولعاندا قازاق پوەزياسىنىڭ ابىز اقساقالى بولىپ, الشاڭ باسىپ حالقىنىڭ ورتاسىندا جۇرەر ەدى. ءيا, دۇنيەدەن وتكەنمەن ارتىندا ءسوزى قالدى, رۋحى ەلىمەن بىرگە جاساي بەرەدى. اقىن پوەزياسى ءححى عاسىردا قايتا جاڭعىرۋدا. ولەڭدەرى قازاق حالقىنىڭ سەزىمىن تەربەپ, جۇرەگىن قوزعاپ, زامانا قۇدىرەتىنە, ساعىناتىن, تابىناتىن بيىك رۋحىمىزعا اينالدى.مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاق ءسوز ونەرىنىڭ, پوەزياسىنىڭ, قازاق ەمەس-اۋ, الەم پوەزياسىنىڭ قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز كەيدە سىپايىگەرشىلىك جاساپ, ادەپ ساقتايمىز عوي, ايتپەسە, اقىندىق تابيعات-بولمىسى, ءبىتىم-تۇلعاسى ءجونىنەن, مەن ءوزىم ءبىلىپ-تانىعان بەرگى اقىنداردان مۇقاعاليعا تەڭ كەلەتىنىن كورگەنىم جوق. بۇل ايتقانىم باز بىرەۋگە وعاش تا كورىنەر, بىراق بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم. ءمىنسىز پوەزيانىڭ ناعىز جاساۋشىسى دا سول مۇقاعالي بولاتىن. سوزدەرى كوكتەن تۇسكەندەي, قۇزار شىڭداردا عاسىرلار قاشاعان جارتاستارداي, تاۋدان قۇلاپ جاتقان سارقىراماداي بولىپ كورىنەدى. تابيعاتتى ءوز قولىنان جاسايتىنداي, ۇلى قۇدىرەت, عاجايىپ سۋرەتكەر ەدى. مۇقاعالي ولەڭدەرىن ىلعي وزىنەن بوتەن ەشكىم شىعا المايتىن شىڭدا تۇرىپ جازاتىنداي كورىنەدى. اقىننىڭ سوزىنەن جاساندىلىق تاپپايسىڭ. اقىن ەمەس, تابيعاتتىڭ, ءتاڭىردىڭ ءوزى جاساعانداي – مۇقاعالي جىرى – پوەزيانىڭ سۇلۋى ءارى تەرەڭى, شەكسىز مۇحيتى, سوققان جەلى, قارا داۋىلى, سىمىرسەڭ مەيىرىڭ قانبايتىن ءمولدىر بۇلاق, ءتىلىڭدى ۇيىرەتىن ءشاربات, جان راحاتى. وسىنداي كىسىمەن زامانداس بولعانىڭدى باقىت سانايسىڭ. بىراق سول قۇدىرەتتىڭ ءوز حالقىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ «ەر-تۇرمانىنىڭ ءبىر بۇتىندەلمەي كەتكەنىنە» ناليسىڭ.
مۇقاڭدى مەن دە ءبىر كىسىدەي ءبىلۋشى ەم دەسەم, قۇداي الدىندا كۇناھار بولار ەم. وكىنىشى, مۇمكىندىك بولىپ تۇرعاننىڭ وزىندە دە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرا المادىم, دامدەس تە بولعانىم جوق. ولمەيتىندەي كورۋشى ەم, ءبىر رەتى كەلەدى عوي دەۋمەن جۇردىك. نە كەرەك, ءساتى تۇسپەدى.
مۇقاعالي – دەنەلى, ارىستان كەۋدەلى, مول ءپىشىمدى, اققۇباشا, شاشى سۋسىپ توگىلىپ تۇراتىن, دەنەسىنە قاراماي جەڭىل جۇرەتىن, جاسىنا قاراماي كىشىنى بالاسىنبايتىن, كىشىپەيىل, قوڭىر ادەمى داۋىستى كىسى ەدى.
وزىنە تارتقان ءبىر سارى بالاسى بولدى. ون ەكىنشى مەكتەپتە وقىدى. اتى جادىمدا جوق. سول بالا وقۋ ءبىتىرىپتى. بالا اتا-انانى وتقا دا, سۋعا دا تۇسىرمەي مە, ءبىر كۇنى مۇقاڭ ۋنيۆەرسيتەتكە, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا كەلىپتى. مەن ول كەزدە (1971-72 جىلدار بولۋ كەرەك) ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى بولىپ ىستەيمىن. سول جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن قابىلداۋ ەمتيحانىنان كوميسسيا توراعاسى ەدىم. سونى ەستىپتى.
– مىرزاش, ءوزىڭ ەكەنسىڭ عوي بيىل ءپان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, جامان ءىنىڭ وندى ءبىتىردى, ءوزىڭ تۇرعاندا قايدا بارام, كىمگە بارىپ ءبيتىمدى سالىپ, قور بولامىن, قول ۇشىڭدى بەر. وقۋعا ءتۇسۋدىڭ ءوزى دە بۇگىندە باسەكە بولىپ تۇر عوي, ساعىمدى سىندىرمايدى دەپ كەلىپ تۇرمىن, – دەدى.
بالانى ءبىلۋشى ەم. باسقا بىرەۋلەردەي مۇقاڭ وتىرىك ماقتاعان دا جوق بالاسىن. ءبىراز ويلانىپ, اڭقىلداپ تۇرعان جاس بالاداي اق كوڭىلىن قيمادىم اعانىڭ:
– مۇقا, بالا اقىن بولار, بولماس, بىراق اقىن مۇقاعاليدىڭ بالاسى ەمەس پە, تۇسكەننىڭ ءبارى تۇلپار دەيسىز بە, ءبىر ءمانىسى بولار, ءابىرجىمەڭىز, كورەرمىز, – دەدىم. مۇقاڭ مىنا سوزىمە قاناعاتتانبادى:
– ويباي-اۋ, مەن ساعان قۇدايداي سەنىپ كەلىپ تۇرعانىم جوق پا, كوڭىلىمدى تىندىرشى, ءتۇسىرەمىن دەپ ۋادەڭدى بەرشى. جەڭگەڭە, دوس-دۇشپانعا تابا قىلما, سەنىڭ ءسوزىڭ كىمگە وتەدى دەپ قالدى الگى جەڭگەڭ. مىرزاشىم بار, باسقاسىنا وتپەسە دە, ءسوزىم مىرزاشىما وتەدى دەپ ەم, – دەدى. ءسوزى سۇيەگىمنەن ءوتىپ كەتتى.
ەمتيحان دەگەن كارتانىڭ ويىنى ءتارىزدى, الماعايىپ نارسە عوي. ونىڭ ۇستىنە ءوز ءپانىم عانا بولسا شە, باسقا پاندەردەن دە دەمەۋىم كەرەك. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە كوڭىلىن كوتەرەيىن دەدىم بە:
– مۇقا, سونشا نەگە تاۋسىلدىڭىز, «ارىق ايتىپ, سەمىز شىق» دەپ جاتقانىم عوي. ءايتپەسە, ابايدىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي, سوزىندەي بوپ ماقاتاەۆتىڭ ءوزى كەلىپ تۇرعاندا, بىزدە نە جان بار. تاۋەكەل, نار تاۋەكەلگە سىيىندىق, جەڭگەمىزدى قۋانتىپ بارىڭىز, – دەدىم.
– وسى ءسوزدى ايتاتىنىڭدى, اعاڭنىڭ ساعىن سىندىرمايتىنىڭدى ءوزىم دە بىلگەنمىن, اينالايىن, – دەپ كەڭ قۇشاعىنا الدى.
ەشكىمگە ۋادە بەرىپ كورمەپ ەم, تىرشىلىكتە كىمنىڭ قادىرى بار دەيسىز. اۋزىما قۇداي سالدى ما, الدە ۇلى اقىننىڭ مىسى باستى ما, ايتەۋىر ۋادەنى بەرىپ قالدىم. سول-اق ەكەن, جازعان اعام جانىن قويارعا جەر تاپپادى. ەمتيحان سايىن ۋنيۆەرسيتەتتى, اۋديتوريانى جاعالاپ, كەيدە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, جاناشىرلاردىڭ ىشىندە, دالادا استىنا گازەت توسەپ وتىرعانىن كورەسىڭ.
قىسقاسى, ۋادە ورىندالدى, بالا وقۋعا ءتۇستى, مۇقاڭ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. ءساتى تۇسپەدى مە, وكىنىشكە قاراي, بارا المادىم. بىراق, كوزىم جەتكەنى – بالاجان ەكەن, كوبەلەك بولىپ ۇشىپ-قوندى جارىقتىق.
ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلدىم. شونا سماحان ۇلى اعامىز «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزيا رەداكتسياسىندا ىستەيدى, سول كىسىگە سالەم بەرە كەلىپ ەم. رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى – ساعي جيەنباەۆ. رەداكتسيا جازۋشىلار وداعىنا كىرگەندە وڭ قول جاقتا, تۇكپىردە بولاتىن. كەلسەم, ءدال الدىندا ارىستانداي بوپ مۇقاڭ تۇر. الىستان بايقادىم, اركىمگە ولەڭ وقىعىسى كەلەدى, كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندەردىڭ ەشقايسىسى توقتامايدى, تىڭداعىسى كەلمەيدى.
– تىم بولماسا, مىرزاش, سەن تىڭداشى, مىنانىڭ ءالى بوياۋى دا كەپكەن جوق, – دەپ, بەت ورامالدى ءتورت بۇكتەگەندەي, جۇپ-جۇقا, ءبيتتىڭ قابىعىنداي كىشكەنتاي كىتاپشادان اعىلتىپ ولەڭدەرىن وقي باستادى. ولەڭىن ەشكىم تىڭداماعانىنا, ەشكىمنىڭ ەلەمەگەنىنە جانىم اشىپ, جالىقپاي تىڭدادىم.
كىشكەنتاي عانا كىتاپشادا بازبىر اقىن ءجۇز جىل جازسا دا سىيعىزا المايتىن وي, جىر بار ەكەن. مەن راحاتتانىپ تىڭدادىم. ريزا بولدى. سونىڭ ىشىندە «كوگەرشىندەر» دەيتىن ولەڭى ەسىمدە قالىپتى, جان-دۇنيەڭدى تەربەيتىن سۋرەت سەكىلدى. تۇنىپ تۇرعان سەزىم: قىس اياعى, كوكتەم كەزى. قالىڭ قار جاۋعان. دالا سالقىن. اقىن ۇيدە وتىر. تەرەزەنىڭ الدىندا ءدان تاپپاي ءبۇرسەڭدەگەن كوگەرشىندەر. اقىننىڭ ۇلكەن ءجۇرەگى بۇرسەڭ قاققان كوگەرشىندەردى ايايدى, ايالايدى, ۇيىنە شاقىرادى. سوزدەرى ءدال ەسىمدە جوق, كەيبىر جولدارى مىنانداي سياقتى ەدى:
كوگەرشىندەر,
كوگەرسىن جەر,
ۇيگە كىرشى,
ايتپەسە, ولەرسىڭدەر,
كوگەرسىن جەر,
ارعىسىن كورەرسىڭدەر...
نە دەگەن جۇرەك! نە دەگەن مەيىرىم!
1969 جىلى «كونە تۇرك ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا ءبىتىرىپ, اۆتورەفەراتتى شىعارىپ, قورعاۋ الدىندا تولقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. ول كەزدە كونە ادەبيەت جونىندە رەسمي پىكىر ايتۋ دا, تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتىمىزگە جاقىنداستىرۋ دا قيىن, پانتيۋركيست دەپ ايىپتاي سالۋ وڭاي ەدى.
جۇبايىم ءماريا ەكەۋمىز ورتالىقتاعى پوچتا ءۇيىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى اللەيامەن كەلە جاتىر ەدىك, مۇقاڭ قارسى جولىقتى:
– مىرزاش, باتىرىم, جۇرتتىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەن تاقىرىپقا بارعان ەكەنسىڭ, باياندى بولسىن. ماعان بەرمەسەڭ دە, بىرەۋدەن اۆتورەفەراتىڭدى وقىدىم, كەرەمەت جۇمىس ءبىتىرىپسىڭ, باياندى قىلعاي, سەنىڭ قورعاۋىڭا كەلىپ ولەڭمەن ءسوز سويلەيمىن, دەدى.
جۇرتتىڭ مۇقاعاليدان انادايدان اينالىپ قاشىپ جۇرەتىن كەزى ەدى, تاقىرىپتىڭ ءوزى دە كىرشەڭ, كىنامشىل, ونىڭ ۇستىنە مۇقاعالي كەلىپ بۇلدىرە مە دەپ:
– مۇقا, اۋرە بولىپ نە قىلاسىز, ءالى قورعايتىن كۇن دە بەلگىسىز, – دەپ قاشقاقتاتتىم.
– قورعايتىن كۇنىڭ اۆتورەفەراتتا جازىلعان عوي.
– وزگەرتەتىن ءتۇرى بار, سىزگە حابارلارمىن, – دەي سالدىم. قورعاماي كەتسەم دە ەسىل اعانىڭ اڭقىلداپ تۇرعان كوڭىلىن نەگە قايتاردىم دەپ ءالى كۇنگە وكىنەمىن.
1976 جىلدىڭ كۇزىنىڭ اياعى, قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكاندىعىنان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ تالدىقورعانعا جۇرگەلى جاتىرمىن. ۇيدە مەدينستيتۋتتىڭ دوتسەنتى, قالالىق اۋرۋحانالاردىڭ ءبىرىنىڭ باس حيرۋرگى تۇرار كوكەەۆ (جيەن) قوناقتا بولدى. ءدامدى تاماق, بايتاق داستارقان, جاقسى ىقىلاس-كوڭىلدە وتىرعاندا ول مۇقاعاليدىڭ ەمحانادا جاتقانىن جانە ءحالىنىڭ وتە اۋىر ەكەندىگىن ايتتى.
مەن جيەنىمە:
– قولىڭنان كەلگەنىڭنىڭ ءبارىن ىستە, ۇلى ءجۇرەككە, مۇقاعاليداي ۇلى اقىننىڭ, باۋىرىمىزدىڭ جانىنا اراشاشى بول, ونىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن كۇرەسىڭدەر, – دەپ ءوتىندىم. جاعدايىن ءجيى-ءجيى سۇراپ تۇردىم, تۇرار دا تەلەفون سوعىپ جاتتى, بىراق زارەدەي ءۇمىت وتى تۇتانبادى. ءوزى ءبىلدى مە, بىلمەدى مە, قايدام, ونىڭ دەمىنىڭ ءبىتىپ, كۇنىنىڭ تايانعانىن, و دۇنيەگە ءبىرجولاتا بەت تۇزەگەنىن ءبىلىپ وتىرعان بىزدەرگە اۋىر بولدى.
تۇرار:
– كەلسەڭ, كىرگىزەيىن, – دەپ ەدى, مۇقاعاليداي ءومىرى ولمەيتىن, تىرىلەردەن دە ءتىرى بولا بەرەتىن ۇلى اقىننىڭ ولىممەن ارپالىسقان ءال-دارمەنسىز, شاراسىز, ءۇمىتسىز ءحالىن كورۋگە باتىلىم جەتپەدى. ءسويتىپ, بارا المادىم.
ءتانى قالىپ, دەمى بىتە باستاعان جىرقۇدىرەت ءبىرتە-بىرتە سۋىنىپ, باياۋ ءسونىپ, الەم پوەزياسىنا ءبىر ساتتە كۇن تۇتىلعانداي كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ, داريعا-اي, كوشە باردى.
مۇقاڭ ءبىر كۇندەلىگىندە: «اقىننىڭ ادامدى زەرتتەگەنى – ءوزىن زەرتتەگەنى» دەگەن ەكەن, سوندىقتان بولار, اقىن ءوزى تۋرالى كوپ جازدى. ادامدارعا ايتار وكپەسىن دە, نازىن دا, قايعىسىن دا, مۇڭىن دا, جيرەنىشىن دە, ماحابباتىن دا ولەڭدەرىنە سىيعىزىپ, جەرىنە جەتكىزە جىرلادى. ادام بالاسىنداعى بار قاسيەتتى دە, پەندەشىلىكتى دە وزىنەن ىزدەدى. ارتىنا وشپەيتىن ونەگە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدىرىپ كەتكەن ۇلى ويشىل «ارىز جازىپ كەتەيىن» دەيتىن ولەڭىندە بىلايشا تولعانادى:
بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم.
وي, پالە-اي!
مىنا ادامدار نەگە جاتىر تويلاماي؟!
بانكەت جاساپ بەرەر ەدىم ءوزىم-اق,
ءتاڭىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي.
مىنا دۇنيە نەگە جاتىر ۇندەمەي؟!
الاۋلاتىپ تويدىڭ شوعىن ۇرلەمەي.
قۇشاق-قۇشاق گۇل شوقتارىن لاقتىرىپ,
– مىناۋ – شاپان,
– مىناۋ – اتىڭ, ءمىن! – دەمەي؟!
مىنا جۇرتقا جاقپادى ما الدە نەم؟!
بەكەر ءومىر سۇرگەمىن بە, الدە مەن؟
حالقىم,
سەنىڭ قاسيەتىڭدى بىلەم دەپ,
بوسقا ءومىرىم ءوتتى مە ەكەن اۋرەمەن؟!
ايتامىن دەپ قۋانىشىڭ, مۇڭىڭدى,
باسقا ارناعا بۇردىم با الدە جىرىمدى؟!
مەن ءبارىبىر, وزىڭمەنەن ءبىر بولام,
وزەگىنە تەپسەڭ-داعى ۇلىڭدى.
... تويلانباسا تويلانباسىن,
نە ەتەيىن,
توي كورمەي-اق, سىي كورمەي-اق وتەيىن.
قالامىمدى بەرشى ماعان, بايبىشە,
بولاشاققا ارىز جازىپ كەتەيىن...
تىرشىلىگىندە ەر-تۇرمانى تۇگەندەلمەي كەتكەن اقىننىڭ ءۇنىن ءبارىبىر كەرەڭ دۇنيە ەستىمەدى. سوندىقتان دا ونىڭ جاي تاپپاعان جانى, الاسۇرعان جۇرەگى وت ىشىندە جانىپ ءجۇردى.
«دۇشپاندارىم توقتاۋسىز شابۋىلداۋدا, ولار مەنى قۇرتىپ جىبەرۋگە دە دايىن. ەگەر بىرەۋ قولىنا مىلتىق بەرىپ, ات دەسە قايسىسى بولسا دا قولى قالتىراماستان بۇكىل ادامزاتتى سۇيگەن, ەشكىمگە زيانى تيمەگەن مەنى سول زاماتتا-اق اتىپ جىبەرۋگە ءازىر. ءبارى ماعان جات, جەكسۇرىن, جيىركەنىشتى, كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ قاس ەكەنىن ۇعۋدان مەن باياعىدا-اق قالعانمىن. جوق, مەنىڭ دوستارىم جوق, مەن تەك اينالامنان سەگىز اياقتى سۇمداردى عانا كورەم. قورعانا الامىن با, بىلمەيمىن. مەنى بۇدان تەك قانا ءبىر كەرەمەت قۇتقارا الادى. ال مەن كەرەمەتكە قاتتى سەنەمىن» - دەپ جازىپتى كۇندەلىگىندە قايران اقىن. ايانىشتى.
وسىنشاما اقىننىڭ جانىن جارالاعانداي, ومىردەن تۇڭىلگەندەي, قۇدىرەت نە ەدى؟ قىزعانىش ەدى. ۇلى اقىنعا اينالىپ بارا جاتقانىن سەزگەن اينالاسى ونى وسىلاي بولاشاققا دا قيماپ ەدى.
سوعان قاراماستان, اقىن زامانداستارىن, جالپى ادام بالاسىن جانىنداي ءسۇيدى. وعان اقىننىڭ مىنا ولەڭدەرى كۋا:
ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن,
تولقىنىمەن ۇنايدى, تۇنىعىمەن.
بىرەۋلەرى توڭدىرسا شىلىعىمەن,
بىرەۋلەرى جىلىتادى جىلۋىمەن.
ادام ماعان ۇنايدى قىلىعىمەن.
نەمەسە:
بار ەكەن عوي, بار ەكەن جاقسى ادامدار!
جاقسى جوق دەپ, ايتپاڭدار, باتشاعارلار!
رەنجىسەڭ قايسىبىر «پاتشالارعا»,
كۇل شاشپا كىر شالماعان اقشا قارعا.
كۇيى بوتەن دەمەيمىن, ءۇيى بوتەن,
جاقسى ادامدار بار ەكەن, ءسۇيىپ وتەم.
جامانداردى ىزدەمەن, ءوزى-اق تابار,
جاقسىلاردى تابۋىڭ قيىن ەكەن...
بۇگىن بار دا ەرتەڭ جوق ادام تۋرالى, قالاي دەسە دە ءبارىبىر قيمايتىن ءوزىنىڭ زامانداستارى تۋرالى اقىن وسىلاي تولعايدى. ونىڭ ولەڭدەرى ۇلى باباسى ابايمەن ۇندەسەدى.
مۇقاعاليدىڭ ماحابباتى قانداي بولدى, كىمدى قالاي ءسۇيدى, ماحابباتتىڭ ءلاززاتىنا مەيىرى قاندى ما, راحات سەزىمىنە بولەندى مە, ول ماڭگى اشىلمايتىن قۇپيا بولۋى مۇمكىن. ءبىر كۇندەلىگىندە: «پوەزيا ماحابباتپەن باستالىپ, پاراساتپەن اياقتالۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. قالاي دەگەندە دە ول ادامزاتقا ورتاق ۇلى ماحابباتتى, شىنايى سەزىمدى جىرلادى. ماحابباتتان پاراساتتىلىق ىزدەدى.
مۇقاعالي ولەڭدەرى – عاشىقتاردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, ايتىلماي قالعان ارمانى, اسىل سىرى, تابىسقانداردىڭ راحات سەزىمى, قوسىلا الماعانداردىڭ ماڭگىلىك ارمانى, وكىنىشى. وسى سەزىمدەردى اقىننىڭ ءوز باسىنان كەشىپ جىرلاعانى انىق. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ ماڭگى بولاتىنى, جۇرەكتە جاتتالاتىنى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, ىلعي دا ساقتالا بەرەتىنى سوندىقتان.
مۇقاعالي – ادامدى جان-تانىمەن سۇيگەن كىسى. سوندىقتان ول ءوزىن دە شەكسىز ءسۇيدى, ءوز باعاسىن ءبىلدى. ولمەيتىنىن, حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايتىنىن سەزدى. اللانىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن قۇدىرەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە ءتۇسىندى عوي دەپ ويلايمىن. ونى تومەندەگى مىنا ولەڭ جولدارىنان ايقىن اڭعارامىز:
باتار كۇن, كەلەر ءتۇن, اتار تاڭ,
شىعار كۇن,
بارىڭە, بارىڭە, بارىڭە قۇمارمىن!
وسى مەن, وسىلاي ماڭگىلىك تۇرارمىن,
وسى مەن, ءسىرا دا ولمەيتىن شىعارمىن.
جاقىندىق سەزەمىن
جەردەن دە, اسپاننان,
جىلىلىق سەزەمىن
مۇزداردان, تاستاردان,
ءومىرىم ءسىرا دا ارىدەن باستالعان,
ارىدەن باستالىپ, ماڭگىگە تاستالعان.
وسى مەن ولمەيتىن, ولمەيتىن شىعارمىن,
ءسال عانا مىزعىپ اپ, قايتادان تۇرارمىن.
شىندىعىندا, بۇل ونىڭ زامانداستارى ايتاتىن ءسوز ەدى, ايتپادى, ايتىلمادى, مۇقاعاليدىڭ ولمەيتىندەردىڭ ءبىرى ەكەنىن كوزىنىڭ تىرىسىندە ءبىز ايتۋىمىز كەرەك ەدى, ونىڭ ءوزى ءبىلىپ تۇرعان شىندىقتى, اتتەڭ, ايتا المادىق. امال نە, ءسويتىپ تاريحقا ەسەمىزدى كەتىرىپ الدىق.
«جەتىم ءوز كىندىگىن ءوزى كەسەدى» دەپ, مۇقاعالي ءوز باعاسىن ءوزى ايتتى, ءبىز ونى سوعان ءماجبۇر ەتتىك. مۇقاعاليدىڭ الدىندا قازاقتىڭ ەشبىر يگى جاقسىسى اقتالا المايدى. پاراساتتى تۋدىرعان دا وسى قازاق, جاسىتىپ, جابىرقاتقان دا وسى قازاق, سوندىقتان ءبىز مۇقاعاليدىڭ رۋحى الدىندا قارىزدارمىز, بۇل قارىز ءبىزدىڭ قازاق ولەڭىنە پوەزيا بەكزاتىنا دەگەن قارىزىمىز. ەشقاشان وتەلمەيتىن قارىزىمىز.
ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ جانىنا جازىلماس جارا سالدى. سوعىس ءورتى شارپىماعان بىردە-ءبىر شاڭىراق قالعان جوق. اكەسى سوعىستان قايتپاعان جەتىمدەر قانشاما, سوعىسقا كەتكەن جارىن ءومىر بويى كۇتۋمەن وتكەن جەسىرلەر قانشاما؟ مۇقاڭ سول جەتىمنىڭ ءبىرى, جەسىر انانىڭ باۋىرىندا ءوستى. سوندىقتان سوعىس تۋرالى جازىلعان ولەڭدەرىنەن الاپاتتىڭ تاقسىرەتىن تارتقان ادامداردى تانيسىز. جەتىمنىڭ مۇڭىن, جەسىردىڭ زارىن ەستيسىز.
بىزدەر – جەتىمدەرمىز,
جەتىمدەرمىز.
اقپاننىڭ, اياز قاردىڭ وتىندەمىز.
مىنا ساراڭ ومىردەن ساۋعا سۇراپ,
تىرشىلىكتىڭ مازاسىن كەتىرگەنبىز.
... ۇرىلار دا ەمەسپىز, قارىلار دا,
قارعىس تاڭبا بىزدەردەن ارىلار ما؟
جىلىنامىز ءبىر اۋىز جاقسى سوزگە,
قارعىس – اياز بىزدەردى قارىعاندا.
نەمەسە اقىن ءوزىنىڭ «جەسىرلەر ءۇنى» اتتى ولەڭىندە:
جالعاندا, جالعان, جالعاندا,
جەسىردەن مۇڭلىق جان بار ما؟
جالعاندا جالعىز قالعاندا,
ءادىرا قالعان ارمانعا,
اراشا تۇسەر جان بار ما؟..
– دەپ جىرلايدى كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ – وتان دەگەن ۇلى سەزىمگە قىلاۋ تۇسىرمەگەن اقىن. تۋعان جەرىن, تۋعان حالقىن مۇقاعاليداي جىرلاعان قازاقتا اقىن جوق. انا ءبىر جىلدارى جاستاردى وتانشىلدىققا باۋليتىن «كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت» دەيتىن شاعىن جىر جيناعىن قۇراستىرعانىمدا دا وسىعان كوزىم انىق جەتكەن ەدى. تۋعان جەر تۋرالى مۇقاعاليداي تەبىرەنگەن اقىندى سوندا تابا الماي قينالعانىم ەسىمدە.
مۇقاعالي تۋعان جەرىن, وتانىن, حالقىن, انا ءتىلىن جان-تانىمەن ءسۇيدى, تەبىرەنىپ جىرلادى. وتاندى ءسۇيىپ جىرلاۋدىڭ نۇسقاسىن, وزىق ۇلگىسىن قالدىرىپ كەتتى. «ەي, قالام ۇستاعان, قالامداس باۋىر, قارىنداستارىم, حالىقتى ۇمىتپاڭدار! حالىقسىز كۇندەرىڭ قاراڭ, ونى سۇيەمىن دەپ بايبالام سالماڭدار. وعان تەك عاشىق بولا بىلىڭدەر» – دەپتى كۇندەلىگىندە اقىن. اقىننىڭ حالقىن قالتقىسىز جاقسى كورگەنىنە مىنا ولەڭدەرى كۋا:
جاقسى اتاندى دەمەسسىڭ سۇيەم دەسەم,
تابىناتىن ءتاڭىرىم, يەم دە – سەن.
ادام بولىپ كۇن كەشۋ قيىن ماعان,
ارقا تۇتىپ, وزىڭە سۇيەنبەسەم...
... قازاقستان!
پاي, پاي, پاي!
ارداعىم-اي!
سەن مەنىڭ شولپانىمسىڭ, جانعان ۇداي,
وزىڭدە ءومىر سۇرگەن قانداي باقىت,
ولمەيتىن ماحابباتىم, ارمانىم-اي!..
وتانىن سۇيگەن, ونى جىرلاعان اقىن مۇقاعاليداي-اق بولسىن.
ەڭ وكىنىشى, مۇقاعالي دارەجەلى اتاق, مەملەكەتتىك سىيلىق الا المادى. ولگەن سوڭ عانا قادىرىنە جەتەتىن قازاقتىڭ ادەتى ەمەس پە, مۇقاعاليدى ەل-جۇرتى اقىن دۇنيەدەن وتكەن سوڭ تانىدى, شارق ۇرىپ ىزدەي باستادى. مۇقاعاليدىڭ داۋىرلەگەن زامانى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستالدى. «قالاسا دا, قالاماسا دا جۇرت مەنى اقىن رەتىندە تۇسىنەدى, ال ادام رەتىندە كىم تۇسىنە قويار دەيسىڭ. ءتۇسىنسەڭدەرشى, مەن تۋىلعالى اداممىن, ادام قالپىمدا قالام, ازىلدەگەنسىپ, جانى اشىعانسىپ, جاقىن تارتقانسىپ, اقىل ايتقانسىپ, ارىڭا تىكەنەكتەي قادالاتىن ارىپتەستەردەن ارىلا الماي-اق قويدىم.» – دەپ تورىعىپتى جارىقتىق. سول قاپتاعان «قامقورشىلاردان» مۇقاعالي ءولىپ قۇتىلدى. وپاسىز, الدامشى مىنا دۇنيەدە ءبىر-ءبىرىڭدى قاجاماي, اياقتان شالماي, جاعادان تارتپاي, جۇيكەنى توزدىرماي, سىيلاسىپ وتكەنگە نە جەتسىن!
«ولەڭ ماعان اققۋدىڭ قاناتىمەن كەلەدى» دەگەن ەدى اقىن. مۇقاعالي قولىنا قالام الىپ, تولعانىپ, قينالىپ ولەڭ جازباعان. مۇقاعاليعا راسىندا ولەڭ قونعان, ولەڭ تۇسكەن. اللادان جىر ايانى, جىر بايانى كەلگەن كىسى. پەرىشتەلى اقىن. مۇقاعاليدىڭ ءوزى دە ولەڭ, ءسوزى دە ولەڭ, قانى دا ولەڭ, جانى دا ولەڭ. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتتى, قۇزدان قۇلاعانداي كەسەك, ءىرى, مۇحيتتىڭ تۇبىندەي تەرەڭ, تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا, بۇلاقتاي ءمولدىر, گاۋھارداي جارقىراپ, تاسىعان وزەندەي سارقىراپ, دۋلىعالى باتىرداي بۋىرقانىپ, تۇلا بويىنان جىر توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان.
مۇقاعالي شىنىندا دا كيەلى جىردىڭ وزىنەن, پاكتىكتەن, اردان تۋعان قۇدىرەت, اللانىڭ ولەڭگە بەرگەن باعى, ادامزاتقا جىبەرگەن سىيى, قازاق پوەزياسىنىڭ ەركىندىگى, رۋحتىڭ تازالىعى. مۇقاعالي جىرلارىنىڭ تاۋدان تۇسكەندەي ءىرى, شاربولاتتان جارالعانداي بەرىك, گاۋھاردان جارالعانداي اسىل, مارجانداي تازا بولاتىنى, مولدىرەپ تۇراتىنى, توگىلىپ تۇراتىنى سوندىقتان.
ول راسىندا دا فەنومەن.
مۇقاعالي سەكىلدى ۇلىلار تاريحقا ءبىر-اق رەت كەلىپ, تاريحتا ماڭگى قالادى, حالقىمەن بىرگە جاسايدى, اسىل مۇراسى قالىڭ ەلىنىڭ قيماس سىرلاسىنا, مۇڭداسىنا, ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ونەگەسىنە اينالا بەرەدى, ءوزى عاسىر, زامان اسقان سايىن تۇلعالانا بەرەدى, بيىكتەي بەرەدى.
كەشەگى اباي مەن بەرىدەگى قاسىمداردىڭ جىرداعى جولىن جالعاعان, بولمىسى كەسەك, تابيعاتى بولەك مۇقاعالي شىعارماسى قازاق رۋحانياتىنىڭ توزبايتىن, مۇقالمايتىن التىن قازىناسىنىڭ ايبىندى بولىگىن قۇرايدى. ول ءبۇتىن ءبىر عاسىرداعى قازاق پوەزياسىن بيىكتەتىپ كەتتى. بۇگىندە مۇقاعالي ولەڭىنە ءان شىعارمايتىن كومپوزيتور جوق. شىنىندا دا ول تۇلا بويى تۇتاس ولەڭنەن, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا ولەڭىنەن جارالعان اقىن.
2006 جىلى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا جىرسۇيەر قاۋىمعا ارناپ م.ماقاتاەۆتىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي «قازاق جىرىنىڭ ءحانتاڭىرى» اتتى جىر كەشىن وتكىزۋىم مەنىڭ دە مۇقاعالي مۇراسىنا دەگەن ىنتىقتىعىمنىڭ بەلگىسى, اسىل اعا ارۋاعىنىڭ الدىنداعى بورىشىم ەدى. ارتىنا وشپەيتىن ونەگە, توزبايتىن, تاۋسىلمايتىن اسىل مۇرا قالدىرىپ كەتكەن اقىن جىرلارىن قايتا وقىپ, قايتا ۇڭىلگەنىمدە مۇقاعاليدىڭ قۇدىرەتىنە بۇرىنعىدان دا تابىنا تۇسكەندەي بولدىم.
حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءدىنمۇحاممەد مەڭلىاحمەت ۇلى قوناەۆ بىردە: «مۇقاعاليداي عاجايىپ ادامنىڭ جۇرگەنىن بىلمەگەنىمە وكىنەمىن», – دەگەن ەكەن عوي. ەندەشە, تالانتتاردى, دارىندىلاردى كەزىندە تانىپ, باعالاي بىلگەن ءجون. قازاقتىڭ: «ولگەنىنىڭ ءبارى جاقسى» دەيتىن اڭگىمەسى وسىندايدان تۋعان.
وزىنەن كەيىنگى اقىنداردىڭ پىرىنە اينالعان مۇقاعاليدىڭ بالداي ءتاتتى, كاۋسار جىرلارى اسقاقتاعان انگە اينالىپ تۋعان حالقىنا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتە بەرەدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
