دۇبىرگە تولى دۇنيە

وڭتۇستىك سۋدان – جاڭا مەملەكەت افريكادا جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. قۇرلىقتاعى ەڭ جەرى ۇلكەن مەملەكەت – سۋداننان ونىڭ وڭتۇستىگى ءبولىنىپ شىعىپ, جاڭا وڭتۇستىك سۋدان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريا­لادى. وسىعان وراي ەل استاناسى دجۋبە قالاسىندا سالتانات­تى شارالار ءوتتى. جاڭا مەم­لە­كەت­­­تىڭ دۇنيەگە كەل­گەنىن پارلامەنت سپي­كەرى دجەيمس ۆاني يگگا جاريا ەتتى. بۇ­دان سوڭ جا­ڭا مەم­لەكەتتىڭ پرە­زي­دەنتى سالۆاتورە كير مايارديت انت قا­بىل­دادى. شىن مانىندە ول بۇل قىزمەتتى التى جىل بويى ات­قارىپ كەلەدى. ۇزاق­قا سوزىلعان ازاتتىق سوعىستان كەيىن كوتە­رى­لىسشىلەر مەن سۋدان­نىڭ ورتالىق ۇكىمەتى كەلىسىمگە كە­لىپ, سالۆو كير سۋداننىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىمەن قوسا وڭتۇستىك سۋداننىڭ پرەزيدەنتى اتالدى. جالپى, بۇل ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىندا ءبىرشاما جاڭالىق تا بار, ول باسقالار ءۇشىن دە ايتار­لىقتاي ساباق تا بولسا ءجون-اق. سۋداننىڭ سولتۇستىگى مەن وڭ­تۇس­تىگى اراسىن­داعى سوعىس ءبىرازدان بەرى سوزىلىپ كەلەدى. ارينە, ەشبىر ەل ءوزىنىڭ ءبىر بولىگىنەن ايى­رىلعاندى قالاماي­دى. ەل باس­شىلىعى, اسىرەسە, ءوڭتۇس­تىك­تەگى مۇنايلى ايماعىن قيعىسى كەلمەگەن. بىراق بۇل سوعىستان ءنا­تي­جە شىقپاسىنا, ول الداعى ۋا­قىت­تا دا ورىنسىز قۇرباندىققا ۇشى­­راتاتىنىنا كوزى جەتكەن ور­تا­لىق ۇكىمەت كوتەرىلىسشىلەر­مەن كە­لىس­سوزگە كەلۋدى ءجون دەپ تاپتى. ونسىز دا بۇل قاقتىعىس­تان قى­رىل­عان حالىق سانى ميلليوننان اسسا, بوسقىندار ودان دا كوپ ەدى. ءسويتىپ, 2005 جىلى ۇلكەن كەلىسىمگە قول جەتتى. تاۋەلسىزدىكتى رەفەرەندۋم جولىمەن شەشۋگە ۋاعدا جاسالدى. بۇل رەفەرەندۋم وسىدان جارتى جىل بۇرىن ءوتىپ, وڭتۇستىك­تەگى حالىقتىڭ باسىم كوپ­شىلىگى تاۋەلسىزدىكتى جاقتاپ شىقتى. سو­نىڭ ارقاسىندا ەل تاۋەل­سىزدىگى سال­تاناتتى تۇردە جاريالانىپ, جاڭا مەملەكەت شاڭىراعىن كوتەردى. باسقاعا ساباق بولار دەگەندە, سۋ­دان رەس­پۋب­ليك­ا­سى­نىڭ وزىنەن ءبو­لىن­گەن وڭتۇستىك سۋ­دان­­نىڭ تاۋەل­سىز­دى­گىن ءبىرىنشى بولىپ تانۋى دا ايتار­لىق­تاي وقي­عا. ادەتتە كوپ ەلدەر ءوزى­نەن بولىنگەن­دەر­دى تانى­ماق ءتۇ­گىلى, وعان ۇنەمى قار­سى بولىپ كەلەدى. وڭتۇستىك سۋ­دان­دى تاني­تىن­دار قاتارى كوپ بو­لا­تىنى دا اڭعا­رى­لىپ وتىر. العاش­قى كۇنى-اق ونى اقش, ەگيپەت, جاپونيا, رە­سەي سياق­تى ەلدەر تا­نىپ ۇلگەردى. تاۋەل­­­سىزدىك شاراسى­نا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن­نىڭ قاتى­سۋىنا قاراپ-اق, كوپ ۇزا­ماي بۇل ەلدىڭ الەم مەملەكەتتەرى قاۋىم­داس­تىعىنا قابىلدا­نا­تى­نى­نا كۇ­مان جوق سەكىلدى. وڭتۇستىك سۋداننىڭ ءبولىنىپ شى­­عۋىنا بايلانىستى مىنا جاي­دى دا ايتا كەتكەن ءجون بولار. ءبو­لى­نۋ­دىڭ نەگىزىندە ەلدىڭ ءسولتۇستى­گىن­دەگى اق ءناسىلدى مۇسىلمان قاۋى­مى (70 پايىز) مەن قيىر ءوڭتۇس­تىكتەگى قارا ءناسىلدى جەرگىلىكتى ءدىندى ۇس­تا­نۋشى­لار (25 پايىز) جانە حريس­تيان قاۋى­مى (5 پايىز) ارا­سىن­­داعى قاق­تى­­عىستار جاتقانى انىق. سول وڭ­تۇس­تىكتە ەلدىڭ نەگىزگى بايلىعى مۇ­ناي كوپ بولعانىمەن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن. ءبىراز ادامنىڭ كوڭى­لىن­دە سول مۇناي­دان تۇسەر پايدا حا­لىق­تىڭ تۇرمى­سىن جاقسارتادى دە­گەن ءۇمىت بار. بىراق وعان جەتۋ قيىن. اشتىقتان قۇ­تىلىپ, تويا تاماق ءىشۋدىڭ ءوزى ارمان بولىپ تۇرعاندا, حالىق ساۋات­سىز, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ءىسى ناشار. قايتا بۇ­رىن ورتالىق ۇكىمەت بۇ­لار­عا بيۋد­جەتتەن ازىن- اۋلاق قارجى ءبولىپ كەلسە, ەندى ونداي قارجىنى تا­با قويۋ دا وڭاي ەمەس. تەك الەم جۇرت­شىلىعى جا­ڭا مەملەكەتكە جەدەل دە قوماقتى كومەك بەرۋى قاجەت بولىپ تۇر. فاشيستىك يدەيالاردان جاقسىلىق ىزدەيتىندەر بار رەسەي مەن جاپونيا اراسىندا كوپتەن سوزىلىپ كەلە جاتقان داۋ بار, ول – كۋريل ارالدارى. ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىستان كەيىن ول كسرو-عا بەرىلگەن. ال جاپونيا ونى زاڭسىز سانايدى. «Berliner Zei­tung» گازەتىنىڭ جا­زۋى­نا قاراعاندا, قو­­­عامدىق پىكىرلەر­دى انىقتاۋ قورى ءوت­كىزگەن ساۋالناما بو­­­يىنشا بەرلين قا­لاسىنىڭ ءاربىر سە­­گى­زىنشى تۇرعىنى فاشيستىك يدەيا­­لار­دىڭ دا جاقسى جاقتارى بار دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. ادەتتە, مۇنداي ساۋالناما ساي­لاۋ الدىندا جۇرگىزىلىپ, جۇرت­تىڭ كوڭىل-كۇيىن, ءتۇرلى پارتيا­لار­دىڭ قولداۋشىلارىن انىقتاۋدى ماق­سات ەتەدى. گەرمانيادا كادىمگى فاشيستىك يدەيانى اشىق ناسيحات­تايتىن ۇلتشىل-سوتسياليستىك پار­تيا­لار جوق, ولارعا تىيىم سالىن­عان. ونداي يدەيانى جاقتاي­تىن­دار بيۋللەتەندەگى «باسقا پار­تيا­لار» دەگەن ايداردى پايدا­لانادى. ەندى ساۋالنامانىڭ جەكە سۇ­راق­تارىنداعى جاۋاپتارعا توقتا­لا­يىق. جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ 13 پايى­زى, ياعني ءاربىر جەتىنشى ادام «ۇلت­شىل-سوتسياليستەردىڭ دە جاق­سى جاقتارى بولعان» دەگەندى ايتىپتى. سونداي-اق, ەلدە ورىن الىپ وتىر­عان ءبىرشاما قيىن­دىقتاردى ەسكە الا وتىرىپ, ءاربىر سەگىزىنشى بەرليندىك «بارلىق گەرمانيا ازامات­تارى­نىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەلدى تەمىردەي تارتىپپەن باسقاراتىن فيۋرەر كەرەك-اق» دەيتىن كورىنەدى. ال ءار­بىر توعىزىنشى ادامنىڭ پىكىرىنشە, ەلدە «باعا­لى» جانە «قاجەت­سىز» ادامدار بار ەكەن. ياعني, قاجەت­سىزدەرىن جويۋعا بولاتىنداي. ءبىرشاما بەرليندىكتەر گەر­ما­­نيا­نىڭ باسقا ەلدەردەن ار­تىق­شى­لىعى تۋرالى يدەياعا نىق سەنىمدى. ارتىق بولعان سوڭ ىرگەدەن باسقالاردان جوعارى تۇرۋى قاجەت دەگەن فاشيستىك يدەيا سى­عالاي­تى­نى بار. بۇل يدەيا وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا گەرمانيا­نى جارعا جىققانى بەلگىلى. جالپى, ءبىراز جەر­دە اسىرە ۇلت­شىل­دىق كوز­قا­راس­تىڭ بەلەڭ الىپ وتىر­عانى بەلگىلى. ونىڭ جاقسى­لىق­قا اپارمايتىنىن دا ۋاقىت كور­سە­تىپ وتىر. وعان ايقىن مىسال – سەربيا. بۇل ەلدەگى اسىرە ۇلتشىل كۇش­تەر ازشىلىق ەتنوستاردى ىعىس­­تى­رۋ جولىمەن سەربتەردىڭ قۇقى­عىن, ۇلەسىن كوتەرمەك بول­عان ارەكەتتەرى ۇلتقا دا, جالپى سەربياعا قيانات بولىپ ءتيدى. سەربيا كوسوۆو سەكىلدى ولكەسى­نەن, 2 ميلليونداي حالقىنان اي­رىلىپ, ونىڭ مەملەكەتتىگىنە ءۇل­كەن نۇقسان كەلدى. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت وكىل­دەرىنىڭ استامشىلىق كوزقاراسى ۇستەمدىك قۇرعان جەردە قاشاندا ازشىلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءمۇد­دە­سىنە قيانات جاسالادى جانە ەلدە ۇلتارالىق قايشىلىق بەلەڭ الىپ, ول مەملەكەتتىڭ ساياسي ءجا­نە ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. كەرىسىنشە, جەكە ءبىر ۇلت ءمۇد­دەسى ەمەس, مەملەكەتتىك, جالپى حا­لىق­ت­ىق مۇددە ءبىرىنشى كەزەككە قو­يىل­عان جەردە بارلىق ۇلت وكىل­دەرى­نىڭ دامۋىنا جاعداي جاسا­لۋىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ قارىشتاپ دا­مۋىنا جول اشىلا­دى. بۇعان دا مىسال كوپ. ايتا­لىق, سينگاپۋر رەسپۋبليكا­سىن­دا حالىقتىڭ 77 پا­يىزى قىتاي­لار ەكەنى, ولاردىڭ باس­قالارعا وكتەمدىگى تۋرالى ەشكىم ءاڭ­گىمە ايتپايدى. ايتىلاتىن اڭگى­مە – بۇل ەلدىڭ جوعارى ەكونوميكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنى, بارشا حالىق­تىڭ تۇرمىسىنىڭ جاق­سار­عانى – باستى مۇددە. اسىرە ۇلتشىلدىقتىڭ ار جا­عى­نان فاشيزم يدەيالارى سىعا­لاپ تۇرادى. ۇلتتان ۇلتتىڭ ار­تىقتىعى دا, كەمدىگى دە جوق ەكەنىن اركەز ەسكە سالىپ وتىرعان دا ءجون-اۋ. ماماديار جاقىپ.