كورىنگەن سونادايدان...

«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا,

قىرىق جىلدا – قازان».

حالىق ماقالى.

ايدارىنان جەل ەسىپ, كومەيىنەن ءان قۇيىلعان ەسىمى بەيمالىم دارىندى بابامىز ءحىح عاسىردا تول­عانا شىعارىپ, اۋەلەتە شىرقاعان عاجاپ ءان ءدال وسىلاي: كورىنگەن سونادايدان گۋرەۆىم, كورمەدىم گۋرەۆتەي جەر بيىگىن, − دەپ باستالاتىن... وسى ءاندى تىڭداعان بازبىرەۋلەر ءالى كۇنگە دەيىن: «اپىرماي, گۋرەۆتى دە جەر بيىگى دەۋگە بولادى ەكەن-اۋ», دەپ مىرس-مىرس كۇلەتىنى بار. ال ءاننىڭ كەلەسى ەكى شۋماعىنا جۇرت ونشا كوڭىل بولە بەرمەيدى. ءان ءارى قاراي بىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەر ەدى: سىرتىڭنان ءوزىمسىنىپ جۇرسەم-داعى, اركىمدەر سالادى ەكەن كوز قيىعىن... پاھ شىركىن, نە دەگەن كورەگەن, بولجامپاز جان ەدى سول ءانشى بابامىز! جاعاسى جۇتاڭ بولعانىمەن جايىعى بار, دالاسى سۇرقاي بولعانىمەن مۇنايى بار, قاقپاقتى قارا قازان ولكەگە سوناۋ پاتشا زامانىنان بەرى قوجالار تابىلعان. مۇرات موڭكە ۇلى اقىن: جايىقتى تارتىپ العانى جاعاعا قولدى سالعانى, ويىلدى تارتىپ العانى ويىنداعىسى بولعانى, − دەپ بەبەۋلەگەن زار زا­ماننان بەرى اتىراۋ ولكەسى كىمدەرگە جەم بول­مادى. اۋەلى قاسيەتتى اقجايىققا بالىعىن شو­شى­تاسىڭ دەگەن جەلەۋمەن قازاقتىڭ مالىن سۋا­رۋ­عا شەك قويىلدى. ال تايداي تۋلاعان بالىقتار جەلبەزەگىنەن ءتىزىلىپ, التىنعا بالانعان ۋىل­دى­رىق­تار اعاش بوشكەگە قۇيىلىپ ماسكەۋگە, سانكت-پەتەر­بۋرگ­كە جونەلتىلىپ جاتتى. سوڭىرا ءحىح عاسىردىڭ باسىندا اتىراۋ دالاسىندا ايا­عى­نا كەرزى ەتىك, ءۇس­تىنە برەزەنت شەكپەن كيگەن, قو­­لىنا تەمىر تاياق ۇستاعان ءجۇن ساقالدار قاپ­تا­دى. ولاردىڭ مال مەن كيىك جايلاعان دالانى ەمىن-ەركىن مەكەندەگەن جالبا تۇماق قازاق­تار­مەن ونشا ءىسى بولعان جوق, تاڭ­نىڭ اتىسى كۇننىڭ باتىسى جەر شۇقۋمەن ۋاقىت وتكىزدى. وسى وڭىردە «ورىس قازعان» دەگەن جەر اتاۋى سودان قالعان. قايلاسىن شوشاڭداتىپ قاپتاپ كەتكەن استاحوۆتار, ليماندار قويسىن با, كوپ ۇزاماي جىلوي­داعى قاراشۇڭگىلدەن مۇناي بۇرقىرادى. كەيىن قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭىراعىنا اينالعان دوسسور مەن ماقاتقا نوبەل كەلىپ قازاق مۇ­نايىن ءوندىرۋ ءۇشىن العاشقى ۇڭعىلاردى سالدى. نوبەل­دىڭ پايدا كوزىن ىزدەگەن باسقا كاسىپكەر-بيزنەس­مەننەن ايىرماشىلىعى – ول مال سو­ڭىندا جۇرگەن قازاق­تاردى بۇرىن-سوڭدى كوز كو­رىپ, قۇلاق ەستىمەگەن جاڭا كاسىپكە اكەلىپ سالدى. الايدا قازاقتار ول كەزدە ماڭداي تەرلەرىنىڭ ناپاقاسىن العانى بولماسا, مالدىڭ قوتىرىنا جاعاتىن قارا مايدى ەۋروپا مەن امەريكا التىنعا بالايتىنىن قايدان ءبىلسىن! مىڭ توعىز ءجۇز ون جەتىنشى جىلعى رەۆوليۋتسيادان كەيىن بيلىكتى قولىنا العان ۆ.لەنين دە قا­زاقستان مۇنايىنا بىردەن نازار اۋداردى. سودان بەرى كەڭەس وكىمەتى قازاق مۇنايىن ءوندىرىپ, ەل يگىلىگىنە ارمانسىز پايدالانىپ كەلدى. سوعىس جىل­دارىن­دا دوسسور مەن ماقاتتىڭ مۇنايى كەڭەس تانكتارى مەن ماشينالارىنا تاپتىر­ماي­تىن جانارماي ەدى. اقىن اعامىز اسقار توق­ماعام­بەتوۆتىڭ: «مۇناي بەر قازاق, مۇناي بەر, سونى سەنەن سۇرايدى ەل», دەپ جىر جازاتىن كەزى سول سوعىس جىلدارى ەدى عوي. ءيا, دوسسور مەن ماقاتتىڭ مۇنايشىلارى – قاريالار, ايەلدەر, جاسوسپىرىمدەر, سوعىستان برونمەن قالعان بىرەن-ساران مامان مۇنايشى ەر ازاماتتار وزدەرى اش قۇرساق ءجۇرىپ, كەڭەس اسكەرىنە توننالاپ مۇ­ناي بەردى. ويتكەنى, قازاقستان مۇنايىنىڭ ساپا­سى وتە جوعارى بولعاندىقتان كوپ وڭدەۋدى قاجەت ەتپەي سوعىس تەحنيكاسىنا سول كۇيى پايدا­لا­نى­لا­تىن. سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋا­شىلىعىن قال­پىنا كەلتىرۋ جىلدارىندا دا, قازاق مۇناي­شى­لارى ورتالىق ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. الايدا مۇ­ناي­­شىلاردىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىس جاعدايى بى­لاي­عى حالىقتان اسىپ كەتە قويعان جوق. بايشوناس, قوشقار, كومسومول سياقتى كاسىپشىلىكتەر تۇسكە دەيىن مۇناي ايداعان قۇبىردان ءتۇس قايتا كەرى ايدالعان ماي ارالاس اۋىز سۋ ءىشىپ وتىردى. مىنا ادىلەتسىزدىكتى قاراڭىز: كەڭەس وكىمەتى مۇناي مەن گاز وندىرۋدەن رەسەي مەن ازەر­باي­جان­نان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇرسا دا قازاق­ستان­دا مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ مينيسترلىگىن قۇرعان جوق. ورتالىق قازاقستانداعى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ سالاسى تىكەلەي ماسكەۋگە باعىنىپ, ءار تامشى مۇ­ناي ەسەپتە تۇرۋى كەرەك دەپ سانادى. كەڭەس ودا­عى­نىڭ بايباكوۆ, ورۋدجەۆ سياقتى ال­پاۋىت مينيستر­لەرىنىڭ «اق دەگەنى العىس, قارا دە­گەنى قارعىس» رەتىندە قابىلداندى... ءيا, اتى­راۋ, كەيىنىرەك ماڭ­عىستاۋ وتانعا ميل­ليونداعان توننا مۇنايدى جونەلتەتىن الىپ كاسىپشىلىككە اينالدى. بىراق وزەكتەن سۋىرىلىپ وزگەگە ولجا بولعان مۇناي بۇلاعىنان ەلگە كەلىپ-كەتەر پايدا ازعانتاي ەدى. اسىرەسە كەڭەس وكىمەتى كۇر­كىرەپ تۇرعان زاماندا گۋرەۆ قالاسى بال­شى­عىنا بوتا باتىپ كەتەتىن, ماساسى دەنەڭدى قىزىلشاقا ەتەتىن قازاقستاننىڭ ەڭ ارتتا قالعان وبلىس ورتالىعى بولاتىن... كىسى تاڭعالاتىن تاعى ءبىر قاراما-قايشىلىق – شاڭى شىققان جەرى مەن كۇنقاقتى جاداۋ حالقى بار جۇپىنى ايماقتى كەڭەس وداعى ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ويتكەنى, اق­جايىقتىڭ كارى كاسپيگە قۇياتىن ساعاسىنا ەرتە كوكتەمدە تەڭىزدى تاستاپ كەلىپ ءتىرى التىن – قى­زىل بالىقتىڭ الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن 7 ءتۇرى ۋىل­دىرىق شاشاتىن. بالا كەزىمىزدە جازعى­تۇ­رىم اتىراۋ قالاسىنا بارا قالساق, قاپتاعان ورىس ميليتسيالاردى كورىپ شوشى­­نا تاڭ قالا­تىن­بىز. قالانىڭ تۇبىندە جايىق­تىڭ جاعاسىنا قو­نىستانعان «قىزىل بالىق» كول­حوزىن­دا تۇرا­تىن وتەبالى ناعاشىمنىڭ ۇيىنە بارىپ كەلە جات­قان ءبىزدى جولدا الگى بەيتانىس ميليتسيالار ءبىر­نەشە مارتە توقتاتىپ, ماشينانى, ىشىندە وتىر­عان ءبىزدى تىنتكىلەپ اۋرەگە سالاتىن. سويتسەك قىزىل بالىق پەن ۋىلدىرىق الىپ بارا جاتقان جوق پا دەپ تەكسەرەدى ەكەن عوي... جىل سايىنعى قالا­عا قاپتاپ كەتەتىن بەيتانىس ميليتسيالار جا­يىق­تىڭ التىن بالىعى مەن مارجان ۋىل­دى­رىعى قولدى بولىپ, قازاقتاردىڭ قانجىعاسىندا كەتپەۋى ءۇشىن ورتالىقتان, استراحاننان, ۆولگوگرادتان, ساراتوۆتان, سامارادان ارنايى ءىس­سا­پار­عا جىبەرىلگەن ساقشىلار ەدى. ولار قازاق­ستان­نىڭ باسشى­لارى­نا باعىنبايدى, براكونەرلىك جاساپ ۇستال­عانداردى سول بويدا تەرگەۋسىز, تەكسەرۋسىز سوتتاپ جىبەرەتىن. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مۇنايشىلاردىڭ دا بۇگىنگىدەي اسىپ-تاسىپ, القىپ-شالقىپ ءومىر ءسۇر­گەنى شامالى. سول جىلدارى تالاي-تالاي مۇ­ناي­شىلار «قوسىپ جازدى» دەگەن جالامەن 5-10 جىل­دى ارقالاپ سوتتالىپ كەتتى. ياعني, قازاق مۇ­نايى شاشاۋ شىقپاستان ورتالىقتىڭ قازا­نىنا قۇيى­لىپ جاتتى. كەڭەس وداعى تاراعان شاقتا كومپارتيا ءۇشىن مالىن باعىپ, ەگىنىن ءوسىرىپ, بالىعىن اۋلاعان, مۇ­­نايىن وندىرگەن قازاقتار ۇلى قامقور­شى­سى­نان, الىپ اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداي تو­رى­عىپ, اب­دىراپ قالدى. اللانىڭ قۇدىرەتىمەن كەلگەن تاۋەل­سىزدىككە توسىرقاي قارادى. اقىن تەمىرحان مەدەت­بەكتىڭ: «بوستاندىعىم تۋرالى ءسوز» دەگەن ولەڭىندەگى مىنا شۋماقتار سول كەزدى ءدال سۋرەتتەگەن: ۇشىراعان تاۋقىمەت داۋىلىنا, جاۋراپ توڭعان تاعدىردىڭ جاۋىنىنا, − بوستاندىعىڭ كەلدى عوي, بوستاندىعىڭ! قۇشاعىڭدى اش! تارت ونى باۋىرىڭا! قاراشى وعان: كەتەدى ادام اياپ. (ايتتىم مۇنى تۇرسام دا قالاماي-اق!) – بوستاندىعىڭ كەلىپ تۇر, بوستاندىعىڭ! جالاق ەرىن, جالاڭباس, جالاڭاياق! ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرۋ تاۋەلسىز جاس مەملەكەتكە دە, قاراپايىم حالىققا دا وڭايعا تۇسپەدى. بۇل 90-شى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. ەگەمەندىگىن كەشە عانا العان جاس مەملەكەتتىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بالاپان باسىنا, تۇرىم­تاي تۇسىنا» كەتىپ باسقا تۇسكەن ورتاق قيىن­دىق­تى جاقسى ءتۇسىندى دە ىشكى مۇمكىندىكتەردى مەيلىنشە وڭتايلى پايدالانۋعا بار مۇمكىندىگىن, تا­لانتى مەن كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ءالى ەسىمدە, 1993 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە ال­ما­تى­داعى دوستىق ۇيىندە قازاقستان باسشىسى امە­­ريكانىڭ Chevron كومپانياسىمەن «تەڭىز­شەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورىنىن قۇرۋ جونىندە باس كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل «عاسىر كەلىسىمى» جاس قازاق مەم­لەكەتىنىڭ باسقا ەلدەرمەن كاسىپ­كەر­لىك بايلا­نى­سۋىنا سالىنعان تۇڭعىش التىن كو­پىر ەدى. قول قويۋ سالتاناتىندا سويلەگەن ءسو­زىندە ن.نازارباەۆ: «ءبىز تولىق سەنىممەن مۇناي-گاز سەكتورىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. ونىڭ تولىق­قاندى جۇمىس ىستەۋى – بولاشاق جۇزجىلدىقتا ەلدى وركەندەتۋگە ارنالعان ەڭ باستى ءمۇم­كىن­دىگىمىز», دەپ ەدى. ايتقانى اۋليە­نىڭ سوزىندەي ءدال كەلدى. ەلىمىزدىڭ مۇنايى مەن گازىن ءوندىرۋ, شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جاس تاۋەل­سىز قازاق­ستان­نىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋ­مەت­تىك جاع­دايى­نىڭ ورتەڭگە شىققان گۇلدەي دۇركىرەي دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سول 1993 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان ۇكىمەتى الەمگە ايگىلى مۇناي كومپانيالارى – Shell, Statoil, Mobil, Britsh Petroleum, Britsh Gaz, Total جانە Agipپەن حا­لىق­ارالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ جونىندە كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. باسقارۋشى وپەراتورى بو­لىپ قازاق­ستان­نىڭ مەملەكەتتىك كومپانياسى «قا­زاقستان­كاسپيشەلف» تاعايىندالدى. ءاري­نە, قازاقستان­عا شەتەل مۇناي كومپانيا­لارىنىڭ قاپتاپ كەلۋىنە كۇمانمەن قاراعاندار دا از ەمەس ەدى. وپپو­زي­تسيالىق باسىلىمدار «بار بايلى­عى­مىز شەت­ەلدەردىڭ قانجىعاسىندا كەتەدى, ءبىز ەندى امەريكا مەن ەۋرو­پانىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلىنا اينالامىز. مۇناي مەن گازدى ءوز كۇشىمىزبەن دە وندىرۋگە تولىق ءمۇم­كىندىگىمىز بار ەدى عوي», دەپ بايبالام سالىپ جاتتى. الايدا بىزبەن بىرلەسىپ 40 جىل مەرزىمگە قۇرىلعان «تەڭىزشەۆرويل» كوم­­پانياسى العاشقى كۇننەن باستاپ جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, تۇرمىس جاع­دايىن جاقسارتۋعا ارنايى باعدارلاما جاسا­دى. قۇلسارىنىڭ ماڭىنان جاڭا ءتيپتى كەنت سا­لىنىپ, ەكولوگيالىق احۋالى تومەن بۇرىنعى مۇ­ناي كا­سىپ­شىلىگى قاراتون ەلدى مەكەنىندە تۇراتىن حالىق تۇگەلدەي كوشىرىلدى. اۋدان ورتا­سىنداعى اۋرۋ­حا­نالارعا جاڭا جابدىقتار الىنىپ, مەكتەپتەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلە باستادى. تۇڭ­عىش قۇرىلعان قازاق-امەريكان بىرلەسكەن كا­سىپورنى از ۋاقىت ىشىندە قازاقستانعا كەڭىنەن تانىمال مەكەمەگە اينالدى. ال جاڭادان قۇ­رىل­عان كونسورتسيۋم كاسپي قايراڭىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە كىرىسىپ كەتتى. بۇنىڭ ءبارى الدىمەن قا­زاقستانعا, قالا بەردى اتىراۋ وبلىسىنا قۇيى­لىپ جاتقان قارجى كوزى ەدى. ارتتا قالعان كونە قالا اتىراۋ قاناتىن كەڭگە جايا باستادى, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وبلىس ءىرى ءوندىرىس ورتالىعىنا اينالدى... اقيقاتتى مويىنداعان ابزال, قازاقتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەنى دە وسى تاۋەلسىزدىك ال­عان­نان كەيىنگى جيىرما جىلدىڭ كولەمى عوي. اتا-بابادان كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالعان جەراستى باي­لى­عىنىڭ ارقاسىندا قازاق بالا­لارى جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الىپ كەلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدار­لا­ماسىمەن, مۇناي كومپا­نيا­لارىنىڭ تىكەلەي جول­داماسىمەن بالالارىن شەتەلدە وقىتىپ جاتقان قازاقستانداي ەل الەمدە ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ال باس اياعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە استاناداي قالا سالۋ دا الەمدىك ساۋلەت-قۇرىلىس تاري­حىن­دا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. تاعى ءبىر جانى­مىز مارقايىپ, ماقتانارىمىز – قازاقستان قالالارى­نىڭ بارلىعى دەرلىك استاناعا قاراپ بوي تۇزەۋدە. بۇگىندە الماتى, تالدىقورعان, جامبىل, شىم­كەنت, اتىراۋ, پاۆلودار, اقتوبە سياقتى قالالار­دىڭ قۇلپىرىپ وسكەنى سونداي, كوركىنە كوز قۋانادى... سالىستىرىپ ايتار بولساق, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن اتىراۋ قالاسىندا جەڭىل اۆتوكولىك ىركىلمەي وتەتىن باسى ءبۇتىن ءبىر كوشە تابۋ ءمۇم­كىن ەمەس ەدى. قازىر قالا مەن ونىڭ ماڭىنداعى 380-نەن استام ءىرىلى-ۇساقتى كوشەگە اسفالت ءتو­سە­لىپ جار­قىراپ جاتىر. ءيا, سوڭعى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە اتىراۋ وبلىسى حالقىنىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىندە كىسى تاڭعالارلىقتاي جاڭالىق كوپ. تاۋەلسىزدىك ال­عانعا دەيىن ەنەرگەتيكالىق باي­لىق­تىڭ ۇستىندە وتىرسا دا ەلەكتر جانە جىلۋ ءجۇ­يەسىنە, اۋىز سۋعا اسا ءزارۋ بولاتىن. وزەن-كول­گە, ورمان-توعايعا تاپ­شى ەلدىڭ ەكولوگيالىق احۋا­لى دا جان قۇلازى­تارلىقتاي. قىزىلقوعا سياقتى شالعايداعى اۋدان تۇرعىندارى اۋىز سۋدى كۇنى كەشەگە دەيىن ساتىپ الىپ, ءىشىپ كەلدى. ونىڭ ءوزى العاۋى بار كەرمەك تاتيتىن تۇزدى سۋ بولاتىن. قىس ايلارىندا وتقا جاعاتىن كومىردى ساعىز ستانساسىنان ۇيىنە جەتكىزىپ الۋ ءۇشىن دە قاراپايىم حالىق ابدەن ابىگەرگە تۇسەتىن. بۇگىندە اتىراۋ وبلىسى حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىنا بايلانىستى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ءما­سەلەلەردىڭ بارلىعىن تولىقتاي شەشتى دەپ ماق­تانىشپەن ايتۋعا بولادى. بۇل ەگەمەندىك العان قازاقستان مەملەكەتىنىڭ 20 جىلدا ەتەك-جەڭىن جيىپ, ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامي باستا­عانى­نىڭ ايقىن ايعاعى... بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنتىمىز ەل الدىنداعى باستى مىندەتتەر دەپ ءۇش ءما­سەلەنى العا شىعارعان. ولار: ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لاندىرۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ تۇ­راقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ; ناتيجەلى جۇمىس­پەن قامتۋ باعدارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ; ازامات­تار­دى ساپالى الەۋ­مەت­تىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. مەن ەلباسى العا قويعان وسى باستى ءۇش ءما­سەلە قازاقستاننىڭ قاي وبلىسىندا دا قارقىندى جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كۇماندانبايمىن. دەي تۇرعانمەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ سوڭعى بەس-التى جىلداعى ەكو­نو­ميكالىق-وندىرىستىك, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قا­رىش­تى قادامدارىنا تاڭدانباۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ەڭ الدىمەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ سارابدال ساياساتى ەكەنىن ايتقان ابزال. بۇرىن باسىم كوپشىلىگى ورتالىقتىڭ الىپ قازانىنا قۇيىلاتىن ۇلتتىق بايلىعىمىزدى ءوز يگىلىگىمىزگە جۇمساي باستاعانىمىزعا دا, مىنە, جيىر­ما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. اۋقاتتى ەلدەردىڭ قازىناسىنا كوز سۇزەتىن كەدەيشىلىك زاماندى ءبىز ۇمىتقالى قاشان! بۇگىندە وبلىستارىمىز ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ, بايلىق جارىستىراتىن دارەجەگە جەتتى. وسى پىكىرىمىزدىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – اتىراۋ وبلىسى. سوڭعى ءتورت جىل بويى مۇنايلى وبلىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشى بويىنشا الدىنا جان سالماي جەكە-دارا كوش باستاپ كەلەدى. اتىراۋ وبلىسىنا بارا قالعان قوناق ەڭ الدىمەن قالانىڭ ماڭىنداعى الىپ قۇرىلىستارعا نازار اۋدارىپ, تاڭ قالار ەدى. تاڭ قالىپ قانا قويماي, سول الىپ قۇرى­لىستاردا قازاقتارمەن قاتار اعىلشىنشا, فرانتسۋزشا, نەمىسشە, ورىسشا, يتاليانشا, يسپانشا, قىتايشا سويلەگەن ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن كورىپ ريزا بولار ەدى. ارينە, شەتتەن كەلگەن جۇمىس كۇش­تەرى مەن جەر­گىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ ارا­سىن­دا ەڭبەك­اقىعا, تۇرمىس جاعدايىنا بايلانىستى ءتۇسى­نىس­پەۋشىلىكتەر بولىپ تۇرادى. وسى ءزارۋ ماسە­لە­گە بايلانىستى وتكەن جىلى قاراشا ايىندا اتى­­راۋعا جۇمىس بابىمەن كەلگەن پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن ماماندار دايىن­دايتىن «كاسپيان تەحنيكال رەسۋرسەس» وقۋ ورتا­لىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, وقىپ جۇرگەن جاستارمەن كەزدەسكەندە بىلاي دەگەن ەدى: «رەسپۋب­ليكامىزدا, سونىڭ ىشىندە اتى­راۋ اۋماعىندا, الەم­دىك دەڭگەيدەگى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, سىزدەر سولار­دىڭ بارىنە دە بەلسەنە ارا­لا­سۋعا تيىسسىزدەر. قازىر وسىندا بىرنەشە شەتەل­دىڭ ىرگەلى كومپانيالارى قىزمەت ىستەپ جاتىر. جاڭا كەنىشتەر يگەرىلەدى. سولاردىڭ بارىنە كەي رەتتە سىرتتان ماماندار شاقىرۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, وزىمىزدە ءالى دە دۇنيەجۇزىلىك ستاندارت­تارعا ساي وزات تەحنيكا مەن وزىق تەحنولوگيانى جەتە مەڭگەرگەن ماماندار تاپشى بولىپ تۇر. ال, ءبىز سولتۇستىك كاسپي جوباسى سەكىلدى اۋ­قىم­دى شاراعا تەك ءارى قاۋىپسىز, ءارى وركەنيەتتى تاسىلدەردى عانا قولدانامىز. سونى سىزدەر دە جەتە مەڭگەرۋگە ۇمتىلۋلارىڭىز قاجەت. ءسويتىپ, وسىندا ازىرگە جۇمىس جاساپ جاتقان شەتەلدىك مامانداردى بىرتىندەپ ءوزىمىزدىڭ كادرلارمەن اۋىستىرۋىمىز كەرەك. ەرتەڭ سىرتتان كەلگەندەر كەيىن كەتەدى, سوندا وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن سىزدەر اتقاراسىزدار. بۇل جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن دە وڭتايلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر قازاقستاندا بۇرىن بولماعان مامان­دىق­تار يگەرىلۋدە. ەلىمىزدە وسىنداي وقۋ ورىن­دارى كوپ بولادى. سىزدەر سولاردىڭ ءبىرىن العاش بىتىرگەلى تۇرسىزدار. ءسات ساپار تىلەيمىن ءبارى­ڭىز­گە. تەرەڭ ءبىلىم الىڭىزدار, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى مەڭگەرىڭىزدەر», دەپ ەدى. جاستارعا باعالى اقىل-كەڭەس ايتقان ەلباسى شەتەلدىك كومپانيالارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىن جاساپ ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ جونىندە وبلىس اكى­مىنە ناقتى تاپسىرما بەرگەن. بەرگەي رىس­قاليەۆ پرەزي­دەنتتىڭ ايتقان ەسكەرتۋلەرى مەن تاپسىرمالارىن حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىنداي ەتىپ ورىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, سوڭعى بىرەر جىل­دا سىرتتان كەلەتىن ماماندارعا شەك قويىلا باس­تادى. سەبەبى, قاي ءزارۋ ماماندىقتى دا اتقارىپ كەتەتىن جەرگىلىكتى جاستار جەتەرلىك. سوناۋ توق­سانىنشى جىلداردىڭ ورتا­سىنان تەڭىز كەنىشىندە تاجىريبە جيناقتاپ, ساپالى مامانعا اينال­عان جاستاردىڭ ءبىرازى قاراباتان قۇرىلىسىندا ەڭبەك ەتۋدە. وبلىس اكىمى ەكىنشى بۋىن مەن شيكى گازدى قايتا ايداۋ جوبالارى اقتالعاننان كەيىن قىزمەتسىز قالعان مىڭداعان جۇمىسشىنى «بولاشاق» زاۋىتى قۇرىلىسىنا ورنالاستىردى. ورنالاستىرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى جاستاردىڭ تاجىريبەلى ماماندار ەكەندىگىن ينۆەستورلارعا ابدەن دالەلدەدى. ءححى عاسىردىڭ الىپ قۇرىلىستارىنا جاتا­تىن قاراباتان, مۇنايدى قايتا وڭدەۋ جانە قۇ­رى­لىسى اياقتالىپ قالعان «بولاشاق» زاۋىت­تارى­نان باسقا گاز-حيميا كەشەنى مەن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن كەزەكتى مودەرنيزاتسيالاۋ قۇرىلىس­تارى­نىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. بۇ­عان 3د پانەلدەر دايىنداۋ زاۋىتىن, مەتاللۋر­گيا­لىق كومبينات قۇ­ر­ىلىسىن, اس تۇزىن شىعارۋ زاۋىتىن, جىلىنا ءبىر قولدانىمدىق 250 ملن. دانا شپريتس شىعا­راتىن زاۋىت, حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن قۇرىلىسىن قوسىڭىز... ايتەۋىر قالانىڭ اينا­لاسىندا بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن, بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەتىن, بۇرىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن عاجاپ نى­سان­دار جەتەرلىك. وبلىستا يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى دامىتۋداعى الىپ ادىمدار وسىنداي. بيىل اتىراۋ وبلىسى بولاشاققا تاعى ءبىر ءساتتى قادام جاساماقشى. مۇنايلى ولكە ەلىمىز­دىڭ يندۋستريالىق قۋاتىن نىعايتۋ ماقساتىندا قۇنى 10 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 10 جاڭا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ ارقىلى 1500 اتىراۋلىق ازاماتقا جا­ڭا جۇمىس ورنىن ۇسىنادى. ماقتاسا ماقتاۋعا تۇراتىن تاعى ءبىر كەشەندى ماسەلە جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ 4-كەزەگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ولكەنىڭ ءوزىن-ءوزى ەنەرگيامەن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشىپ, ودان ءارى قارقىندى دامۋعا قۋاتتى بازا جاسالدى. ءار ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستايتىن ەلباسى وسى جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن ءوز قولىمەن ىسكە قوسىپ ەدى. بۇل ءوڭىر جەرىنىڭ استىندا مۇناي مۇحيتى, جەر بەتىندە كاسپي تەڭىزى, ازيا مەن ەۋروپانى قاق ءبولىپ اقجايىعى اعىپ جاتقانىمەن حح عا­سىردا اۋىز سۋعا جارىعان ەمەس. وبلىستاعى جەتى اۋداننىڭ بارلىعى دەرلىك ىشەتىن سۋدىڭ قا­دىرىن جاقسى بىلەدى. ارينە, كەڭەس وكىمەتى تۇ­سىندا دا بۇل اسا ءزارۋ تولعاقتى ماسەلە نازاردان تىس قال­عان جوق, الايدا جىلدار بويىنا حالىقتىڭ ەرى­نىن كەزەرتىپ اۋىز سۋ پروبلەماسىن شەشە الما­دى. ەلباسىنىڭ ۇنەمى باقىلاۋىنداعى اۋىز سۋ ماسەلەسىمەن وبلىس باسشى­لارى سوڭعى 4-5 جىل­دا مۇقيات اينالىسىپ, تولىق شەشتى. اسىرەسە وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەر ءوت­كەن جىلى اۋىز سۋمەن تۇگەل قامتاماسىز ەتىلدى. مۇنايلى ولكەنىڭ توسىندەگى مۇناي وندىرە­تىن كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگىندە ءار جەردە كۇن­دىز-ءتۇنى اسپانعا شاپشىپ الاۋ جانىپ تۇ­را­دى. بۇل – ادام كۇشىنە بوي بەرمەي, تىزگىندەتپەي جەر استىنان وت بوپ اتىلعان تابيعي گاز. ال ەندى اعىل-تەگىل تەگىن گازدىڭ ۇستىندە وتىرىپ اتىراۋ حالقى كۇنى كەشەگە دەيىن ءۇيىن كۇيە-كۇيە بولىپ كومىرمەن, ماي-ماي بولىپ مازۋتپەن جىلىتتى. گاز قۇبىرى ىرگەسىنەن ءوتىپ جاتقان اۋىلداردىڭ ءوزى كوگىلدىر وتىننىڭ قىزىعىن كورە المادى. جىلۋ ماسەلەسى دە اۋىز سۋ سياقتى اتىراۋ حالقى ءۇشىن ەشقاشان شەشىلمەيتىن وزەكتى پروبلەماداي كورىنەتىن. اتىراۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇرعىن­دار­دى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىر­ما­سىن باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە تولىقتاي ورىن­دادى. اسىرەسە ورتالىقتان تىم شالعاي ور­نا­لاسقان اۋدان­داردىڭ ەڭ تۇكپىردەگى اۋىلدارىنا كوگىلدىر وتىن­نىڭ جەتۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. اۋىل ادامدارىنىڭ, اسىرەسە ايەل­دەر­دىڭ كۇنقاقتى ءجۇزىن­دەگى نۇرلى شۋاقتى كورگەندە قازاقستان ەكونو­ميكا­سى­نىڭ, سوعان سايكەس حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسى­ناۋ ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ءىشىن­دە قانشالىقتى شارىق­تاپ وسكەنىن قۋانا تۇسىنەسىڭ. مۇنايلى ولكەنىڭ جىلدان-جىلعا شەشۋىن تاپپاي, جولاۋشى بىتكەننىڭ جىگەرىن قۇم ەتىپ, سا­پارىن ازاپقا اينالدىرعان اۆتوكولىك جولدارى. اتام قازاق ادام تاعدىرىن جولمەن باي­لا­نىس­تىرىپ, اق تىلەگىنىڭ ءبارىن دەرلىك جول ارقىلى باعىشتاعان. سول اق تىلەكتىڭ ارقاۋى بولعان قارا جولدىڭ جولاۋشى بىتكەننىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار. جيىرماسىنشى عاسىردا ادام عۇ­مى­رىنىڭ كەنەتتەن ۇزىلۋىنە باستى سەبەپ­تەردىڭ ءبىرى – كولىك اپاتى. ال كولىك بىتكەننىڭ اپاتى سارا جولدىڭ ۇستىندە بولاتىنى بەلگىلى. 70-80-جىلدارى اتىراۋ-اقتوبە, اتىراۋ-ورال, اتىراۋ-اقتاۋ سياقتى وداقتىق ماڭىزى بار, ستراتەگيالىق قۇندى تاس جولدار سالىنعان. الايدا بالەنباي ميلليارد قارجى جۇمسالعان داڭعىل­دار 2-3 جىلدىڭ ىشىندە ساپاسىز, ازاپ جولىنا اينالعان. وسى تراسسالاردىڭ بويىندا قانشاما كولىك ىستەن شىعىپ جارامسىز بولىپ قالدى, قانشاما ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. ال اۋ­دان­ارالىق دالانىڭ قارا جول­دارىنا ەشقاشان اسفالت ءتو­سەلىپ كورگەن ەمەس. كۇز­دىڭ قارا جاۋى­نىن­دا, كو­كتەم­نىڭ قارى ەرىپ, توڭى جىبىگەن ۋا­قىتتا شال­عاي اۋىلدارعا كىسى اياعى جەتۋ قيامەت-قايىم بو­لاتىن. عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ابدەن قوردا­لا­نىپ, شەگىنە جەتكەن جول قۇرىلىسى ءما­سە­لەسى دە سوڭعى جىلدارى بىرتە-بىرتە وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. تاقتايداي داڭعىل جول مەم­لە­كەتتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ باستى كورسەتكىشى. رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار اتىراۋ-ورال جانە اتى­راۋ-بەينەۋ تاس جولدارى بۇل كۇندە تاسپاداي ساي­راپ جا­تىر. ال اتىراۋ-گايۋشكين جولى قۇ­رى­لىس اياق­تال­عان­نان بەرى رەسەيمەن اراداعى قا­رىم-قاتىناس كا­دىمگىدەي جيىلەدى. وبلىستىڭ ىشكى ستراتە­گيا­لىق ماڭىزى بار يندەر-ميالى-سا­عىز اۆتوكولىك جولى دا تۇڭعىش رەت تولىق اياقتالدى. اتىراۋ قۇلپىرىپ جايناپ, ادام تانىماستاي وزگەردى. قالادا 7 دەمالىس باعى, 10 سۋبۇرقاعى ەۋ­روپالىق ستاندارتپەن سالىنۋدا. ءدال بۇگىن ەركەلەي اققان سىلقىم جايىقتىڭ ۇستىندە 4 اۆتو­كولىك كوپىرى جانە ەكى جاياۋ جۇرگىنشىلەر كوپىرى بولاشاق­تىڭ التىن بىلەزىگىندەي سالتانات قۇرىپ تۇر. قۇددى ەۋروپانىڭ قالالارى سياقتى ىمىرت ۇيىرىلە ءتۇرلى-ءتۇستى شامدار جىمىڭداي باستايدى. قازاق قازاق بولعالى يندەردىڭ تۇسىنان تۇڭ­عىش رەت الىپ كوپىر سالدى. ەستە جوق ەسكى زامان­نىڭ تابارىگىندەي حV عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق ورداسىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, ەدىلدەن اۋعان قاز­تۋعان جىراۋ سوڭىنا ەرگەن ەلدى امان-ەسەن الىپ ءوتۋ ءۇشىن جايىقتىڭ تۇبىنە يندەر تاۋى­نىڭ قوي تاستارىن توسەپ, تاسكەشۋ وتكەلىن سال­عا­نى تاريحتان بەلگىلى. كۇنى كەشەگە دەيىن جولاۋ­شى حالىق وسى تۇستان ارعى بەتكە پاروممەن ءوتىپ قاتىناپ ءجۇردى. كوكتەمدە جايىق تاسىعان شاقتا پاروممەن ءوتۋ وتە قاۋىپتى ەدى. ەندى, مىنە, قۇ­شاعىن ايقارا جايىپ, بولاشاقتىڭ اقجول­تايىنداي الىپ كوپىر تۇر... اقجايىق ەلىن ەمىزگەن, جەمىسىن جەگىزگەن ۇلى وزەن. سوڭعى جىلدارى ونىڭ دا تاماعى بىتەلىپ, تىنىسى تارىلدى. سان عاسىر بويى جاعاسىندا ەلدى التىن بەكىرەلەرىمەن اسىراپ, اسىراپ قانا قويماي قارا ۋىلدىرىعىنا بۇكىل الەمنىڭ كوزىن سۇزدىرگەن انا-جايىق شارشادى, ءمولدىر سۋى لاي­لاندى, قوقىسقا تولدى, تايداي تۋلاعان بالى­عى ازايدى. ارينە مۇنىڭ بارىنە كىنالى بىرەۋ – بىزدەر, ادامدار. اقجايىقتىڭ بۇرىنعى اتاق-داڭقىن, استا توك بايلىعىن قالاي قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى؟ بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەيتىن اق­جايىقتىڭ ءبىر قاسيەتى بار. ۇلى تەڭىز كاسپيدەگى بەكىرە تەكتەس بالىقتىڭ بارلىعى كوكتەمدە اق­جايىقتىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنا كەلىپ ۋىل­دى­رىعىن شاشادى. ويتكەنى وسى تۇستا جايىق­تىڭ سۋى اللانىڭ قۇدىرەتىمەن ەرەكشە تازا بو­لا­دى ەكەن. سوندىقتان دا كۇنى كەشەگە دەيىن جايىق­تىڭ ساعاسى كوكتەمدە ءشۇپىر­لە­گەن با­لىق­قا سىيماي كەتەتىن. قازىر بەكىرە اۋلاۋ ءبىرشاما ءتو­مەندەپ كەتتى, ءتىپتى قىزىل بالىقتاردىڭ ءمۇل­دەم جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. قايتپەك كەرەك؟ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەملەكەتى اتىراۋداعى بالىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كەشەندى جوبا­نى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. اتىراۋ قالاسىنان 7 شا­قىرىم جەردەگى ەركىنقالا ەلدى مەكەنىندە 85 توننا باعالى بالىق پەن 500 كيلو قارا ۋىل­دى­رىق وندىرەتىن بەكىرە ءوسىرۋ جانە ونىڭ ءونىم­دەرىن ءوڭ­دەي­تىن تاۋارلى-بەكىرە فەرماسى سا­لى­نىپ, قۇ­رى­لىسى اياقتالۋعا جاقىن. بۇل بالىق فەر­ما­سى­نىڭ قاسىنان بولاشاقتا بالىقتىڭ جەمىن دا­يىن­دايتىن, شاباقتار وسىرەتىن, بالىق ءوڭ­دەيتىن جانە قارا ۋىلدىرىق دايىندايتىن بىرنەشە زاۋىت سا­لىنادى. مامانداردىڭ اي­تۋىن­شا مۇن­داي بالىق شارۋاشىلىعىنا ارنال­عان اۋقىم­دى ءوندىرىس ورتا­لىعى كۇللى تمد ەلدەرىندە جوق كورىنەدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن استانا قالاسى ۇيىتقى بولعان «جاسىل بەلدەۋ» باعدار­لا­ماسىن اتىراۋ وبلىسى دا جان-جاقتى قولعا الدى. وسى يگى شاراعا بايلانىستى وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ وبلىس ەكولوگياسى مەن ەلدىڭ دەنساۋ­لى­عىنا بايلانىستى تىڭ دەرەكتەرگە قۇرىلعان اۋ­قىم­دى ماقالا جازىپ («اتىراۋ» گازەتى №57) حا­لىق­تى وسى جاڭا جوباعا قاتىسۋعا شاقىردى. ماعان بۇل ماقالانىڭ ايىرىقشا ۇناعان تۇسى اۆتوردىڭ «جاۋىردى جابا توقىماي» اتىراۋ وبلىسىنىڭ بۇگىن­گى ەكولوگيالىق اۋىر احۋالىنا اشىق تا ناقتى جازۋى. ماقالادا كوڭىل بولەتىن مىناداي ناقتى دەرەك بار: «وبلىستا نەگىزىنەن مۇناي تابيعي راديونۋكليدتەر: ۋران, رادي, توريدەن قۇرالعان راديا­تسيا­لىق فون ونداعان ەسە ارتىق راديواكتيۆتى 275 ۋچاسكە بار ەكەنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار, سۋ باسسەينى­نىڭ لاستانۋى – اي­ماق­تاعى ەڭ وتكىر پروبلەمانىڭ ءبىرى. وزەن تابان­دارى تازالاۋدى وتە قاجەت ەتەدى», دەي كەلىپ, قور­شاعان ورتانىڭ لاستانۋى جەرگىلىكتى تۇرعىن­دارعا قا­لاي اسەر ەتەدى دەگەن وزەكتى سۇراققا بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بويىنشا, وبلىس­تاعى اللەرگيالىق رينيت اۋرۋ­لارىنىڭ دەڭگەيى رەس­پۋبليكالىق كورسەتكىش­تەردەن جوعارى تۇر. ءما­سەلەن, 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا اللەر­گيا­لىق رينيت اۋرۋى 2009 جىلى رەس­پۋبليكالىق كورسەت­كىشتە 500-ءدى كورسەتسە, ءبىزدىڭ وبلىستا 1100-گە جەتكەن. جۇرەك, قان-تامىر, قان قىسىمى اۋرۋلارى دا بىرنەشە ەسەگە ارتىپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, جاس سابيلەردىڭ شەتىنەۋى ازايماي, ءولى تۋعان نارەس­تە­لەردىڭ, سونداي-اق 1 جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىمى ءوسىپ وتىر. ۇرپاق­تى دۇنيەگە اكەلەتىن انالاردىڭ ساۋلىعى دا وتە ناشار. سونداي-اق, وبلىستا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ ءتۇرى كوبەيىپ, 2009 جىلى ولاردىڭ سانى 648 بولسا, 2010 جىلى 687 ادام تىركەلگەن. اۋرۋلاردىڭ ىشىندە وكپە راگى – ءبىرىنشى ورىندا, ەكىنشى ورىندا – اسقازان جولدارىنىڭ راگى, ءۇشىنشى ورىندا – اسقازان راگى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىنداردىڭ اراسىندا ايەل ادامدار دا از ەمەس. ودان باسقا جۇيكە جۇيەلەرى, باۋىر, بۇيرەك, اسقازان, تىنىس جولدارى اۋرۋلارى ازايماي وتىر», − دەپ وقىرماندار نازارىن اسا كۇردەلى ماسەلەگە اۋدارادى. وسى ماقالانىڭ وزەگىنە اينالعان «جاسىل بەلدەۋ» باعدارلاماسى كىم-كىمدى دە جايباراقات قال­دىر­ماسا كەرەك. اسىرەسە اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى تابي­عاتى كوك جەلەك پەن گۇلزارعا جۇتاڭ قو­ڭىرقاي ولكەنى قولدان كوگالداندىرىپ گۇلدەن­دىرۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان تىڭ جوبا – الداعى ون جىلعا كوگال­داندىرۋ باعدارلاماسىن جاساپ, تىكەلەي ءوزى كىرىسىپ وتىرعانى بۇكىل حالىق قولداۋعا ءتيىس ۇلى شارا. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «تە­ڭىز­شەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرىپ, ەل­باسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەل ينۆەس­تي­تسياسىن تارتۋعا باتىل شەشىم جاساۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ سارا جولىن تاپقانىن بۇگىندە الەم مويىنداپ وتىر. سونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى مۇنايلى ولكە اتىراۋدىڭ تاۋەلسىزدىك ال­عان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە جان-جاقتى دامىعان عاجايىپ ولكەگە اينالۋى. مەرەكە قۇلكەنوۆ.