09 شىلدە، 2011

ءبىرىنشى

252 رەت كورسەتىلدى
وسى ءبىر سۋرەت قولىما تۇسكەلى دەگبىرىم كەتتى. ارينە، «پوەحالي» دەپ الەمدە تۇڭعىش رەت قا­زاقستان جەرىنەن عارىشقا ۇشقان يۋ.ا.گا­گا­­ريندى كىم بىلمەيدى! ول مىڭداعان، ميلليونداعان بالا­لاردىڭ ارمانىن وياتقان عارىشكەر. بۇگىندە شەتەلدىڭ كەيبىر ساۋەگەيشىل جۋرناليستەرى «گاگارين كوسموسقا ۇشقان جوق. سوندىقتان دا ول ىشقۇسا بولىپ، ىشىمدىككە سالىنىپ، اقىرى اپاتتان وپات بولدى»، – دەپ عالامتوردا بايبالام سالۋدا. تاريحقا كۇيە جاعۋعا بولمايدى. وسى رەتتە باتىر باۋىرجاننىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى. سۇراق: باتىر باۋكە، ومىردە شىندىق بار ما؟ جاۋاپ: بار. بىراق شىندىق كەشىگىپ جۇرەدى. شىندىق شىرىلداپ جەتەم دەگەنشە، وتىرىك پەن وسەك الدىڭدى ورتەپ جىبەرەدى. عاجايىپ جاۋاپ ەمەس پە؟ ومىردە نە بول­مايدى؟ قاي زاماندا دا شىندىق كەشىگىپ جۇرەدى. بىراق زامان مەن ۋاقىت ءبارىن ورنى-ورنىنا قويادى. بۇگىندە سولاي. ءبىز بىردەن وتكەندى مانسۇقتاپ ەدىك، ەندى قاجەتتى شىندىقتى ارشىپ الا باستادىق. قاي قوعامدىق فورماتسيانى الساق تا، ەڭ اۋەلى تاريحتى ادام ارقى­لى تانۋ قاجەتتىگىن مويىندايتىن بول­دىق. الىستاعى تاريحي تۇلعالار تۋرالى تەبى­رەنبەي-اق، كەشەدەن بۇگىنگە كەلگەن زامانداستارى­مىز تۋرالى وي تولعاپ كو­رەلىكشى! ماسەلەن، نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الا­يىق. ول كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ تۇلەگى، وت كوسەدى، بولات بالقىتتى. كوم­سومولدىق جولدامامەن سون-اۋ دنەپرودزەرجينسكىدە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىدى. ول بولاشاققا سەندى. سوندىقتان دا جۇمىسشى مامان­دىعىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ، ءوزىنىڭ رۋحاني تارتىلىس كۇشىن جەڭدى. بولات وسىلاي شىڭدالدى. يۋري گاگارين دە قاراپايىم وتباسىنىڭ ۇلى. اەروكلۋبتان № 1 كوسموناۆتىق دارەجەگە جەتكەن ۇشقىش. ...1962 جىل. ماسكەۋ. كومسومولدىڭ ءحىV سەزى. قازاقستاننان وسى سەزگە 185 دەلەگات سايلانعان. ارينە، بۇل تاريحي دەرەك. وعان جۇزدەن جۇيرىك جاستار جەتەكشىلەرى سايلاناتىن. وسىلاي عاسىر­لار تو­عىسىندا ول ادامدار وتكەن تاريحتىڭ جىل­ناما­سىنا اينالدى دا، ۋاقىت كەرۋەنى كەرى زىمىرادى. راس، قوعام دا كەلمەسكە كەتتى. بىراق سول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن ادامدار تۋرالى ءبىز نە بىلەمىز؟ بىلگىمىز كەلە مە؟ مىڭ سۇراق، مىڭ ساۋال. ...قازاقستاننان عارىشقا ۇشقان سترەكالوۆ مىرزامەن داستارقانداس بولعانمىن. سوندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، ۇشقىش-كوسموناۆت سترەكالوۆ مىرزا ءبىر اڭگىمە ايتىپ ەدى. ونىڭ كۋاسى، قازاقستان جاستارىنىڭ جەتەكشىسى، قوعام ءھام مەملەكەت قايراتكەرى – سەرىك ءابدىراحمانوۆ. ماسكەۋ­دەگى – «رەسەي» قوناق ءۇيى. سوندا سترەكالوۆ ايتقان اڭگىمە: «ءبىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، سىناقشى ۇشقىش، جالعىز كوزدى انوحين دەگەن ازاماتتى ءپىر تۇتاتىنبىز. ول كومسومولدىڭ، پارتيانىڭ داۋ­رىق­پا جينالىستارىنا كوپ شاقىرىلاتىن ادام­داردىڭ ءبىرى ەدى. ول «جاساندى كوزىم ءۇشىن قۇدايعا ءمىناجات ەتەمىن. ويتكەنى، ساۋ كوزىمدى الا­قانىممەن جاۋىپ، قالعىپ-مۇلگىپ الاتىنمىن. ال قالىڭ جۇرت ونى بايقاي بەرمەيتىن، ويتكەنى جاساندى كوزىم باقىرايىپ اشىق تۇراتىن ەدى»... سول ءانوحيننىڭ گاگارينگە بىلاي دەگەنى بار. «يۋرا، سەن جەردىڭ تارتىلىس كۇشىن جەڭدىڭ عوي، ەندى داڭقتىڭ كۇشىن جەڭە الار ما ەكەنسىڭ؟» ءيا، قالاي بولعاندا ءبىرىنشى بولۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ اۋىرتپالىعى دا، جاۋاپكەرشىلىگى دە سوندا. قانشاما مىقتىلار داڭق سالماعىن كوتەرە الماي، ءومىرىن وكىنىشپەن اياقتادى. ءبارى ءبىر اللاعا ايان! سونىمەن، قازاق راديوجۋرناليستيكاسىنىڭ كور­نەكتى وكىلى، قازاق راديوسىندا تۇڭعىش رەت «تاۋلىك تىنىسى» اقپاراتتىق باعدارلاماسىن تىكەلەي ەفيرگە الىپ شىققان جۋرناليست-جەڭگەم رۋسلانا قۇداي­بەرگەنوۆا تەلەفون سوقتى. – سەن ەلباسى، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى كىتاپ شىعارىپ قانا قويماي، سارابدال ساراپتاما ماقالا دا جازىپ جۇرگەن ادامسىڭ عوي. قولىما ءبىر سۋرەت ءتۇستى. مۇنى كومسومولدىڭ ءحىV سەزىنىڭ دەلەگاتى، «لوكوموتيۆ» دەپوسىنىڭ بەلگىلى ءماشينيسى بولعان، مارقۇم ر. دوسىموۆ دەگەن وتباسىنىڭ ۇيىنەن الىپ، جىبەرىپ وتىرمىن. مۇندا يۋ. گاگارين قازاقستان دەلەگاتسياسىمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپتى. قاسىندا كىم تۇر دەيسىڭ عوي، تاڭعالما، نۇرەكەڭ، نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. سۋرەتتى العان سوڭ، ارينە، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى، ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ وتتى جانا­رىنا ەرەكشە نازار اۋداردىم. ەكەۋى دە توپ جارىپ تۇر. ارينە، ءبىرىنشى قاتاردا – يۋ.گاگارين. ءبىر ادامنان سوڭ ن.نازارباەۆ. ەكەۋىنىڭ دە جىميعان كۇلكىلەرى بىردەن كوز تارتادى. ولار تانىسىپ، سويلەسىپ ۇلگەردى مە؟ سۋرەتتەگى قالىڭ توپ كىمدەر؟ ولاردىڭ تاعدىرلارى ۇلت تاريحىمەن قالاي استاستى. جۋرناليست رەتىندە سۋرەتتەگى ادامدار تاعدىرى تۋرالى تولعانىس پەن تالعام وسىلاي ماقالاعا جول سالدى. – ...ول سەزگە كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 6 مىڭنان استام ەڭبەك، ءوندىرىس، عىلىم مەن تەحنيكا، ونەر، كومسومول جەتەكشىلەرىنەن تۇراتىن قىز-جىگىت قاتىسقان. «جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار» شىققاندار. سولاردىڭ ءبىرى – تەمىرتاۋلىق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. نۇرسۇلتان مەتاللۋرگ بولاتىن. سەرگەك تە سەزىمتال، نىق سويلەپ، نىق جۇرەتىن جاس جۇمىس­شىنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى بار. ونىڭ قاسىنا ءبارى ءۇيىرىلىپ تۇرار-دى. جالتاقتاۋ مەن جالباقتاۋدى بىلمەيتىن مىنەزى ءاۋ باستان-اق تانىلعان. وسى ورايدا، سول كەزدەگى قازاقستان كومسومولى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، قازاق رۋحانيا­تىنىڭ ءىرى تۇلعاسىنا اينالعان وزبەكالى جانىبەكوۆ مارقۇمنىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەلىك. «...سەزگە (كومسومولدىڭ – ۋ.ق.) قاتىساتىن قازاقستان دەلەگا­تسياسىن ماسكەۋگە پويىز­بەن جىبەرىپ، ءوزىم ۇشاقپەن با­رىپ، قازان ۆوكزا­لىنان قارسى ال­دىم. «نۇر­سۇلتان، قالىڭ قالاي؟» دەسەم، الما­تىدا، سەزدە كورگە­نىن ۇمى­تىپ قالعان بولار، «ءسىز كىم بولاسىز؟» دەگەن قارسى سۇراق ەستىدىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن وسىلاي تانىس­قان ەدىم. بۇل 1962 جىلدىڭ ءساۋىر ايى ەدى». بۇكپەسىز، ءزىلسىز دەرەك. ءيا، كومسومولدىڭ ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ حاتشىسى ءو.جانىبەكوۆتى ن.نازارباەۆ تانىماعان دا شى­عار. باسقا بىرەۋ بولسا جىك-جاپار بو­لىپ، ءيىلىپ تۇرارى انىق-تى. ەكى مىقتىنىڭ بۇل تانىسۋى وقىس بولعانىمەن، ءبىرىن-ءبىرى مو­يىن­داۋىمەن ەرەكشەلەندى. ايتپە­سە، وزەكەڭ بۇل كورىنىستى ءوز ەستەلىگىنە ەنگىزەر مە ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءومىرىنىڭ ءىرى بەتبۇرىس ساتتەرىندە وزبەكالىدەي ءىرى تۇلعانى قاپەردەن شى­عار­مايدى. اسىرەسە، دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، اۋرۋعا شالدىققان تۇسىندا وزاعاعا نۇرەكەڭ كومەك قولىن ۇسىنادى. بۇعان وزەكەڭنىڭ جارى حاليحان ايدوس­قىزىنىڭ وزىمە جازعان حاتى كۋا. «ويلاماعان جەردەن وزەكەڭ قاتتى ناۋقاستا­نىپ قالدى... ول وتتان دا، سۋدان دا ايانبايتىن ەدى. بىراق اۋرۋ جەڭە باستادى. ...ارينە، مۇنداي جاع­دايدا قاراجات كەرەك. ازداپ جيعان-تەرگەنىمىز جۇعىن دا بولمادى. ...نە ىستەرىمىزدى بىلمەي تۇر­عاندا ەلباسى، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قول ۇشىن بەرىپ، انگلياعا قارجى بەرىپ اتتاندىردى». ادامي ۇلگى دەپ وسىنى ايت! ءومىر وسى. قازاقتىڭ نوقتاعا باسى سىيماعان ۇلدارىنىڭ ءبىرى، ءابىش كەكىلباي كوكەم ايتقانداي ول «جاپان تۇزگە جەكە بىتكەن كوك سەڭگىردەي دارا تۇلعا» ەدى. شەراعاڭ بولسا «ول – كيەلى ادام» دەيدى. القيسسا، كومسومول تۋىن جاپ-جاس، كوسموس قىرانى يۋ. گاگارين كرەمل سارايىنا الىپ كىرگەن. مىڭ سان دەلەگات ورىندارىنان تۇرىپ دۋ قول شا­پا­لاقتاپ، ۇرانداپ، زالدى جاڭعىرىقتىردى. ال سەزد جۇمىسىنىڭ ءۇزىلىس ساتتەرىندە ايماقتاردان كەل­گەن دەلەگاتسيالار كەزەكپە-كەزەك سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتتى. قازاقستان دەلەگاتسياسىنا كەزەك كەلەتىن ەمەس. وسىنداي ءساتتىڭ بىرىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتوبە وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۇكىتاي بايجومارتوۆقا: – ۇكىتاي سەرىكباي ۇلى، يۋري گاگارين كوسموسقا قازاق جەرىنەن ءبىرىنشى بولىپ ۇشتى عوي. ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان دەلەگاتسياسىمەن سۋرەتكە تۇسكەنى ءجون ەمەس پە ەدى، - دەپ ايتىپ قالعان. ...ۇكىتاي سەرىكباي ۇلىمەن وتكەن جىلى ال­ماتىدا «الاتاۋ» شيپاجايىندا ون كۇن بىرگە دە­مال­عانمىن. تانىسقان ساتىمىزدەن ءبىر ۇستەلدىڭ با­سىن­­دا وتىردىق. تاماقتى اسىقپاي، تالعاپ ىشەدى. بەي­نە ءبىر تاريح قويماسى سياقتى. وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ، ءبىراز تاريحتىڭ بەتىن اقتاردى. كىتابىن سىي­­لاپ، ونى مەنەن بۇرىن جۇ­بايىم وقىپ، ول تۋرا­لى اس ءمازىرى ۇستىندە ءوز ويىن بىلدىرگەن-ءدى. سوندا ۇكەڭ: – «كىتاپتى ساعان ەمەس، كەلىنىمە جازىپ، قولتاڭبا قويىپ بەرۋىم كەرەك ەكەن عوي»، – دەپ راحاتتانا ك ۇلىپ تە العان. ۇكىتاي بايجومارتوۆ كازگۋ-ءدىڭ تۇلەگى، ەكونو­ميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور. 1955-1963 جىلدارى تالدىقورعان، الماتى وب­لىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، اقتوبە وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشى­سى بولعان. ودان سوڭ اقتوبە وبلىستىق كاسىپوداق­تار ۇيىمىن باس­قاردى. كىم ويلاعان، ءۇ.بايجومارتوۆ اعامەن قايتادان سۇحباتتاسام دەپ. بۇعان سەبەپكەر وسى سۋرەت. ماسكەۋدەگى، گاگارينمەن تۇسكەن سۋرەتتەن ۇكەڭدى بىردەن تانىدىم. 49 جىل وتسە دە... سونان سوڭ عالام­توردان وسى سۋرەتكە ءتۇسىرۋدىڭ حيكاياسىن وقىدىم. «مەن ويلانىپ تا ۇلگەرگەن جوقپىن. قالاي كەلىسكەنىمدى دە بىلمەيمىن. بىراق نۇرسۇلتاننىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاي المادىم. بەلورۋسسيانىڭ دەلەگات­تارى­مەن سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقان يۋري گاگارينگە كەلىپ، قازاق­ستان دەلەگاتسياسى سۋرەتكە تۇسۋگە كۇتىپ وتىر­عانىن جەتكىزدىم. ءارى، «يۋرا، ءسىز كوسموسقا قازاق­ستان جەرىنەن ءبىرىنشى ۇشتىڭىز عوي. قازاقستان ءۇشىن ءسىز ەرەكشە تۇلعاسىز، ءوز ۇلىنداي كورەدى»، – دەدىم نۇرسۇلتاننىڭ ءسوزىن ەسكە الىپ. – كانە، قايدا تۇرسىزدار، – دەپ، گاگارين قازاق­ستان دەلەگاتسياسىنا جاقىنداپ كەلدى. ... قازاقستان دەلەگاتسياسى يۋري گاگاريندى قاۋمالاپ، سۋرەتكە تۇسۋگە دايىندالىپ جاتتى. بۇل راسىمنەن كوپ دەلەگاتسيا مۇشەلەرى قۇر قالدى دەسە دە بولادى. ويتكەنى، سۋرەتكە ءتۇسۋ مەرزىمىن كۇتىپ، كرەملدەر سارايىن قىزىقتاپ جۇرگەن قانشاما قىز-جىگىت بار ەدى. تاريحتىڭ قاس-قاعىم ءساتى. ۇلگەرگەنى ۇلگەردى، ۇلگەرمەگەنى قالدى. – جىگىتسىڭ ۇكىتاي، – دەپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ يۋري گاگاريننىڭ وڭ يىعى جاعىنا كەلىپ، تىلدەسىپ تە قالدى. بىراق ونى بۇگىندە نۇرەكەڭنىڭ، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وزىنەن باسقا ادام نە تۋرالى سۇراعانىن ايتا المايدى. بىزگە ءمالىمى سول سۋرەت، سول قاس-قاعىم سۋرەت. سونىمەن، فوتوگراف اپپاراتتىڭ تۇيمەسىن باستى. جارق-جۇرق. تا­ريح­تىڭ جاڭا ءبىر پاراعى جازىلدى. ءبىرىنشى كوسموناۆت پەن قازاق­ستاننىڭ بولاشاق ءبىرىنشى پرەزي­دەنتىنىڭ تاعدىرلارى توعىستى. وسى سۋرەت كەيىپكەرلەرىنىڭ تانىس-بەيتانىس بەينەلەرىنە قاراپ، ساناعا سان وي كەلدى. «سول سەزد دەلەگاتتارى كىمدەر؟ ولاردىڭ اراسىنان قازاق ەلىنىڭ كەشەگى ءھام بۇگىنگى تاريحىندا ورىن الاتىن تۇلعالار بار ما؟» – دەگەن ويمەن، ەڭ الدىمەن اقتوبەگە، ۇكىتاي سەرىك­باي­ ۇلى بايجومارتوۆ اعا­مىزعا تەلەفون شالدىم. اماندىق-ساۋ­لىق سۇراس­قاننان كەيىن، يۋ.گاگارينمەن سۋرەتكە ءتۇسۋ تاريحى تۋ­را­لى ءوزىم بىلەتىن دەرەكتەردى ايتتىم. – قوسپاسى جوق، شىندىق، ءدال سولاي بولعان... – ۇكە، تاعى ءبىر سۇراق قويسام با دەپ ەدىم... – ارينە، نە سۇراساڭ دا ءوز ەركىڭ. مەن جاۋاپ بەرۋگە دايىن­مىن. سۇراق: – ءسىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆپەن بىرگە كومسومول سەزىنىڭ دە­لەگاتى بولعانىڭىزدى بىلدىك. بىراق ءسىز اقتوبە وبلىستىق كومسومول كوميتە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولا تۇرىپ، مەتاللۋرگ نازارباەۆتىڭ «تاپ­سىر­­ماسىن» قالاي ورىنداپ ءجۇرسىز؟ جاۋاپ: – ول ۋاقىتتا قازىرگى­دەي شەنەۋنىكتىك، بيۋروكراتتىق جوق بو­لاتىن. ءارى نازارباەۆتىڭ جالىنى مەن تەگەۋرىنى، قازاق­شا ايتسام، مىسى باسىپ تۇراتىن. سون­دىق­تان دا ونىمەن سىرلاسۋعا ءبارىمىز دايىن ەدىك. سۇراق: – سوندا نە تۋرالى سىرلاسىپ ءجۇرسىز؟ جاۋاپ: – مىسالى، مەن قا­زاقستان كومسومولى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ كەتە جازدادىم. ول كەزدە قازاق­ستان كومسومولىنىڭ جەتەكشىسى قوساي الە­قۇل ۇلى ەگىزباەۆ قازاق­ستان كومپار­تياسى ورتالىق كوميتەتىنە جاۋاپتى قىزمەتكە اۋىس­قان بولاتىن. ءبىرىنشى حاتشى­نىڭ ورنى بوساپتى. ال مارقۇم ءوز­بەكالى ءجانى­بەكوۆ يدەولوگيا ءجونىن­دەگى حاتشى ەدى. سۇراق: – اشىعىراق ايتسام، ول قىز­مەتكە نەگە سايلانباي، بولماسا ۇسى­نىلماي قالدىڭىز؟ جاۋاپ: – قويمادىڭ عوي، ايتايىن. سول كۇنى مەنى ۆلكسم ورتالىق كومي­تەتىنىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى توپتى­گين دەگەن وزىنە شا­قىردى. باردىم. اڭگىمە اۋانى مى­ناۋ بولىپ شىقتى. ەگەر مەن قازاق­ستاندا شوشقا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى كومسومول­دىق باستاما كوتەرسەم، ءبىرىنشى حاتشىلىق ماعان بۇيىرماق... سۇراق: – ال ءسىز، نە دەدىڭىز؟ جاۋاپ: – نە دەۋشى ەدىم. قازاقستان بارلىق جان-جانۋارلاردى ءوسىرىپ جاتىر، بىراق شوشقا باعىپ، كومسومولدىق باستاما جاساۋ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە جات دەدىم. سۇراق: ول نە دەدى؟ جاۋاپ: – توپتىگين شوشقا وسىرۋمەن اتى شىق­قان قوستانايلىق، قازاق قىزى دامەلى جاقسى­لىقوۆانى قولداۋ قاجەتتىگىن قايتا الدىما تارتتى. مەن كونبەدىم. ول باسشىلارعا بارىپ كەلدى دە، «كەتە بەرىڭىز، بوسسىز»، – دەدى. جانە بۇل اڭگىمەنى كومسو­مولداعى قىزمەتتەس ارىپتەستەرگە ەمەس، نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ايتتىم. سۇراق: – نۇرسۇلتان نازارباەۆ نە دەدى؟ جاۋاپ: – نازارباەۆ ەشتەڭە دە دەگەن جوق. قولىمدى قىستى، وتتى جانارىنان دۇرىس ىستەگەنىمدى ۇقتىم. ەرەكشە سىيلاستىق وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سۇراق: – پرەزيدەنت عۇمىرناماسىنىڭ وسى ءبىر ءساتى قاعىس قالىپ كەلە جاتىر ەدى. سىزدەردىڭ ارالارىڭىزداعى سىيلاستىق پەن سىرلاستىقتىڭ باسقا دا كورىنىستەرى بار ما؟ بۇعان نە ايتا الاسىز؟ جاۋاپ: – نەگە جوق بولسىن. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىمەن سون-اۋ ءبىر جىلدارى حەلسينكيدە وتكەن الەم جاستارىنىڭ ءVIIى فەستيۆالىنە دە بارعانبىز. سۇراق: – وندا دەلەگاتتار ءارتۇرلى توپتارعا ءبولىنىپ، جىبەرىلۋشى مە ەدى؟ جاۋاپ: – ءيا، ول كەزدە ءار دەلەگاتتىڭ كان­ديداتۋراسى مۇقيات تاڭدالاتىن، ىرىكتەلەتىن. نۇرسۇل­تان نازارباەۆ وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىمەن بىرگە ساياسي توپتىڭ قۇرامىنا كىردى. ال ول بولسا بار بولعانى جۇمىسشى مەتاللۋرگ بولاتىن. سۇراق: – سوندا ەستە قالارلىق ءبىر وقيعا بولدى ما؟ وسى تۋرالى ويلانىپ كورسەڭىز قايتەدى؟ جاۋاپ: – ويلاناتىن تۇگى دە جوق. ءبارى دە كوز ال­دىم­دا. ول كەزدە كاپيتاليستىك قوعام مەن كوممۋنيستىك قوعام اراسىنداعى يدەولوگيالىق قاراما-قاي­شىلىق بەلەڭ الىپ تۇراتىن. سونداي ساياسي پىكىرا­لىسۋ كەزىندە، شەتەلدىك جاستار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى ن.نازارباەۆقا «ءسىز بايسىز با، كەدەيسىز بە؟ ءسىزدىڭ ەڭبەكاقىڭىز ءومىر سۇرۋگە جەتە مە، مىسالى ءۇستىڭىز­دەگى كوستيۋم-شالبار قانشا تۇرا­دى؟»، – دەپ سۇراماسى بار ما؟ سوندا ن.نازارباەۆ بىردەن، قىسىلماي- قىمتىرىلماي «مەنىڭ كوستيۋمىم سىزدىكىنەن بەس ەسەدەي قىمبات بولار دەپ ويلايمىن. ءارى مەنىڭ ەلىمدە باي دا، كەدەي دە جوق. ال مەنىڭ جالاقىما كەلەتىن بولساق، ول ءومىر سۇرۋگە دە، وقۋعا دا، اتا-اناما قامقور­لىق جاساۋعا دا جەتەدى»، – دەپ قويىلعان سۇراق­قا توتەسىنەن جاۋاپ بەردى. جانە بۇل بۇكپەسىز شىندىق ەدى. ءىرى ءوندىرىس وشاق­تارىنىڭ جۇمىس­شى­لارى مينيسترمەن پارا-پار ايلىق الاتىن. ۇكەڭمەن قوشتاسىپ، ەندى تارازعا، شەراعاڭ، شەرحان مۇرتازا كوكەمە تەلەفون شالدىم. – ە، تۇبىنەن قازىپ جاتىر ەكەنسىڭ عوي. قاز، قاز. بىراق وتە قۇنتسىز اداممىن وسى. ايتەۋىر ءبىر كەم دۇنيە بولادى دا تۇرادى. وكىنىشكە قاراي، ول سۋرەت مەندە جوق. بىراق سۋرەتتە بار ەكەنىمدى بىلەمىن... – جاقىندا ءبىر ماقالاڭىزدا «مەن قازىر ۇيىرىنەن ايىرىلعان كارى قۇلجا سياقتى ساياق جايىلامىن» دەپسىز. دەگەنمەن، وتكەن-كەتكەن ەستە بولار. 1962 جىلى ۆلكسم XIV سەزىندە گاگارينمەن، نازارباەۆپەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپسىز. سونىڭ جاي-جاپسارىن بىلەيىن دەپ ەدىم... – نازارباەۆتى مەن ودان دا بۇرىن بىلەتىنمىن.سەن مەنىڭ «لەنينشىل جاستا» ورتالىق قازاقستان بويىن­شا مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ ءبىراز جىل قىزمەت اتقارعانىمدى بىلەسىڭ عوي. – ارينە، شەراعا! ال ءبىلدىم دەيىن... – بىلسەڭ، مەن تەمىرتاۋدا مەتاللۋرگ بولىپ جۇمىس ىستەگەن نازارباەۆ تۋرالى ءبىرىنشى ماقالا جازعانداردىڭ ءبىرى شىعارمىن. ۇمىتپاسام، سول 1962 جىلدان بەرى ەلباسى مەنى شاكە، مەن نۇرەكە دەيمىن. بەدەل قىزمەتپەن عانا ەمەس، ءوزىن-ءوزى سىيلاتقان قاسيەتپەن قالىپتاسادى. – سول سەزدىڭ ءسىزدىڭ تاعدىرىڭىزدا الاتىن ورنى بار ما؟ – بار بولعاندا قانداي. مەن كومسومول سەزىنە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە سايلانعان بولاتىنمىن. ال «لەنينشىل جاستىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى، ارۋاعىڭنان اينالايىن بولدەكباەۆ ەدى عوي. سەزدەن كەلگەن سوڭ ءو. جانىبەكوۆ باسقا قىزمەتكە اۋىسقان مارقۇم بولدەكباەۆتىڭ ورنىنا مەنى «لەنينشىل جاسقا» باس رەداكتور ەتىپ تاعايىندادى. نەسىن ايتاسىڭ، ارىستان جۇرەكتى، قۇرىش بىلەكتى، ۇلتشىل تىلەكتى نارقاسقا جىگىت ەدى عوي، وزەكەڭ! ... دۇنيەجۇزى قازاقتارى IV قۇرىلتايىنىڭ ءوتىپ جاتقان كەزى. قاۋىمداستىق توراعاسى، ەلباسى، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ زور تولعانىسپەن، ەرەكشە تەبىرەنىسپەن بايانداما جاسا­دى. وسى القالى جيىندا سول كومسومول سەزىنىڭ قوس كەيىپكەرىن بىردەن كەزدەستىردىم. ونىڭ ءبىرى – قازاق­تىڭ اتاقتى اقىنى تۇماش اعاي، تۇمانباي مول­داعاليەۆ تا، ەكىنشىسى – قازاقتىڭ بىرەگەي قايرات­كەر قىزدارىنىڭ ءبىرى عاينيكەن بيباتىروۆا بولاتىن. – ءيا، 1962 جىلى ماسكەۋدە كومسومول سەزىنە دەلەگات بولدىم، – دەدى تۇماعاڭ ماسەلەنىڭ ءمانى­سىن بىلىسىمەن. گاگاريندى دە، نازارباەۆتى دا، ءجانى­بەكوۆتى دە سول سەزدە جاقىننان كورگەنمىن. اقىن اعاڭ اشىق اۋىزداۋ عوي. كرەمل سارايى­نىڭ ءبىر جەرىندە ولەڭ جازىپ وتىردىم بىلەم. ول سۋرەتكە مەن ىلىنگەم جوق. الدە بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان بۇرىن سۋرەتكە ءتۇسۋ ءراسىمى باستالدى ما، ول جاعى ەسىمدە جوق. عاينيكەن ايدارحانقىزى بي­باتىروۆا اپاي بىردەن قۋانتىپ تاستادى. – ءيا، كومسومولدىڭ ماسكەۋدەگى XIV سەزىنىڭ دەلەگاتى بولعانمىن. ول كەزدە مەن الماتى قالا­لىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدىم. – مەندە ول دەرەك بار. ءسىز بار بولعانى 28 جاسىڭىزدا الماتى قالالىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بولىپسىز. – تۋ-ۋ، جاستىعىممەن قايتا ءبىر تابىس­تىرعانداي بولدىڭ-اۋ، باۋىرىم. ول ءسات كوزدەن دە، كوڭىلدەن دە كەتپەيدى. سۋرەتكە ءتۇسۋ يدەياسى بار-دى. بىراق ونى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەزدەتىپ جىبەرگەنى راس. مەن گاگاريننىڭ سول يىعىن الا سۋرەتكە تۇسكەم. – عاينيكەن اپاي، كوردىم. «ءۇپ» ەتكەن جەلمەن ۇشىپ كەتەيىن دەپ تۇرسىز عوي. قىلدىرىقتاي قىز­دىڭ قالا كومسومولىن باسقارعانىنا تاڭىم بار... – كومسومول ءومىر مەكتەبى.ءبارىبىر جاستارسىز قو­عام دامي المايدى. سوندىقتان دا «جاس وتان»، «جاس قىران» ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. – نازارباەۆ گاگارينمەن نە تۋرالى سىبىرلاستى، ەسىڭىزدە جوق پا؟ – جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. بىراق ءبارىمىز جاپا-تارماعاي يۋري الەكسەەۆيچتىڭ قولىن الىپ قالۋعا تىرىستىق. «نازارباەۆ ءبىرىنشى بولۋ قيىن ەمەس پە؟»، – دەپ سۇرادى-اۋ دەپ جوبالايمىن. ويتكەنى، مەن وتە جاقىن تۇردىم. بىراق ءۇزىلدى-كەسىلدى ناقتىلاۋدان اۋلاقپىن. عاينيكەن ايدارحانقىزىنىڭ سۋرەتتەگى ءبىراز ادامدار تۋرالى مول اقپاراتى بار ەكەن. ومىردە بار، ومىردەن وزعان ادامدار تۋرالى ءبىرشاما اڭگى­مەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا اكادەميك كۇلاش قۇنان­تايقىزى، قوعام قايراتكەرى ز.كاماليدەنوۆ، ح.زاكيريانوۆ، ر.مىرزاليەۆ سىندى قايراتكەر­لەردىڭ ات­تارى اتالدى. ارينە، ماقالادا اتتارى اتالعان تۇل­عالار تۋرالى ەرەكشە اڭگىمەلەدى. ءيا، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا قازاق­تىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاپ، تاۋەلسىز­دىك تۋىن كوتەرگەن ءبىرىنشى قازاق، تۇڭعىش پرەزيدەنت، تۇڭعىش ۇلت كوشباس­شىسى. مۇنى ەشكىمنەن سۇراپ العان جوق. مۇنى حالىق سەنىم تاپسىردى، مۇنى ۇلت قالا­دى، مۇنى الەم مويىندادى. قازاقتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولۋ دا وڭاي ەمەس. بۇكىل حا­لىقتىڭ اماناتىن ارقالاۋ، بي­لىكتىڭ باسىندا وتىرۋ جاۋاپكەرشىلىكتى عانا ەمەس، سالماقتى سايا­سات­تى قاجەت ەتەتىنى انىق. سون­دىق­تان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا نازارباەۆ پەن قازاقستان ءبىر ۇعىمعا اينالدى. وسىعان ەلباسىنىڭ باسى اينالعان جوق. وسى رەتتە ەلباسى ايتقان ءبىر اڭگىمەنى قايتا ءبىر جاڭعىرتقان ءجون بولار. «...اشحاباد. كۇن كۇيىپ تۇر. بۇل كەزدەسۋ تۇركىمەنستاننىڭ پرە­زيدەنتى ساپار­مۇرات نيا­زوۆتىڭ (مارقۇم) شاقىرۋى­مەن ءوتىپ ەدى. ورتالىق الاڭ. التىن­دالعان ادام­نىڭ جول نۇسقاعان كەيىپتەگى ەسكەرتكىشى كۇنمەن شاعى­لىسىپ، جار­قىراپ تۇر. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، قا­راڭىز­شى، نيازوۆ لەنينگە كەرەمەت ەسكەرتكىش قويىپتى، – دەدى كوزىنە قولىن كولە­گەي­لەي ۇستاعان تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون. – قايداعى لەنين. بۇل ساپارمۇراتتىڭ ءوزى عوي. – سولاي ما؟ مۇنى بايقاعان س.نيازوۆ سوزگە ارالاستى. – ەكەۋىڭ قىزىعا قاراپ تۇرسىڭدار ما، الدە... ايتپاقشى، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، مەنىڭ تۇركى­مەنستان ءۇشىن اتقارعان جۇمىسىما قاراعاندا، سەنىڭ قازاقستان ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىڭ ۇلكەن عوي. سەن جاڭا مەملەكەت قۇردىڭ، استانا تۇرعىزدىڭ. ساعان نەگە ەسكەرتكىش قويىلمايدى؟ – ساپارمۇرات، مارك اۆرەليدى ەسكە ءتۇسىر. – يمپەراتور، سەن ءريمدى كەڭەيتتىڭ، ءريمدى بايىتتىڭ، ءوزىڭ كەمەڭگەر ءارى جومارتسىڭ. ءبىز ساعان ەسكەرتكىش قويالىق، – دەمەۋشى مە ەدى وتانداستارى. سوندا ول: – ونىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان الدە­بىرەۋلەر، بۇل ەسكەرتكىش كىمگە قويىلعان دەگەننىڭ ورنىنا، وعان نەگە ەسكەرتكىش قويىلماعان دەگەنى الدەقايدا ورىندى ەمەس پە؟ – دەپ جاۋاپ بەرگەن عوي. مىنە، پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلىق بولساڭ كىشىك بول»، «حالىقتىڭ سۇلتانى بول­عانشا، ۇلتانى بول» دەگەن ۇلاعاتىن ۇنەمى جۇرەكتە ۇستاي­تىنىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. كەزىندە «حا­لىق قاھارمانىنا» ۇسىندىق – المادى، «قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرىن» اتادىق – كونبەدى، ءوزى سالعان استانانىڭ اتىن بەرۋدى ايتتىق – قابىلدامادى. پەندەلىكتەن جوعارى تۇرۋ – كىسىلىك قاسيەت. ول ءۇشىن ويلى جۇرەك، سەرگەك سەزىم، ساپ-ساپ كوڭىل كەرەك. وسىنىڭ ءبارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بويىندا بار اداستىرمايتىن تەمىرقازىق جۇلدىزعا اينالىپ وتىر. ءبىر سۋرەت، سان تاعدىر. سوندىقتان دا نازارباەۆ تاعدىرى دا تاريح تارازىسىن باسىپ تۇر. ويتكەنى، ول ۇلتتىڭ ولشەمىنە اينالىپ كەتكەن ءبىرىنشى قازاق! قازاقستان – نۇرسۇلتان، نۇرسۇلتان – قازاقستان!... ءۋاليحان قاليجان، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

پولياك اندەرى ورىندالدى

ونەر • بۇگىن، 09:00

ءتورت تىلدە جازىلعان كىتاپ

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

كەلەسى قارسىلاس – سەربيا

تەننيس • بۇگىن، 08:51

ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:43

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار