08 شىلدە، 2011

الەمدە اۋەلەگەن اندەر

687 رەت كورسەتىلدى
يليا جاقانوۆپەن سوناۋ 1990 جىلى تانىسقانبىز. سودان بەرى اعالى-ءىنىلى ادامدارداي ارالاسىپ كەتتىك. سول رۋحاني تۋىستىعىمىزدىڭ ايعاعىنداي، مەن ىلەكەڭنىڭ ەل ىشىنە كەڭ تاراعان اندەرىنىڭ تاريحىن جازدىم. ىلەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قىر-سىرىنا، اندەرىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ جۇرگەندە بايقاعانىم – كومپوزيتوردىڭ كوپتەگەن اندەرى شەتەلدەرگە دە كەڭ تاراعان ەكەن. ءاسىلى، ءان مەن اۋەنگە ءتىل دە، ءسوز دە، شەكارا دا بوگەت ەمەس. جۇرەكتەن شىققان ءان جۇرەكتەرگە جەتىپ، تىڭداۋشىسىن ەلىكتىرىپ، الديلەپ، مۇڭايتىپ، جۇباتىپ، تولقىتىپ، تەربەپ، ىنتىقتىرىپ جۇرە بەرەرى راس... كومپوزيتور دۇنيەگە اكەلگەن اندەردىڭ ارقايسىسى – ءوز الدىنا تاريح، ءوز الدىنا بولەك حيكايا! جانە كومپوزيتورلاردىڭ كەز كەلگەنى ءان سالسا، قانە؟! بۇل تۇرعىدان ىلەكەڭدە كەشەگى سال-سەرىلەردىڭ ءداستۇرى بەرىك ساقتالعان! كوپ جاعدايدا اندەرىنىڭ ءسوزىن ءوزى جازادى، ءانىن ءوزى شىعارادى، ءوزى ورىندايدى! ءبىر سوزبەن ايتار بولساق، يليا جاقانوۆ شىعارماشىلىعى باسقا ونەر يەلەرىنە قاراعاندا، قايتالانا بەرمەيتىن وزىندىك قۇبىلىس! اعامىزدىڭ 75-كە كەلىپ وتىرعان مەرەيتويى كەزىندە وقىرماندارعا تومەندەگى وقيعالاردى ايتۋدى ءجون كوردىم.

* * *

قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە

يليا جاقانوۆتىڭ ەڭ العاشقى ءانى – «ءتۇن ورتاسى بولعاندا» دەپ اتالادى. ءسوزى قاسىم امانجولوۆتىكى. وسى انگە بايلانىستى ءبىر قۇپيانى ايتا كەتسەم، كومپوزيتور ونى ورىستىڭ «ودينوكايا گارمون» انىنە قۇلاي بەرىلىپ، سونىمەن عانا تىنىستاپ، قاتتى قى­زىعىپ ءجۇرىپ، سول اسەرمەن جازىپ ەدى. سول سەزىم، سول ءبىر ليريكالىق تولعانىس اقىرى 1956 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە: ءتۇن ورتاسى بولعاندا، وتىرسىڭ جىگىت نەنى ويلاپ. كىمنىڭ اتىن جازاسىڭ، قايتا-قايتا شيمايلاپ. ماحابباتتىڭ بۇلب ۇلى، ءجۇر عوي سەنەن الىستاپ. ول ەستىمەس ءۇنىڭدى، شاقىرساڭ دا داۋىستاپ، – دەپ كەلەتىن ءان بولىپ دۇنيەگە كەلدى. ونى العاش تىڭداعان جورا-جولداس، قۇربى-قۇرداس، ستۋدەنتتىك ورتا يليانىڭ ءان شىعارعانىن گۋلەتىپ الا جونەلدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر ونى ۇيرەنىپ تە الدى. بايان سۇيەمەلىمەن سىزىلتقانداردى دا كوردى. وسى قۇبىلىسقا ەلتىپ جۇرگەندە «سالتانات»... وعان ىلەسە «ساعىنىش»، «اق قايىڭ» اندەرى تۋدى. بۇل ءۇش ءان بىردەن راديوعا قابىلداندى. سول جىلداردا الماتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىتاي حالىق رەس­پۋبليكا­سى­نىڭ، شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتو­نو­ميالىق ايماعى­نىڭ قازاق جاستارى وقيتىن-دى. سول جاستار جازعى كانيكۋلدا شىڭجاڭعا قايتقاندا ءبىراز قازاق اندەرىنىڭ قاتارىندا يليا جاقانوۆ­تىڭ «سالتانات»، «ساعىنىش»، «اق قايىڭ» اندەرىن الىپ بارىپتى. بۇل وقي­عانى ىلەكەڭ سول جاستاردىڭ ءبىرى – بۇگىنگى كورنەكتى جازۋشى قابدەش جۇمادىلوۆتەن ەستىپ ءبىلدى. سودان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوم­پوزيتوردىڭ ءار جىلداردا جازعان اندەرى ءتۇپ-تۇگەل، قاز-قالپىندا شىڭجاڭ قازاقتارىنا ەمىن-ەركىن جەتە بەرگەن. مۇنى 1993 جىلدىڭ اقپان ايىندا كومپوزيتور ۇرىمشىگە بارعا­نىندا انىق بايقادى. ونداعى ايتۋلى انشىلەر حاميت ىسقاق پەن ءرافيلادان باستاپ، جاي قارا­پايىم جۇرت كەز كەلگەن جەردە، كەزدەسۋلەر مەن جيىنداردا، وتىرىستاردا بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ايتىپ تاڭعالدىردى. حاميت «دانياردىڭ ءانى»، «اسەل» اندەرى­مەن، ءرافيلا «ەدىل-جايىقپەن» ءبىراز شەتەلدەرگە بەلگىلى بوپتى. اسەت نايمانباەۆتىڭ بەلگىسىز «ار­داعىن» بىلەتىن ايتۋلى اقىن راحمەتوللانىڭ ۇيىنە كەلگەنىندە اق­جارقىن مىنەزدى جەڭگەي: «وزىنەن بۇ­رىن ءانى جەتكەن ءىنىمدى ماڭدايىنان ءبىر ءسۇيىپ الايىنشى»، دەپ ەمىرەنگەنى بار. يليا جاقانوۆ اندەرىنىڭ شەتەل جۇرت­شىلىعىنا شىعۋى وسىلايشا باستالىپ ەدى.

«البەتتە، ءوزىمىزدىڭ ءان!..»

كومپوزيتور  1993 جىلدىڭ ماۋ­سىم ايىندا موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا بولدى. مۇندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باسقارعان فولكلورلىق ەكس­پەديتسيا­نىڭ قۇرامىندا كەلدى. بۇل ايماقتا اباق كەرەيلەر عانا تۇرادى. جالپى سانى ءۇش ءجۇز مىڭداي ەكەن. سوڭعى جىلداردا ونىڭ ءبىرازى قازاقستانعا قونىس اۋدارىپتى. بۇل جەردە يليا جاقانوۆ ءان زەرتتەدى. ءوز اندەرى بۇل ايماققا 1958 جىل­دان بەرى قاراي ءار كەز جەتىپ جاتاتىن كورىنەدى. ىلەكەڭنىڭ «ەدىل-جايىق»، «اسەل»، «اسىلىم»، «تو­لاعاي»، «ار­قا­نىڭ ارۋى»، «سالتانات»، «اق قا­يىڭ»، «جايلاۋكول كەشتەرى»، «دا­نيار­دىڭ ءانى»، «اعا­دى ەرتىس»، «ال­ماتى كەشىندە» سياقتى جانە تاعى باسقا دا اندەرىن ايماقتىڭ بەلگىلى انشىلەرى ەمىن-ەركىن شىرقايدى ەكەن. كومپوزيتور الماتىعا قايتار ساپارىندا سول اندەرىنىڭ ءبىرازىن، الپىس مينۋتتىق كونتسەرتتى پلەنكاعا جازىپ الدى. بايان-ولگەيلىك اعايىندار «البەتتە، ءسىزدىڭ ءان – ءوزىمىزدىڭ ءان» دەگەن ءسۇيىنىشتى سوزدەر ايتتى.

رومانتيكالىق اريا

1963 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 10 جۇلدىزى. سول كۇنى ماسكەۋ راديوسى تاڭەرتەڭگىلىك حابا­رىندا «يزۆەستنىي كيرگيزسكي پيساتەل چينگيز ايتماتوۆ ستال لاۋرەاتوم لەنينسكوي پرەمي» دەپ قۋانىشتى جاڭالىقپەن ەلەڭ ەتكىزدى. ىلەكەڭ قازاق تەلەۆيزياسىندا، جاستار رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەيتىن. جۇ­مىسقا كەلدى. تەلەۆيزيادا گۋ-گۋ اڭگى­مە. ايتماتوۆ ءجو­نىندە جينالىس بولدى. قازاق قسر تەلەۆيدەنيە مەن راديو جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى كەنجەبولات شالاباەۆ (راسۋل عام­زاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» كىتا­بىن اۋدارعان ادام): – ايتماتوۆ لاۋرەات اتاندى. ءبىزدىڭ مۇقاڭنىڭ – اۋەزوۆتىڭ تىلەگى ورىن­دالدى. ءسوز­دىڭ قىسقاسى – مەن ءماس­كەۋمەن بايلانىستىم، بۇگىن ايتماتوۆ ءوزىنىڭ فرۋنزەسىنە كەلەدى. ءبىز ونى الماتىعا الىپ كەلۋىمىز كەرەك، ءدال ەرتەڭ – 11 قازان كۇنى... تەلەۆيزيا ستۋديا­سىندا قازاقتىڭ ونەر يەلەرى قاتىسقان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋىمىز كەرەك. ال، ىسكە ءسات، كىرىسىڭىزدەر، – دەدى. ەرتەڭىندە، قازان ايىنىڭ 12 جۇلدىزى كۇنى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى وتە قىزىقتى ءوتتى. ءماسليحاتتى ءماس­كەۋدە م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا ايتماتوۆپەن بىرگە وقىعان اقىن جاپپار ومىربەكوۆ ءجۇر­گىزىپ وتىردى. وسى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا يليا جاقانوۆتىڭ جاڭا تۋىندىسى – «دانياردىڭ ءانى» ايتىلدى. ونى ورىن­داعان كونسەرۆاتوريا ستۋدەنتى، تاماشا تەنور مادەش نيازبەكوۆ. سۇيە­مەلدەگەن پيانيست سەمەن كوگان. ىلەكەڭ ءان ورىندالىپ بولعان سوڭ، ونىڭ نوتاسىن شىڭعىس ايتماتوۆقا سىيلادى. سول جىلى، كوپ ۇزاماي بۇل ءان قىرعىز راديوسىندا قىرعىز ءانشىسى سالماربەك شەر­اليەۆتىڭ ورىنداۋىندا بەرىلە باستادى. «اڭساعان مەنىڭ ءانىمسىڭ» سپەكتاكلىندە دانياردىڭ ءرولىن ويناعان ارسەن ەسىمدى اكتەر دە جان تەبىرەنتە ايتقانى سونداي، قىرعىزدار كەلە-كەلە ونى «دانياردىڭ ارياسى» دەپ تە اتايتىن بولدى. ءبىر جولى قىرعىزدىڭ اسقاق ءۇندى تەنورى توقتانالى سەيداليەۆ «دانيار­دىڭ ءانىن» ماسكەۋ تەلەۆيزياسىنان شىرقادى. (ت.سەيداليەۆ الماتى كون­سەرۆاتورياسىن بىتىرگەن، پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆتىڭ شاكىرتى. كەيىننەن كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىن الدى.) ايتماتوۆ وزبەكستانعا بارعان ءبىر ساپارىندا «دانياردىڭ ءانىن» ناۆوي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر تالانتتى ءانشىسى، قاراقال­پاق جىگىتىنە ءوز قولىمەن بەرىپتى. 1964 جىلى جاز ايىندا، الماتىدا ءوتىپ جاتقان وزبەكستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرىنىڭ قورىتىندى كونتسەرتىندە جۇما ەسىمدى قاراقالپاق جىگىتى «دانيار­دىڭ ءانىن» وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سۇيەمەلىمەن ورىنداپ، جۇرتشى­لىقتى تاڭ-تاماشا قالدىردى (وزبەكتەر ءوز باعدارلا­ماسىندا ونى: ي.جاقانوۆ. «مەنىڭ ءجاميلاشىم» دەپ جازىپتى). ءان بىرتە-بىرتە ينتەروركەستردىڭ رەپەر­تۋا­رىنا وتكەن. وركەستر ديريجەرى فارۋح سادىقوۆ: «يليا اعا، ءسىزدىڭ بۇل ارياڭىز وزبەكتىڭ تەنورلارى مەن باريتوندارىنىڭ باعىن اشتى. ولار بۇل اريانى ءبىر-بىرىمەن تالاسا ورىنداپ، وزدەرىنىڭ اتاعىن شىعاردى. ناعىز بەلكانتو شەبەرلەرى اۋەلەتەتىن سۇيەگى ءىرى، سەزىمى وتتاي ىستىق ءان. ايتماتوۆتىڭ ءوزى ايتقانداي، «رومانتيكالىق اريا! كومپوزيتور ەۆگەني گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكي بۇل ءاندى «اريا» دەپتى دەگەن ءسوزدى قازاق ديريجەرلەرىنەن ەستىدىم»، دەدى. بۇل 1998 جىلى كۇزدە شىمكەنتتە، ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى ءان كونكۋرسىنە قازىلار القاسىنا مۇشە بولىپ كەلىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن.

«بۇل شىعارما يتالياندىق وپەرادان با؟»

1984 جىل. قازان ايىنىڭ 17 جۇل­دىزى. وپەرا ءانشىسى قانات ق ۇلىم­جانوۆتىڭ شىعار­ماشىلىق پورترەتىن جازۋ ماقساتىمەن ىلەكەڭ اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. قاناتتىڭ ءۇنى سونداي جارقىن، اسا قۋاتتى،  بيىك تەنور. «ءبىرجان-سارا» وپە­راسىندا ەستاي پارتياسىن وتە ءساتتى ويناعان سەرى كوڭىلدى، العىر، الىمدى ءانشى. سول كۇنى ول اڭگىمەسىنىڭ ءبىر تۇسىندا بىلاي دەدى: «1974 جىلدىڭ جاز ايىندا سيريا مەن ليۆاندا بولدىق. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا قۇرامىندا بيبىگۇل تولە­گەنوۆا، روزا باعلانوۆا، دوم­بىرا­شى ماعاۋيا حامزين، شاعىن انسامبل – ديريجەرى مالگاجدار اۋباكىروۆ، باقىت ءاشىموۆا، وپەرا تەاترىنىڭ ەكى ءبيشىسى – لورا ماشەكەۆا مەن فەرۋزا جولىمبەتوۆالار بار. قاي جەرلەردە قانداي كونتسەرتتەر بەرسەك تە بيبىگۇل تولەگەنوۆا «گاۋھار­تاس» پەن «بۇل­ب ۇلىن» (كومپوزيتورى لاتيف حاميدي)، باقىت ءاشىموۆا ءبىرجان سالدىڭ «ءلايلىمىن»، «جەلبىر جەكەندى»، ورىس ءانى «ناد پوليامي، ناد چيس­تىميدى»، روزا باعلانوۆا ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «اق ماڭدايلىمىن»، «اح، سامارا، گورودوك» ءانىن، ماعاۋيا حامزين وگينسكي­دىڭ «پولونەزىن» ورىندادى. ال مەن «دانياردىڭ ءانىن» ايتتىم. اۋدارما­شىلار ءان سوزدەرىن اۋدارىپ تۇردى. داماسك قالاسىندا فرانتسۋز تەلە­ۆيزياسى كەلىپ، ءبىزدىڭ كونتسەرتىمىزدى ساتىپ الىپ، كينوعا ءتۇسىردى. سوندا ءبىر رەجيسسەر «بۇل اريا يتاليان­دىق وپەرادان با؟» دەپ سۇرادى. ءبىزدىڭ انشىلەر مەن مۋزىكانتتارىمىز بۇل ساۋالعا تاڭعالىپ: «بۇل ءبىزدىڭ قازاق كوم­پوزيتورى يليا جاقانوۆتىڭ ءانى» دەدى. فرانتسۋزدار سۇيسىنگەن كەيىپتە باس­تارىن شايقادى دەگەن ەدى.

«بەرەزكا» ءانسامبلى بيلەپ جاتىر

1974 جىل. كۇز ايى. الماتى تەرەكتەرىنەن التىن جاپىراقتار توگىلىپ جاتتى. كۇز لەبى ءبىلىندى. سول كۇنى ىلەكەڭ ۇيدە بەتحوۆەننىڭ «ايلى سوناتاسىن» تىڭداپ، مۇلگىپ وتىردى. ءبىر كەزدە وسى ۇيىعان تىنىشتىقتى شىلدىرلاعان تەلەفون ءۇزىپ جىبەردى. ەسىن العان عاجايىپ سۋرەتتەن ءاپ-ساتتە كوز جازىپ قالدى، اڭ-تاڭ بوپ. – اللو... – وي، يليۋشا، بۇل التىنبەك قوي. قانە،     موسكۆا كانالىن كوش! ىلەكەڭ ساسقالاقتاپ تەلەۆيزوردى قوسا قويدى. قولىندا تەلەفون... التىنبەك: – كوردىڭ ءبو؟ سەنيڭ وبونۋڭ «اسىلىم»... «بەرەزكا» ءانسامبلى بيلەپ جاتات. الارعا سەنين بۋل وبونۋڭنىڭ نوتاسىن بىلتىر فرۋنزەگە كەليپ، گاسترولدە جۇرگەندە مەن بەرگەم، يليۋشا... «اسىلىم!..» «بەرەزكا» ءانسامبلىنىڭ ءبيشى قىزدارى لىپ-لىپ ەتىپ، سىرعيدى ءبىر، ۇزىن شاشتارى توگىلە ءتۇسىپ... التىنبەك ءماز. تەلەفوندى تاستار ەمەس. بي ءبىتتى. جۇرەك تولقۋلى. سول كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەبىرەنتە ەلجىرەتەدى. التىنبەك جانىبەكوۆ الماتى كون­سەر­ۆاتو­رياسىندا برۋسيلوۆسكيدەن ءۇز­دىك بىتىرگەن كورنەكتى قىرعىز كومپو­زيتورى، پروفەسسور دوسى ىلەكەڭنىڭ! العاش رەت «اسەلدى»، ودان كەيىن «اسى­لىمدى» تىڭداعاندا شىڭعىس ايتماتوۆ: «وشول «اسىلىمدى» قايتا تىڭدالىق، ا؟ بۇل وبوندۋ تىڭداعاندا مەن ەمنەگە بير «توپولەك موي ۆ كراسنوي كوسىنكە» كيتەبيمدەگي كاديشانين كەلبەتين كوز الدىما كەلتيرەم. ءوزۋڭ دە جاكشى ايت­تىڭ، بۋل وبوندۋ كاديشانىڭ وب­رازىنان جازدىم دەپ. ا دەسە بۋل جۋلدىزداي جايناگان كەلينچەك كانداي سۋلۋ، ا؟ جاركىلداپ تۋر، ال «اسەل» بولسو، ول ارماندۋ، مۋڭدۋ... يلياستىن كەنەن كوكۋروگۋنۋڭ ىسىك كولدەي تولكۋگان اڭساۋى... اڭساۋى... وشول سەزيمدي «اسىلىم» جەڭيلدەتيپ تۋر... ا، كاراساڭ بولوت كاديشاعا، ا؟! ميمولەتنايا ليۋبوۆ! انىڭ كۋچۋن، كۋباتىن كارا، ا؟!» دەپ تەبىرەنىپ ەدى، وسى ءسوزى قاز-قالپىندا ەسىنە ءتۇسىپ، «اسىلىم» انىنە، ونى باسقا بىرەۋ جازعانداي سۇقتا­ناتىنى بار ىلەكەڭنىڭ. «اسىلىمدى» قىرعىزدار وزدەرىنىڭ ءان جيناقتارىنا قىرعىز ءانى دەپ كىرگىزىپ جاتادى. يليا جاقانوۆ، «اسىلىمدى» 1993 جىلدىڭ اقپان، ماۋسىم ايلارىندا قىتايداعى، موڭعو­لياداعى قازاقتاردان دا تىڭدادى.

«جايلاۋكول كەشتەرى»، «تولاعاي» گدر ساحنالارىندا

قاراعاندى وبلىسى، قارقارالى اۋ­دانىنىڭ «سالتانات» ءانسامبلى 1980 جىلداردا ەل اۋزىنا ىلىگىپ، شەتەلدىك گاسترولدەرگە دە شىعىپ ءجۇردى. سونداي ساپارلارىنىڭ ءبىرى گدر-دا بولدى. بۇل جايدى ءوز كوزىمەن كورگەن قار­قارالى قالاسىنداعى №1 ورتا مەكتەبىنىڭ مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى روزا ءامىرينا: «1988 جىلدىڭ، جەلتوقسان ايىنىڭ جيىرماسىنشى جۇلدىزىندا ءبىز گدر-دا، نەمىس جۇرتىن تاڭعالدىرعان كونتسەرتتەرىمىزدە «جايلاۋكول كەشتەرى»، «تولاعاي» اندەرىن ءجيى-ءجيى ورىندادىق. ەكى ءاننىڭ نازىك ءليريزمى نەمىستەردى ويلاندىرىپ تاستادى. اندەر ورىن­دالعاندا نەمىس تىلىنە قولما-قول اۋدا­رىلىپ وتىردى»، دەپ ەستەلىك جازىپ بەرگەنى بار. ول ىلەكەڭنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر.

«نەنى ويلادىڭ؟» فرانتسيادا

– 1976 جىلى «سالتانات» ءانسامبلى فرانتسيادا وتەتىن 19-شى فولكلورلىق فەستيۆالعا قاتىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى، – دەيدى روزا ءامىرينا. ءبىز ول ساپاردا ءبىر ايداي بولدىق. فەستيۆال نەگىزىندە كونفولان دەگەن قالادا ءوتتى. وعان 22 ەلدەن كاسىبي جانە كوركەمونەرپازدار ۇجىمى قاتىستى. بۇل فەستيۆالدى ۇيىمداستىرعان فەرمەر كۋرساجە دەگەن ميلليونەر ەكەن. مۇنداي فەستيۆالعا قاتىسۋ ءۇشىن ءبىز وتە مۇقيات دايىندالدىق. ويتكەنى، ءبىز تەك قازاقستان ەمەس، كەڭەس وداعى اتىنان بارىپ ەدىك. سوندىقتان دا جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى سەزىندىك. ءبىزدىڭ رەپەرتۋارىمىزدا فرانتسۋز حالىق اندەرى، ورىس اندەرى، قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى بار ەدى. وسى ساپاردا قانات ادىلباەۆا ەكەۋمىز يليا جاقا­نوۆتىڭ اقىن امانجول شامكەنوۆتىڭ سوزىنە جازعان «نەنى ويلادىڭ؟» ءانىن دۋەتپەن ورىندادىق. ءبىر قىزىق جاي ويىما ورالادى. دايىندىق اياقتالىپ، ەندى ماسكەۋلىك كوميسسياعا تاپسىراردا التى اي دايىندالعان وسى ءاننىڭ ءسوزىن ۇمىتىپ قالعانىم دا بار. بىراق، وعان قارا­ماستان، وسى ءاندى «قۇلاققا جىلى-جىلى، مەلودياسى وتە باي» دەپ العان بولاتىن. قىسقاسى، فەستيۆالدا ەلۋگە تارتا بەرىلگەن كونتسەرتتەردىڭ بارىندە دە «نەنى ويلادىڭ؟» ءانىن ورىندادىق. حالىق وتە جىلى قابىلدادى. ءاننىڭ ءماتىنى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلىپ تۇردى.

«تولاعاي» گوللانديادا

1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءانشى ساۋلە جانپەيىسوۆا «وكنو ۆ ەۆروپۋ» دەگەن فير­مانىڭ شاقىرۋىمەن گوللانديادا جەكە كونتسەرتىن بەردى. امستەردامدا جانە سوعان جاقىن ءبىر شاعىن قالادا تەلەديدارعا ءتۇسىپ، سول كونتسەرتتە «ەدىل-جايىق» ايتىلدى. دومبىرامەن ايتتى. كورەرمەن كۇشتى قابىلدادى. ساۋلە تاعى ءبىر قالادا «تولاعاي» ءانىن ايتتى. گەرمانيانىڭ براندەنبۋرگ قالا­سىن­دا دا ساۋلە جانپەيىسوۆانىڭ جەكە كونتسەرتى بولدى. مۇندا دا «ەدىل-جايىق» پەن «تولاعاي» اندەرى ورىندالدى. مۇنىمەن قوسا بەلگيانىڭ كوپ­تەگەن قالا­لارىندا بولىپ، كونتسەرتتىڭ ءبارى وتە ءساتتى ءوتتى. وندا دا «ەدىل-جايىق»، «تولاعاي» اندەرى شەت جۇرت­تى تاڭ-تاماشا قالدىردى. ساۋلە جانپەيىسوۆا بۇل جولى جيىرما كۇندەي كونتسەرت بەردى.

كەلندەگى قازاقتاردىڭ شىرقاۋى...

2002 جىلدىڭ 23 ماۋسىم كۇنى ىلەكەڭ ءتىل عالىمى، اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆپەن كەزدەسىپ، سۇحباتتاسقاندا، ومەكەڭ گەرمانيادا كەلن قالاسىندا بولعانىن، وندا يليا جاقانوۆ اندە­رىنىڭ قازاقتار اراسىندا ايتى­لاتىنىن ءسوز ەتتى. بۇل اڭگىمەدەن بۇرىن ونداعى قازاقتار شىرقاپ جۇرگەن ىلەكەڭنىڭ ءبىراز اندەرىن ۋاحاپ قىدىرحانوۆ ديكتوفونىنا جازىپ اكەلىپ، ءوز كابينەتىندە («شالقار» گازەتىنىڭ رەداك­تورى بولىپ جۇرگەن كەزىندە) تىڭ­داتقان-دى. سول اندەردىڭ ىشىندە ەسىندە قالعانى – «ارقانىڭ ارۋى»، «جايلاۋكول كەشتەرى». ءبارى دە قايرات بايبوسىنوۆ رەپەرتۋارىن­داعى اندەر.

«ەدىل-جايىق» سامارادا

2008 جىلى، قاراشا ايىندا ورال وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتى باس­تىعىنىڭ ورىن­­با­سارى، مۋزىكانت مارات قاليەۆ ىلەكەڭمەن سۇح­باتتاسىپ وتىر­عاندا، تومەندەگى اڭگىمەنى ايتتى: – مەن سامارا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مەن مادەنيەت ينستي­تۋتىندا وقىپ ءجۇردىم، – دەدى ول. – يۋري پارشين دەگەن دەكانىمىز بار. وتە تەرەڭ ءبىلىمدى، دۇنيە تانىمى كەڭ، تالعامى بيىك، قاتال مىنەزدى جان. كلاسسيكا مەن حالىق اندەرىن ەرەكشە جاقسى كورەدى. ەسترا­دالىق مۋزىكا مەن اندەردى اسا جاقتىرمايدى. وسى ۇستا­زىمىزدىڭ تال­عامىنان شىعۋعا تىرى­ساتىنبىز. وسى ءبىر قيىن جان ءبىر جولى بىزگە ەرەكشە ءۇيىرىلدى. 1990 جىلدىڭ 1 مامىرى قارساڭىندا ءبىز كونتسەرت ازىرلەپ جاتتىق. كونتسەرتتىڭ باعدار­لاماسىنا «ەدىل-جايىق» ءانىن قوسىپ، ونى گيتار، بايان، دومبىرامەن سۇيە­مەلدەپ ايتا باستاپ ەدىك، يۋري پارشين زالعا كىرىپ كەلىپ: – ا نۋ-كا، چتو ەتو زا پەسنيا؟ – دەدى. ءبىز ساسقالاقتاپ، جۇرەكسىنىپ، ۇندەي الماي تۇرىپ قالدىق. ول كىسىنىڭ ويلى جانارىنان ءبىر جىلىلىقتى سەزىنگەندەي بولدىق پا، «ەدىل-جايىقتى» سىزىلتىپ ايتا باستادىق. پارشين ويلانا، قيالعا باتا تىڭدادى. تەرەزەدەن سىرتقا كوز سالعان كۇيى: – ەتو چتو، كازاحسكايا پەسنيا؟ – دەدى سول تولقىعان سەزىمدە، جۇمساق سويلەپ. – دا، يۋري ميحايلوۆيچ! – دەپ شۋ ەتە تۇستىك. – ەتو نارودنايا يلي سوۆرەمەننايا پەسنيا؟ – دەدى پارشين. – دا، يۋري ميحايلوۆيچ، سوۆرەمەننايا پەسنيا. اۆتور – يليا جاقانوۆ. وچەن پوپۋليارنىي كومپوزيتور كازاحستانا، – دەدىم مەن. – كلاسسيچەسكايا پەسنيا! حوروشو پويۋت كازاحي... حوروشو! مولودتسى! – دەپ پارشين تولعانا سويلەدى. سول كۇننەن باستاپ ءبىز «ەدىل-جايىقتى» ينس­تيتۋت كونتسەرتتەرىندە ءجيى-ءجيى ايتاتىن بولدىق. يۋري پارشين بۇل ءاندى تىڭداعان سايىن ءبىزدى راحاتتانا ماقتاپ ءجۇردى. سودان ارادا ون سەگىز جىل ءوتتى. ورالدا ءبىر مۋزىكا فەستيۆالى ءوتىپ جاتتى. سامارادان ۇستازىمىز يۋري ميحايلوۆيچ تە سول جيىنعا قاتىستى. سول ءۇش-ءتورت كۇندە ول كىسى بارلىق كونتسەرتتەردە «ەدىل-جايىقتىڭ» ورىندالۋىن قيىلا سۇراۋمەن بولدى.

...يراندا

يليا جاقانوۆ 1995 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سول ەلدە تۇراتىن قازاق­تاردى زەرتتەۋ ماق­ساتىمەن، گورگون، بەندەر – تۇركمەن، تەھران قالالارىندا بولدى. ەكسپە­ديتسيا قۇرامىندا – پروفەسسور تۇرسىن­بەك كاكىشەۆ، جۋرناليست قويان­بەك احمەتوۆ جانە يليا جاقانوۆ بار ەدى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە گورگون قالاسىندا تۇراتىن كوشەلى، بەدەلدى ەل اعاسى اقمۇرات اقساقال (يسلام جەمەنەيدىڭ اكەسى) شاي ۇستىندە: – نەمىستەرمەن سوعىس كەزىندە سوۆەت جاۋىنگەرلەرى، البەتتە، قازاق جىگىتتەرى «اقتاماق» دەيتىن ءاندى ايتىپ ءجۇردى. ودان بەرگى جىلدارى قازاقستاننان بىرەر عانا ءان جەتتى-اۋ دەيمىن، – دەدى اڭگىمە ۇستىندە. – قانداي اندەر؟ – دەدى قازاقستاندىق مەيماندار. – ە-ە، ول اندەر «ءانىم سەن ەدىڭ» مەن «اسەل» عوي. كوپ ۇزاماي «ەدىل-جايىق» دەگەن ءان ايتىلا باستادى. تىڭدايمىز، جىلايمىز، ەلدى، جەردى ساعىنىپ... تۇرسىنبەك كاكىشەۆ «ەدىل-جايىق­تىڭ» ءمان-جايىن ايتىپ، يلياعا قايتا-قايتا ورىنداتتى. اقمۇرات اقساقالدىڭ يسپاحان قالاسىندا ىستەيتىن ينجەنەر بالاسى «ەدىل-جايىقتى» ديكتو­فونعا جازىپ الدى.

...يتاليادا

اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ رەكتورى، ماتەماتيك، ءىرى عالىم كەنجەعالي كەنجەتاەۆتىڭ ەستەلىگى: – 2005 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا يتاليانىڭ اتاقتى قالاسى نەوپولدە بولدىم. كۇللى الەم نەوپوليتان اندەرىنە ىنتىق. مۇندا دۇنيەنى يتاليان انىمەن تاڭعالدىراتىن نەبىر جەزتاڭداي تەنورلار بار. ءبىزدى وسى ساپار يتاليانىڭ اتاقتى عالىمى، پروفەسسور دجوۆاني ماتاراتسۋ ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتىپ، جاقسى كۇتتى. جاسى الپىستىڭ ىشىندە. قاعىلەز، ارىقشا كەلگەن، وتە سىپايى، مادەنيەتى جوعارى، سەزىمتال جان. نەگىزگى ما­ماندىعى ماتەماتيك-مەحانيك. كوبىنە كلاسسيكالىق اندەردى تىڭداي­دى ەكەن. ءبىز دە كلاسسيكالىق مۋزى­كانى كوپ تىڭدادىق. ءبىر قىزىق­تى وتىرىستا مەن «ەدىل-جايىقتى» ايت­تىم. يتالياندىق­تار بۇل انگە تاڭ-تاماشا بولىپ، قايتا-قايتا تىڭدادى. البەتتە، ءبىز ءانشى ەمەسپىز، بىراق مەنىڭ يتالياندىق پروفەس­سورىم دجوۆاني ماتاراتسۋ «ەدىل-جايىقتى» تەرەڭ ءتۇسىندى. ونىڭ ويلانىپ وتىرىپ: «وتە كەڭ تىنىستى ءان. ادام سەزىمىنىڭ شارىقتاۋى... بيىك شىرقاۋدى كەرەك ەتەدى»، دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالىپ قويىپتى.

...بولگاريادا

اقتوبە وبلىسىنىڭ العا اۋدانىندا بولگاركا دەگەن سەلو بار. باياعىدان بولگارلار تۇرادى. ولاردىڭ فولكلورلىق ءانسامبلىن اقتوبەلىكتەر جاقسى بىلەدى. ءبىر جولى الماتىدان «قازاق­فيلم» ستۋدياسىنىڭ رەجيسسەرلەرى وسى بولگارلارعا كەلىپ، تۇرمىس-ءتىرشى­لىگىمەن تانىسىپ، ولاردىڭ قازاقشا سويلەپ، ءان سالعانىنا قاتتى قىزىقتى. ون بەس ادامنان قۇرالعان ءانسامبلى بار ەكەن. سولاردى قازاقشا كيىندىرىپ، قارا قوبدا وزەنىنىڭ جاعاسىنا باردى. كۇن بۇلتتى، جاڭ­بىر، قاقاعان قارا سۋىق. وسىعان قاراماي كينوعا تۇسىرگەندە بولگارلار «ەدىل-جايىق» ءانىن قازاقشا شىرقادى. بۇل وقيعا «قازاق­فيلم» قىزمەتكەرلەرىن كەرەمەت تەبىرەنتتى. بۇل 1989 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن...

...ورىنبوردا

1997 جىلى اقتوبەنىڭ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ەركىن قۇرمانبەكوۆ ءجۇز ەلۋگە تارتا وبلىس ونەرپازدارىن باس­قارىپ، ورىن­بورعا باردى. بۇلاردى ورىن­بور­لىقتار اعاش ۇيلەرگە جايعاس­تىرىپ، كەرەمەت كۇتتى. سول كۇندەرى تاماشا كونتسەرتتەر ءوتىپ جاتتى. قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرى... نەبىر ونەر­پازدار اسقاقتاتا ءان سالدى! كورەرمەننىڭ قوشەمەتىنە بولەندى اقتوبەلىكتەر... سونداي، ءبىر ۇلكەن كونتسەرتتە «ەدىل-جايىق» ورىن­دال­دى. سول ساتتە زالداعى جۇرت، اسىرەسە، ورىس-قازاق بۇل انگە دۇركىرەپ قول سوقتى. قايتا-قايتا ورىنداتتى. بۇلار اقتوبەگە قايت­قان­شا ورىنبورلىقتار «ەدىل-جايىققا» تاڭعالۋمەن بولدى. تولىمبەك ابدىرايىم، جازۋشى استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار