قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى

عاسىرعا بەرگىسىز جيىرما جىلدىق عۇمىر ءوتتى. 1991 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇل مەن قىز ءبۇ­گىن­دە ستۋدەنتتەر قاتارىنا ىلىكتى, ازامات بولدى. جيىرما جىل (دا سەزىم, ادەت, داعدى, سانا وزگەرىس­كە ءتۇستى. جيىرما جاسقا جەتكەن جاستاردىڭ سەزىم, ساناسى, ارينە, ارنايى ولشەمدەردى قاجەت ەتپەك. ولار ءبىز سياقتى وكتيابريات, پيونەر, كومسومول ۇجىمدارىندا بولىپ, ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمىن سەزىم, سانا­لارىنا سىڭىرگەن جوق. سوتسياليستىك قوعامنىڭ كوپ جاعدايلارىن كورىپ-ءبىلىپ, باستارىنان كەشىرمەگەن, سوندىقتان وتكەن تاريحتان بىلمەيتىندەرى دە كوپ. بۇل ءبىر جاعىنان, جاقسىلىق, سانا-سەزىمدەرى كوممۋنيستىك ۋتوپيادان تازا, ال ەكىنشى جاعىنان, وتكەن تاريحي وقي­عالاردى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋدا ءارى باعالاۋدا ولار ءۇشىن قيىندىق بارىن دا ەسكەرگەن ءجون. بۇل – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا قاتىستى ماسەلە. ءار ۇر­پاقتىڭ باسىنان كەشكەن الەۋمەتتىك ءتاجى­ري­بەسى, ونىڭ قۇپياسى بولادى. ال ءبىزدىڭ قۇپيا­مىز كىمدەرگە كەرەك, ونىڭ قانداي قۇندى­لىق­تارى بار. جيىرما جىلدىق تاريحتىڭ ار جا­عىن­دا, سوتسياليزم كەزىندە عۇمىر كەشكەن ۇرپاق­تار­دى قايدا قويماقپىز. كسرو اسا قۋاتتى الەم­دىك دەرجاۆا بولاتىن. بىزدەر سول مىقتى مەملە­كەت­تىڭ ازاماتتارى ەدىك. ءسوتسياليزمنىڭ سىر بەرمەگەن كەزى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەت قارات­پاي­تىن زامانى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا جانە ءتار­تىپ تەمىردەن قاتتى. ساناعا كۇدىك ۇيالاماعان كەز. سەزىم دىننەن تازا, اتەيستىك دۇنيەتانىم عىلى­مي دارەجەگە جەتكەن ۋاقىت. عىلىم مەن ءدىن ارا­سى جەر مەن كوكتەي دەگەن ۋاعىز كۇندە ايتى­لا­تىن. تاۋەلسىزدىك تۋرالى قوعامدا قالىپتاسقان تۇسىنىك جوقتىڭ قاسى. حالىق وسى كەزدە ءبىر­ىڭعاي كوركەم ادەبيەتكە قاراعاندا, تاريحي تا­قى­رىپقا جازىلعان شىعارمالاردى قۇمارتا وقي باستادى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن ويلاساق, ول ەركىندىكتى اڭساۋدان تۋعان قۇشتارلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەن. وسى ىنتاعا سايكەس تاريحي روماندار جا­زى­لدى, ولار وقىلدى. ەندى, تاۋەلسىزدىككە قالاي كەلدىك دەگەنگە ساۋال ىزدەسەك, تاۋەلسىزدىك دەگەن تەك ءبىر عانا ەلگە قون­عان باق ەمەس, ول ادامزاتتىڭ بولمىسىنان, ونىڭ تاري­حىنان, اياق الىسىنان, شارشاپ-شال­دى­عۋى­نان, اقيقات جولىنا تۇسۋگە تالپى­نى­سى­نان, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ باق سىناسۋىنان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەر دەپ اتالاتىن پلانە­تا­نىڭ تابيعي تىنىسىمەن انىقتالاتىن فەنومەن ەكەن. تاۋەل­سىزدىك دەگەن ۇعىم, ول كەزدە وتار­شىل­دىقتان بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتقان, نەگىزىنەن افريكا, ازيا, لاتىن امەريكاسىنداعى «ءۇشىن­شى الەم» دەپ اتالاتىن ەلدەرگە قاتىستى ايتىلاتىن. كسرو-دا كەڭەستىك ۇلتتاردىڭ تاۋەل­سىزدىگى قازان توڭكەرى­سىندە شەشىلگەن دەگەن يدەو­لوگيالىق قاعيدا ۇستەم بولعان مەزگىل. ولاي دەمەسكە امال جوق بولاتىن. سوندىقتان دا قازاق حال­قىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مۇمكىن بولۋى ءۇشىن, ال­دى­مەن الىپ يمپەريا – كسرو كۇيرەۋى قاجەت بولدى. كسرو اسا قۋاتتى ەل بولعانىمەن, ونىڭ قۇرامىنداعى ەشبىر حالىقتىڭ شىن مانىسىندەگى تاۋەلسىزدىگى جوق ەدى. انىعىن ايتقاندا, كسرو-نىڭ نەگىزىن قۇراۋشى ورىس حالقىنىڭ دا تاۋەل­سىزدىگى بولمادى. ول كەزدە «كەڭەس حالقى» دەگەن ادامداردىڭ جاڭا تاريحي يدەولوگيالىق قاۋىم­داس­تىعى تۋرالى ايتىلا باستادى. «كەڭەس حال­قى» مەن «ورىس حالقى» دەگەن ءبىر ۇعىم ەمەس. كەڭەس حالقى سول كەزدەگى كەڭەستەر وداعىنا ەنگەن بارلىق سوتسياليستىك ۇلتتاردىڭ ورتاق ساياسي اتاۋى. تاۋەلسىزدىككە العاشقى قادام, ول حالىق­تار­دىڭ سوتسياليزمنەن ارىلۋىنان باستاۋ الماق ەدى. ءسوتسياليزمنىڭ جەڭىلىسى كەڭەستەر ودا­عىن­­دا­عى سوتسياليستىك ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جول اشتى. ءسوتسياليزمنىڭ كۇيرەۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عى­شارتى بولدى. وسى ماسەلەنى ءتۇسىنۋ قازىر دە كەيبىر اعايىندارعا قيىن بولۋدا. سوتسياليزم مەن تاۋەلسىزدىك اراجىگىن اجىراتا الۋعا قاۋ­قار­لارى جەتپەگەندەر بەي-جاي بولىپ, امال­سىز­دان جاڭا ساياسي اعىمعا بەيىمدەلىپ عۇمىر كەشۋگە داعدىلانا باستادى, بىراق سانا سوتسياليزم «اۋىلىندا». ءسوتسياليزمنىڭ كۇيرەۋى, شىن ءمانى­سىن­دە ميحايل گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋىنان» باس­تاۋ الدى, ونىڭ ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ سايا­سي داع­دارىسىنا تۋرا باستاپ اكەلدى. 1991 جىل­دىڭ تامىز ايىندا «فوروس تۇتقىنىنان» ءماس­كەۋگە ورالعان ميحايل گورباچەۆتى رەسەي پرە­زيدەنتى بوريس ەلتسين جوعارعى كەڭەس ءما­جىلىسىنە شاقىرىپ الىپ, ەلدىڭ كوزىنشە رەسەيدە كوممۋنيستىك پارتيا قىزمەتى زاڭسىز دەگەن دەكرەتكە قول قويدى, ول ءىستىڭ ءمانىسى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ميحايل گورباچەۆتىڭ قىزمەتى زاڭسىز جانە ەندىگى جەردە كوممۋنيستەردىڭ ەل بيلەۋدەن تىس قالعانى تۋرالى قابىلدانعان تاريحي قۇجات بولاتىن. وسىدان باستاپ سوتسياليزم, كەڭەستىك قوعام تا­ريح­قا اينالا باستادى. جاڭا ءتارتىپ ورنادى. ەلدى كوممۋنيستەرسىز باسقارۋ ءمۇم­كىندىگى اشىلدى. سوتسياليزمگە سوڭعى شابۋىل 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا بەلورۋسسيا ورمانى «بەلوۆەجە» دەمالىس ۇيىندە رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين, ۋكراينا پرەزيدەنتى لەونيد كراۆچۋك, بەلارۋس پرەزيدەنتى ستانيسلاۆ شۋشكەۆيچ قول قو­يىپ, كسرو دەپ اتالعان «سوتسياليستىك يمپە­ريا­نى» تاريح بەتىنەن مۇلدەم جويدى. «بەلوۆەجە كەلىسىمىنەن» كەيىن كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتاتىنىن حالىققا تەلەديدار ارقىلى جاريا ەتتى. بۇل امال­سىز شارا بولاتىن. ەلى تاراپ كەتكەن سوڭ, پرە­زيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتپاعاندا نە قال­دى. بۇرىنعى ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ ۇلگەردى. ءسويتىپ, وزگە­لەرمەن بىرگە قازاق حالقى دا جاڭا زامانعا اياق باستى. قازاقتار عاسىر­لار بويعى ارمانىنا جەتتى, ەلگە ەركىندىك ەندى. سوتسياليزم بۇعاۋىنان باتىس ەۋروپا ەلدەرى (بولگاريا, رۋمىنيا, يۋگوسلاۆيا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا, ۆەنگريا, گەرمانيا دەموكراتيالىق رەس­پۋبليكاسى, ت.ب.) بوسانىپ, ناعىز تاۋەلسىز­دىك­كە قولدارى جەتتى. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى نەدە دەسەك, ايتارىم, سوتسياليزم مەن تاۋەلسىزدىك ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن جايلار. سوتسياليزم كەزىندە تولىققاندى تاۋەل­سىز­دىك بولۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. سوندىقتان تاۋەل­سىز ەل بولۋ ءۇشىن سوتسياليزمنەن كەتۋ قاجەتتىلىك. سوتسياليزمنەن قانشا الىستاساق, تاۋەلسىزدىككە سونشا جاقىنداي بەرمەكپىز, بۇل – زاڭدىلىق, تاۋەلسىز ەل قۇرۋ زاڭدىلىعى. تاۋەلسىزدىك قازاقتارعا, وزگە دە بۇرىنعى سوتسياليستىك ۇلتتار اتانعان حالىقتارعا نە بەردى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, سوتسياليزم زاما­نىن­دا, ناقتىلاپ ايتساق, كەڭەستىك قوعامدا ءۇش ءما­سە­لەنىڭ مۇلدەم شەشىمى تابىلماعانىن ايت­قان ءجون, ولار: ەڭبەك ەركىندىگى, ءدىن بوستاندىعى جانە تۇلعا بوستاندىعىنىڭ بولماعاندىعى. 1. ەڭبەك ەركىندىگى, ادامنىڭ تابيعي بول­مى­سىنا قاتىستى. ادام دۇنيەگە جەر بەتىندە حارەكەت ەتىپ, ەڭبەك ەتىپ كۇن كورۋ ءۇشىن, ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن كەلەدى. ول, ونىڭ تابيعي بولمىسى. ادامنىڭ بولمىسى – ەڭبەكتە. سوندىقتان ءاربىر ادامنىڭ ەڭبەككە دەگەن ەركىندىگى بولۋى تابيعي جاعداي. سوتسياليزم كەزىندە ەڭبەك ەركىندىگى ورنىنا ەڭبەكپەن ماجبۇرلەۋ ساياساتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. وسى تۇستا لەنيننىڭ 1918 جىلعى شەتەلدىك پولكوۆنيك ر.روبينسپەن سۇحباتىنا نازار سالايىق. 1989 جىلى (21.04) «پراۆدا» گازەتىندە پولكوۆنيك ر.ءروبينستىڭ لەنينمەن كەزدەسكەندەگى ەستەلىگى جاريالاندى. «1918 جىلى مارت ايىنىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­دا مەن كرەملدە لەنينمەن اڭگىمەلەستىم, – دەيدى ر.روبينس. – ول پاتشا كابينەتىندە شالقايىپ وتىرىپ, ماعان بۇرىلىپ بىلاي دەدى: – پولكوۆنيك روبينس, ءسىز ورىس رەۆوليۋ­تسيا­سىنىڭ يدەياسىن بىلەسىز بە؟ مەن سۇراق ءمانىسىن اڭعارماي: – تۇسىنبەدىم, ءسىز نە تۋرالى ايتىپ وتىرسىز, كوميسسار؟ – ءسىز, رەۆوليۋتسيا يدەياسىن بىلەسىز بە؟ – دەپ ول سۇراعىن تاعى قايتالادى. – ارينە, – دەدىم مەن. – ول, ءسىرا, پاتشا بيلىگىنە قارسى دەموكراتيا بولار. – جوق, – دەدى ول. – ول يدەيا ەمەس. ءبىزدىڭ يدەيا­مىز وندىرۋشىلەر ەكونوميكاسى جانە ولار­دى الەۋمەتتىك باقىلاۋ ساياساتى...» («پراۆدا», 21.04.1989). بولشەۆيكتەر وندىرۋشىلەر ەكونوميكاسىن الەۋ­مەتتىك باقىلاۋدى پارتياعا بەردى, ول ءوز ديك­تاتۋراسىن ورناتتى. سوندىقتان, ەڭبەك ەركىندىگى بۇزىلدى. ەركىندىك شەكتەلگەن جەردە, ەڭبەك شى­عار­ماشىلىق سيپاتىنان ايرىلىپ, ەڭبەك ءونىم­دىلىگى مەن تاۋار ساپاسى تومەندەۋىنە جول اشىلدى. سوتسياليزم كەزىندە ەڭبەكتى قاداعالاۋدى قا­تاڭ تارتىپكە سالىپ, ەڭبەك ءونىمىن ءبولىسۋ ىسىنەن ەڭ­­بەككەرلەردى تىس قالدىرىپ, ونى وزگەلەرگە, ياع­ني تىكەلەي ءونىم وندىرۋگە قاتىسى جوقتارعا ساياسي قۇقىق بەرىلگەن ەدى. ەڭبەك ەركىندىگى – داۋلى تاقىرىپ. كارل ماركس وسى داۋلى تاقىرىپتى شەشپەك ماقساتتا «كاپيتال» دەگەن ەڭبەگىن جازدى, بىراق شەشە ال­ما­دى, سەبەبى ونىڭ ادامشىلىق نيەتىندە ەدى. ول شايتاندىق جولعا ءتۇستى. ءدىندى اپيىن دەپ جا­ريا­لادى. ول ءازازىل جولى ەدى. نەگە دەيسىز عوي, جاۋاپ بەرەيىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام باي, ءداۋ­لەتتى بولعانىنا كىنالى اتانىپ, تاپ رەتىندە جو­يىلۋى ادامشىلىق پا ەدى؟! بايدى, بايلىقتى جويۋ نە ەكەنىن كارل ماركس ءبىلدى, بىلە تۇرا سو­عان باردى. ءوز نيەتىن عىلىمي تۇردە دالەلدەۋ ءۇشىن ول قوسىمشا كۇن تەورياسىن ويلاپ تاپتى. ماسە­لەنىڭ شىندىعى سولاي ما ەدى؟ بۇل ءىستىڭ سولايى دا, سولاي ەمەسى دە بار. سوندىقتان كۇنى بۇگىنگە دەيىن كارل ماركس ءىلىمىن جاقتاۋشىلار مەن قار­سىلاستارى وسى ماسەلەدە مامىلەگە كەلە الماۋدا. ادام تابيعاتى سول, ءبىر قاتەلەسكەن جايعا قايتا ورالا بەرەتىنى بار. ول كۇدىككە قاتىستى. سول قاتە دەگەنىمىز شىندىق ەمەس پە ەكەن دەگەن كۇدىكتىڭ ۋاقىت وتە جاندانا بەرەتىنى بار. 2007 جىلدان الەمدە قارجى داعدارىسى باستالعاندا, بىرەۋلەر داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى كارل ماركستىڭ «كاپيتال» كىتابىندا بار ەكەن, ادامدار سول كىتاپتى قايتا وقۋدا دەگەن لاقاپ تاراتسا, سوعان كەيبىرەۋلەردىڭ سەنىپ قالعاندارىنا تاڭ­قالدىم. مۇنى ايتىپ, وعان سەنىپ جۇرگەندەر دە «كاپيتال» وقىماق تۇگىل, قولدارىنا الما­عان­دار. ءبىز كەڭەستىك زاماندا «كاپيتالدى» بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن كونسپەكتىلەپ وقىعانبىز, ونى تاجىريبەگە قولدانعانبىز, ودان نە شىقتى. كارل ماركس كوپ عالىمنىڭ, «كاپيتال» كوپ كىتاپتىڭ ءبىرى. وقىدىق دەگەندەر وقىسىن, ودان تۇسەر بۇل زا­مان­عا دارمەن جوق. الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكو­نوميستەر كارل ماركستەن وزگە جولعا تۇسكەن. 1968 جىلدان باستاپ ەكونوميكا سالاسى بو­يىنشا نوبەل سىيلىعى بەرىلە باستادى, بۇگىن­گە دەيىن ونى 64 ەكونوميست يەلەندى. ارينە, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى – 44-ءى امەريكالىق, 7-ءى اعىل­شىن, ەكى-ەكىدەن نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە يزرايل ەكونوميستەرى بار. وسى تىزىمگە قاراپ وتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكالىق ساياسات قالاي جانە قاي ەلدەردە جاسالىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. 2010 جىلى ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى ءۇش عالىمعا بىرگە بەرىلدى: ماسساچۋسەتس شتاتىنىڭ 70 جاستاعى ەكونوميسى پيتەر دايموندقا, اقش-تاعى سولتۇستىك-باتىس ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ 71 جاستاعى ەكونوميسى دەيل مورتەنسەنگە جانە لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ جانە سايا­سات عىلىمدارىنىڭ 62 جاستاعى پرو­فەس­سورى كريستوفەر پيسساريدەسكە. ۇشەۋى دە ەڭبەك رىنوگىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. عالىمدار «نارىقتى تالداۋدىڭ اۋىتقۋدى ءىز­دەۋ­گە نەگىزدەلگەن ادىستەرىن وڭدەپ شىعار­عان­دارى ءۇشىن» ماراپاتقا يە بولدى, دەپ حابارلادى شۆەتسيا كورولدىك عىلىمدار اكادەمياسى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنان كەيىن ەكونو­مي­كاسى قارقىندى وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ, العا شىق­قان ەل – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, داعدارىس­تان شارتتى تۇردە تىس قالعان وڭتۇستىك-شىعىس ايما­عىنىڭ ەلدەرى: مالايزيا, سينگاپۋر, يندونەزيا. سوندىقتان, ەندىگى جەردە ەكونوميكا سالا­سىندا وزگە ولشەمدەر قاجەت ەكەنى اڭعارىلا باس­تادى. ول تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «داعدارىس­تان شىعۋدىڭ كىلتى» اتتى ماقا­لا­سىندا جاڭاشا ويلاۋ قاجەتتىلىگىن ايتقان بولاتىن. ەۋروپادا كارل ماركستەن كەيىن ەكونوميكا سالاسىندا بىرنەشە لەك تولقىندار بولدى. سو­نىڭ ءبىرى, دجون مەينەر كەينستىڭ (1883-1946) «ارا­لاس ەكونوميكا» تەو­رياسى. ارالاس ەكونومي­كا جۇيە رەتىندە قاراس­تىرىلعاندا نارىق ەركىندىگى تەجەلىپ, وعان مەم­لەكەتتىڭ رەتتەۋشى رەتىندە ارالاسۋى جانە قو­عام­داعى بارلىق الەۋ­مەت­تىك كۇشتەردىڭ ۇلتتىق كەلىسىمگە كەلۋى قاراستى­رىل­دى. بۇل جۇيە ءوز ءنا­تيجەسىن دە بەردى. ونىڭ ەكونوميكانى «قاجەتتى ۇلگى تاڭداۋ ونەرى» دەپ انىقتاۋى عالىمدار ارا­سىندا ديسكۋرسكە ءتۇسىپ, كەينسياندىق رەۆوليۋتسيا, جاڭا كەينسياندىق, پوست­كەينسياندىق دەگەن ءتۇر­لەرى 50-60-جىلدارى نەگىزگى اڭگىمە تاقىرىبى بول­عان. ەكونوميستەر ماكرو جانە ميكرو اۋقىم­داعى نارىقتىق قاتىناس­تار­دى زەرتتەۋدە ەكونو­مەتريا (ەكونوميكالىق ءول­شەم) دەگەن ءبىلىم سا­لا­سىن قا­لىپتاستىرعان. وسى­عان وراي ايتارىم, ەكونوميكا الەمدىك دەڭ­گەي­دە داعدا­رىس­تا, ەكونو­ميس­تەر ىزدەنىستەر ۇستىندە. كارل ماركستىڭ ەكونو­ميكالىق ءىلىمى قازاق حال­قىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. 20-30-جىلدارى كون­­­فيسكاتسيا ناۋقانى ءجۇر­­گىزىلىپ, بايلار تاپ رە­تىندە جويىلدى. بۇل قاسى­رەت حالىق بولا­شا­عىنا وتە اۋىر سوققى بولدى. باي­لارىنان, ياعني ەل باس­شى­لارىنان ايىرىل­عان حالىق ازىپ-توز­دى, قى­رىل­دى, الەم­گە تارىداي تاراپ كەتتى. ءبۇ­گىن­گى كۇنگە دەيىن سول سولاقاي ساياسات­تىڭ زار­دا­بىن شەگۋدەمىز. مىنە, ەڭبەك ەركىندىگىنە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبىر ارناسى. بولشەۆيكتەر عاسىر­لار بويى قالىپتاسقان حالىقتىڭ كۇنكورىس ءتارتى­بىن بۇزىپ, قيراتىپ, جاڭا ارناعا سالدى. ول كوللەكتيۆتەندىرۋ سايا­سا­تى بولا­تىن. ءسويتىپ, كولحوز, سوۆ­حوزدار قۇرىلعان ەدى. بۇل دا حالقىمىزعا اۋىر زارداپ اكەلگەن ج­ا­ڭا ەكونو­مي­كالىق ءتارتىپ. «قىرىق­ كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەسىڭ» دەگەن حالقى­مىزدىڭ ءسوزى بار. وسى حالگە وراي حالىق كولحوز, سوۆ­حوز بولىپ ەڭبەك ەتۋگە دە داعدىلاندى, بىراق ول دا تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى قي­را­دى. نارىقتىق قاتى­ناس­تارعا قولايسىز ءارى كەرەكسىز دەپ سانادىق. بۇل تۇسىنىك مۇمكىن دۇرىس, مۇمكىن تەرىس. وسى ماسەلە بۇگىنگى قوعامدا ديسكۋرس­كە ءتۇسۋ­دە. مەن وسى ديسكۋرسكە ساي پىكىرىمدى بىلدىرەيىن. ءبىلىم سالالارى ىشىندە پسيحولوگيا دەگەن بار, ول ادامنىڭ, توپتىڭ, قوعامنىڭ پسيحيكاسىن, ونىڭ قالپىن ت.ب. زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيدى. پسي­حيكا دەگەنىمىز ءبىر جاعدايعا بەيىمدەلۋ, سو­عان ءتان ادەت, داعدى, كەلە-كەلە كوزقاراس, سانا قالىپتاستىرۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وزىنە-ءوزى قولايلى «ءۇي» نەمەسە «ۇيشىك» جاساپ الىپ, سوندا ءومىر سۇرە بەرۋى, تىنىشتىق قالپىن ساقتاۋى. بۇل جاقسى, بىراق ۇنەمى جاعداي ولاي بولا بەرمەك ەمەس, «ۇيدەن», «ۇيشىكتەن» شىعۋ دا قا­جەت­تىلىگى بولماق. ال, ول ادامعا ديسكومفورت, تىپتەن ۇرەي سەزىمىن تۋدىرماق. كولحوز, سوۆحوز تۇرمىسىنا قالىپتاسقان اعا­يىن وسىنداي پسيحولوگيالىق حال كەشۋدە. ولار ايتادى, كولحوز, سوۆحوز قيراماعان بەلورۋسسيادا حال جاقسى دەپ, مۇمكىن سولاي دا شىعار, بىراق ول اۋەل باستا قىزىل قىرعىنمەن ورناتىلعان ەكو­نو­ميكالىق ەڭبەك ءبولىنىسىنىڭ ءتارتىبى ەمەس پە ەدى, ول قاي زاماندا حالىقتىڭ تابيعي بول­مى­سى­مەن ۇيلەسىمىن تاپقان. ولاردا ەڭبەك ەركىندىگى قالاي شەشىلدى ەكەن, سەبەبى, 70-جىلدار ىشىندە كولحوز بەن سوۆحوزدا ەڭبەك ەركىندىگى بولماعان, ول تازا اكىمشىلىك جۇيەگە تاۋەلدى بولدى ەمەس پە؟ ولار نارىقتىق قاتىناستار ورىسىندە مودەر­نيزاتسياعا تۇسپەۋشى مە ەدى, بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەڭبەك ەركىندىگى دەگەن ادامداردىڭ رۋح ەركىندىگىن تالاپ ەتەتىن بازيستىك تۇسىنىك. بۇل ماسەلە قالايشا شەشىمىن تاپپاق. ەكونوميكانى اكىمشىلىك جۇيە نەگىزىندە جۇرگىزۋدىڭ دە ءتيىمدى جاقتارى بار, ول اسىرەسە قوعام ومىرىندە بولاتىن «ءولىارا شاقتاردا», ياع­ني «وتپەلى كەزەڭدەردە» ءتيىمدى كورىنەر. ال ەل­دىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگى كەمەلدەنگەن سايىن, ەكونو­مي­كانى باسقارۋدىڭ اكىمشىلىك جۇيەسى ەركىندىكتى قا­جەت ەتپەك. ەركىندىك دەگەن – شىعار­ماشىلىق. ەڭ­بەك ەركىندىگى مىندەتتى تۇردە تۇلعا ەركىندىگىن تالاپ ەتپەك, ول ەكونوميكانى ءتيىمدى باسقارۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىنە, تەحنولوگيالىق ۇردىستەرگە, ساپاعا تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان سوتسياليزم كەزىندە قالىپتاسقان ەڭبەك تاجىريبەسى, ونىڭ باس­قارۋ جۇيەسى مىندەتتى تۇردە وزگە ساپالىق كۇيگە اۋىسۋى كەرەك, بىزدە بۇل پروتسەسس باس­تال­دى, بىراق ءداپ قازىر قيىنشىلىقتار ورىن الۋدا, ال سارا باعىتىمىزدا بۇل ساپالىق وزگەرىستەر ناتيجە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ العان با­عى­تىمىز دۇرىس, ماسەلە قازىرگى كەزدەگى قيىن­شىلىقتارعا قاتىستى. تاۋەلسىزدىك العان ەلدەر (پوستكەڭەستىك ەلدەر) كولحوز, سوۆحوزدى قيراتپاي مودەرنيزاتسياعا ءتۇ­سى­رۋى كەرەك-اق ەدى, بىراق جەر-جەردە ۆاليۋتاريستىك شەشىمدەر ورىن الىپ كەتكەنى انىق. ەتتى ەلىمىزدە وندىرگەنشە, ونى ساتىپ (وزگەلەردەن) العان ارزان دەگەن سۋبەكتيۆتىك ۇندەۋلەردىڭ بولعانى جانە ونىڭ ناقتىلى ىسكە اسىرىلعانى, سونىڭ سال­دارىنان ەت, ءسۇت, قىزىلشا, ت.ب. وندىرۋشىلەرى دالادا قالىپ, شەت ەلدەردەن ءونىم تاسىعانى­مىز­دان ءالى دە شىعا الماي وتىرمىز, بۇل نارىق كەزىندە ءورىس الاتىن ەڭبەك ەركىندىگىن تەرىس ءتۇسىنۋ عانا ەمەس, ەل مۇددەسىن كورىنەۋ ساۋداعا سالۋ بو­لا­تىن, وسىنداي سولاقاي ساياساتتىڭ زاردابىن ءبۇ­گىن­دە حالىقپەن, ياعني تۇتىنۋشىلارمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلى­عىن وندىرۋشىلەر دە كورىپ وتىر. سوندىقتان, كولحوز بەن سوۆحوز قاز قال­پىن­­دا قالسا دۇرىس بولار ەدى دەگەنگە قوسىلا ال­ماي­مىن, ولار اۋەل باستاعى قاتەلىك بولاتىن, بىراق ولاردى ءتيىمدى تۇردە نارىق جاعدايىنا كوشىرۋ باسقا ماسەلە, ونىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قىتاي جۇزەگە اسىردى. سوتسياليزم داۋىرىندە قالىپتاسقان تازا كول­حوز­دىق-سوۆحوزدىق كوزقاراس نارىققا دا, ياعني ەڭبەك ەركىندىگىنە دە, رۋح ەركىندىگىنە دە جاۋاپ بەرە الاتىن كوزقاراس ەمەس. قازاق ەلى عاسىرلار بويى اگرارلىق ەل بولىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلگەن, ەندىگى ماسەلە جاڭا زامانعا, نارىقتىق قاتىناستارعا وراي وسى سالادا ەڭبەك ەركىندىگى تاۋەلسىزدىك كونتەكستىندە ءوسىپ-ءوربۋى قاجەت. 2. ءدىن بوستاندىعى بولمادى. كەڭەس قو­عا­مى, ونىڭ قۇرامىنداعى قازاق قوعامى اتەيستىك يدەولوگيا ورىسىندە بولدى. اتەيزم – سوتسياليستىك مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا «اتەيزم نەگىزدەرى» دەگەن ءپان وقى­تىلدى. وقۋلىقتار تەگىس اتەيستىك دۇنيە­تا­نىمعا نەگىزدەلىپ جازىلدى. دىنگە سەنۋشىلەر مەم­لەكەتتىك ىستەردەن الاستاتىلىپ وتىردى, ارينە, وعان قاراپ, قوعام مۇلدەم ءدىنسىز قالدى دەۋگە بولمايدى. ءدىن قوعامدا بولدى, بىراق وعان قارسى ۇزدىكسىز, اتەيستىك ناسيحات پارمەندى تۇردە جۇرگىزىلدى, ول ىستەن مەملەكەت قاراجات ايامادى. وسى تۇستا نەگە سوتسياليزم دىنگە قارسى بولدى دەگەن ساۋال ورىندى. سوتسياليزم مەن ءدىننىڭ تابيعاتتارى بولەك. سوتسياليزم يدەياسىن ناسيحاتتاۋشى بولشەۆيكتەر, كەيىننەن كوممۋنيستەر دىندەگى «جۇماق» يدەيا­سىن وزگە تۇردە پايدالاندى. ولار «جۇماق» ادامدار و دۇنيەگە وتكەن سوڭ ەمەس, وسى دۇنيەدە بول­ماق, دەدى, ونى ولار «كوممۋنيزم» دەپ اتادى. كوممۋنيزم ول دا قوعام, بىراق ءسوتسياليزمنىڭ ابدەن جەتىلگەن فازاسى. ول – جۇماق قوعام. وسى نەگىزگى ماسەلەدە سوتسياليزم مەن دىنشىلدەر باسەكەلەس بولدى, ءبىرىن-ءبىرى قابىل المادى. سونىمەن بىرگە, كوممۋنيستەر ۇجىمعا سۇيەنسە, ءدىن جەكە ادام سەزىمىنە باعىتتالعان. 3. سوتسياليزم كەزىندە تۇلعا بوستاندى­عى بولمادى. سوتسياليزم ۇستەمدىك قۇرعان ءداۋىر­دە تۇلعالىق قۇندىلىقتارعا قاراعاندا, ۇجىم­دىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ يدەولوگيا وزەگى بولدى. ۇجىم, جەكە ادامداردىڭ قۇقىقتىق, وتبا­سى­لىق, ت.ب. ىستەرىنە مەيلىنشە ارالاستى. سول كەزدەگى كوركەم شىعارمالاردى, كينوفيلمدەردى كور­سەڭىز, وسى ايتقانعا تاپ بولاسىز دا, تاڭ-تاماشا قالاسىز. ءاربىر ادام عۇمىرى ساياسي-يدەولوگيالىق ۇيىمداردىڭ باقىلاۋىندا بول­دى. ادەبيەت پەن ونەرگە تسەنزۋرا بيلىك ءجۇ­رگىز­دى. حالقىمىزدىڭ تۇلعا دەپ تانىلا باستاعان, تا­نىلعاندارىنىڭ ءبارى دەرلىك تۇتقىندالدى, سوت­تال­دى, اتىلدى, جەر اۋدارىلدى, تىپتەن, ولاردىڭ ايەلدەرى مەن بالا­لارى جازا, جاپا شەكتى. حالىق ساناسىنا جالعان تۇلعالار ناسي­حاتتالدى نەمەسە كەيبىر حالىقتىق تۇلعالاردىڭ قىزمەتى بۇرمالانىپ ناسيحاتتالدى. *** كەڭەستىك زاماندا شەشىمى تابىلماعان وسى ءۇش ماسەلەنى وتكەن جيىرما جىلدا شەشۋ جەڭىل بولعانى جوق. ول زاماندا قالىپتاسقان قۇلدىق سانا بويىمىزدان, ادەتىمىزدەن, داستۇرىمىزدەن, كوز­­قاراسىمىزدان تولىعىمەن شىعىپ ۇلگەر­مە­گەن. تاۋەلسىز ەل قۇرۋ ىسىنە كەڭەستىك زاماننىڭ كادر­لارى ارالاسىپ كەتتى. باسقا امال دا جوق ەدى. الايدا, 1991 جىلدان بەرى جيىرما جىل ىشىندە قازاق ەلىندە نەندەي جاعدايلار, قانداي ساپالىق وزگە­رىستەر بولدى دەسەك, ايتىلاتىن اسقاق ءناتي­جەلەر, ۇلگىلى ىستەر كوپ, بىراق سولاردىڭ ەڭ باس­تى­سى وتكەن جىلدار ىشىندە ءوسىپ شىققان جاڭا ۇر­پاق. جو­عارىدا ولاردىڭ الدىڭعى لەگى ستۋدەنتتەر قاتا­رىنا ىلىكتى دەدىك. الدىمىزداعى 2020 جىلدارى ولار وتىزدى تولتىرىپ, «وردا بۇزاتىن» جاسقا جەتىپ, ستراتەگيالىق باعدار­لا­ما­عا ساي, 2030 جىلى بۇل ۇرپاق «قامال الاتىن» قىرىق جاسقا كەلمەك, ياعني ەل بيلىگىنە يە بول­ماق. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قو­عامنىڭ باستى ماسە­لە­سى وسى جيىرما جاسقا كەلىپ وتىرعان جاس ۇر­پاق­تىڭ تۇسىنىگىن, تىلەگىن, ارمانىن, ءبىلىمىن, كوز­قا­را­سىن, ەڭ باستىسى, ونىڭ قازاق ەلىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن تاربيەلەپ, قالىپ­تاس­تىرۋ, سەبەبى, ول قازاق ەلىنىڭ رەنەسسانس عا­سى­رىنىڭ ازاماتى, قازاعى. *** ۇرپاقتار ساباقتاستىعى قازىرگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ۇرپاق جاسى – وتىز. جۇزجىلدىق ء(ى عاسىر) ءۇش ۇرپاقتىڭ عۇمىرى, ولار اتا ۇرپاق, اعا ۇرپاق جانە نەمەرە ۇرپاق. قۇندىلىقتار دا وسى ءۇش ۇرپاققا قا­تىس­تى سارالانباق. ءار وتباسىندا دەرلىك وسى ءۇش ۇر­پاق وكىلدەرى باس قوسىپ عۇمىر كەشۋدە. قوعام­نىڭ دا الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق قۇرىلىمى نەگىزىنەن وسى ءۇش ۇرپاق وكىلدەرىنەن قۇرالعان. ەلباسىنىڭ 1997 جىلى قابىلداعان «قازاق­ستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ ماز­مۇنىن وسىلاي تۇسىنەمىن. ۇرپاقتار الماسۋى – قۇندىلىقتار الماسۋى, بۇل – ءبىر ماسەلە. ۇرپاق­تار الماسۋىنىڭ ناتيجەسى – قۇندىلىق­تاردىڭ تۇراقتالۋى, بۇل – ەكىنشى ماسەلە. ەگەر 2030 جىلعا دەيىن ۇرپاقتار الماسۋى, قۇندى­لىق­تار الماسۋى ۇزدىكسىز بولاتىن بولسا, 2030 جىلدان كەيىن قۇندىلىقتاردىڭ تۇراقتالۋى, ءسوي­تىپ, قازاق ەلىنىڭ جاڭا ساپالى ءداۋىرى باس­تال­ماق. اسان قايعى لەكسيكونىنا سالساق, جەرۇيىق بولىپ اتالماق. بۇل قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنىڭ ورىن­دالۋى, ياعني قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى بولماق. تاۋەلسىزدىك سوتسياليستىك ادەت, داعدى, ءداستۇر, كوزقاراستاردان ارىلعان سايىن نىعايا تۇسپەك. سول ءۇشىن ۇرپاقتار الماسۋى – تابيعي قاجەتتىلىك. قازىرگى كەز – قۇندىلىقتاردىڭ الماسۋ ءداۋىرى. ول ءۇردىس اياقتالىپ بىتكەن جوق, سەبەبى, سوتسياليزم كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ قۇندىلىقتارىن قورعا­عان, ناسيحاتتاعان, سول قۇندىلىقتارمەن ءومىر سۇرگەن اتا, اعا ۇرپاق وكىلدەرى قازىرگى ەگەمەن ەلدىڭ جاستارىمەن بىرگە ءومىر سۇرۋدە. مۇنى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ اراسىنداعى قۇندى­لىق­تار الماسۋ ءداۋىرى دەپ اتاعان ءجون. ەستە بولا­تىن جاي, ەلدىڭ قۇندىلىقتار الماسۋى كەزىندە ورىن العان ساياسي كۇشتەر, ساياسات, قۇندىلىقتار ور­نىعىپ, بىرسىدىرعى تۇراقتىلىققا تۇسكەن كەز­دەگى ساياسي كۇشتەر مەن ساياسات ءبىر باسقا. ءبىز­دىڭ قازىر قۇندىلىقتار الماسۋى ءداۋىرىن باسى­مىز­دان كەشىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇگىندە ەلىمىزدى نەگىزىنەن تاۋەلسىزدىكتەن وتىز جىل بۇ­رىن, ياعني 60-جىلدارى ومىرگە كەلگەن ۇرپاق وكىل­دەرى باسقارۋدا. ولار بيلىگىن 2020-جىلدارى تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى ومىرگە كەلگەندەرگە, 2030-جىلدارى عاسىر باسىندا ومىرگە كەلگەندەرگە وتكىزەتىن بول­ماق. بۇل كەزدە ساياسي كۇشتەر­دىڭ دە, ساياساتتىڭ دا مازمۇنى وزگەرمەك. ءۇش ۇرپاق بىرگە ءومىر سۇرەدى, بىراق سونىڭ بىرەۋى ۇنەمى باسىم بولماق (دومينانتتىق قىزمەت اتقارماق). زامان جۇگى سوعان تۇسپەك, ساياسات سولارعا قاتىستى انىقتالماق, بۇل دا زاڭدىلىق. وسى تۇستا ۇرپاق دەگەن ۇعىممەن قاتار, ۇرپاقتار لەگى دەگەندى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنباقپىن. ۇرپاق لەگى, ول نە؟ ءداستۇرلى قازاق قاۋىمى كەزىندە ايتىلعان بابالاردان «ەلۋ جىلدا ەل – جاڭا» دەگەن اتالى ءسوز قالعان. بۇل –وركەنيەت ۇردىستەرى شارپىماعان, عىلىم, تەحنيكا جانە تەحنولوگيا بۇگىنگى اياق الىسىنا تۇسپەگەن, ءبىلىم قار­قىنى جىل سايىن ەسەلەپ ءوسىپ وتىرماعان, ءسوز­دىڭ قىسقاسى, ادام ايتىپ بولماس تەحنو­لو­گيا­سى بار اقپاراتتىق قوعامنىڭ ۇستەمدىك قۇرماعان كەزىندە ايتىلعان قاعيدا. قازىرگى زاماندا ەل ەلۋ جىلدا ەمەس, ون جىلدا جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتى­رۋدا. بۇل ءداستۇر حح عاسىردا ەندى. اي­شىق­تى مىسال, ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىس 1914 جىلى بولدى, اراعا جيىرما بەس جىل عانا سالىپ 1939 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىن سوعىس باس­تا­لىپ كەتتى. سەبەپ, جيىرما بەس جىل­دىڭ ىشىندە الەم وزگەرىسكە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ەدى. 1914 جىلى كا­پيتاليستىك ەلدەر سوعىسسا, 1939 جىلى فاشيزم مەن بولشەۆيزم اراسىنداعى يدەو­لوگيالىق سو­عىس بولدى. ەكى سوعىستىڭ مازمۇنى باسقا. نەمەسە, 1975 جىلى حەلسينكيدە ەقىۇ-نىڭ تۇڭعىش باسقوسۋى بولسا, 1979 جىلى پاريج حارتياسى «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالدى دەپ جاريا ەتتى. نەبارى ءتورت جىلدا الەم وزگەردى. نەمەسە, 1985 جىلى ميحايل گورباچەۆ «قايتا قۇرۋدى» باس­تادى, 1991 جىلى الىپ يمپەريا – كسرو كۇيرەدى. نەبارى التى جىل ىشىندە. تاعى ءبىر مىسال, 1986 جىلعى «جەلتوقسان وقيعا­سى­نان» كەيىن بەس جىلدا قازاق ەلىنىڭ ناعىز تاۋەل­سىزدىككە قولى جەتتى. ال, قازىرگى زاماندى الساق, ەلدىڭ جاڭارۋى ون جىلدىڭ ىشىندە بولۋى زاڭ­دىلىققا اينالىپ بارادى. ايتالىق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ ەل كەلەشەگىنە تۋرادان جول تاپقان ساياساتى, جاڭا جەرگە جاڭا قالا, جاڭا استانا سالۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, ون جىل ىشىندە وسى يدەيانىڭ شىندىققا اينالۋى. جانە دە, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا 2010 جىلعى جول­داۋىن­دا قازاق­ستاننىڭ الداعى ون جىلدىقتاعى مۇمكىن­دىكتەرىن بىلاي دەپ كورسەتكەن ەدى: ««قازاق­ستان-2030» ستراتەگياسىن ورىنداي وتى­رىپ, العاشقى ونجىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى تامامدادىق. ەندىگى ماقسات – وسى ستراتە­گيانىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ». وسى كەلەسى ونجىلدىققا جاسالاتىن قادام­نىڭ جوسپارىن «2020 ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول» دەپ بەلگىلەۋى. ون جىلدا ۇرپاقتار اۋىسپاسا دا, ۇرپاقتار لەگى اۋىسىپ ۇلگەرەدى. جانە دە وسى ۇرپاق لەگى دومينانتتى ۇرپاققا ءوز ىقپالىن جۇرگىزىپ, ونىڭ اياق باسۋىنا, ساياساتىنا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىرادى. سوندىقتان بابا سوزىنە زامانعا وراي تۇزەتۋ ەنگىزسەك, «ون جىلدا ەل – جاڭا». ءححى عاسىر قازاق ەلىنىڭ جاڭارعان رەنەسسانس عاسىرى دەگەندە, ءبىزدىڭ ولشەم ونجىلدىقتار تىنىسى ارقىلى ايقىندالىپ وتىرماق. ساياساتىمىز وسىلاي بولسا, الەمدىك وركەنيەت ۇردىسىنەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيادان, پوستين­دۋستريا­لىق قوعام قۇرماق ىنتادان الىستاماي, نىق قادام باسا الامىز. الىستى جاقىنداتۋ ءۇشىن ءبىر نىق قادام قاجەت. وسى نىق قادامدى جاساۋشى ۇرپاق لەگى, ونىڭ جاسى – ون جىل. ەلباسىنىڭ 2030 باعدارلاماسى – مازمۇندى. ونىڭ مازمۇنىندا ۇرپاقتار الماسۋ زاڭدىلىعى بەلگىلەنگەن. قاي زامان بولسا دا قوعامنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام, ۇرپاق. سوندىقتان بۇل باعدارلامادا تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلىپ, 2030-دا قىرىق جاسقا تولاتىن ۇرپاققا قۇندىلىقتاردى وتكىزۋ يدەياسى باياندالعان. قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى دەگەن ەلدىك تىلەكتەن تۋعان ىزگى سانا – يدەيا. ونىڭ بولمىسى – قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى كۇنى. رەنەسسانس يدەياسى – وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاۋ الىپ, 1991 جىلى ەگەمەن ەل اتانعاندا ايقىندالىپ, بۇگىنگى تۇرمىس, بولمىسىمىزبەن تولىعىپ, جەتىلىپ, كەلەشەككە باستايتىن ەلدىك يدەيانىڭ سارا باعىتى. *** قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى باسىندا تۇرعان ۇرپاق –تاۋەلسىزدىككە قۇرداس, قازىرگى جاس ۇرپاق. بۇل بولاشاققا كوشباسشى, وتىزدا «وردا بۇزىپ», قىرىقتا «قامال الاتىن» ۇرپاق اتانباق. بۇل – رەنەسسانس-ۇرپاق. عاريفوللا ەسىم, اكادەميك, سەناتور.