جاسامپازدىقتىڭ جيىرما جىلى

2011 جىل – قازىرگى قازاقستان تاري­حىنداعى ەرەكشە بەلەس. بيىلعى جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز تاۋەل­سىزدىگىنىڭ  20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. بۇل تاريحي وقيعانى مەرەكەلەۋ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ جارلىعىمەن جالپىحالىقتىق ءىس دەپ جاريالاندى, ول «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» ۇرانىمەن وتۋدە. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جارقىن جولى جيىرما جىل بۇرىن بەلگىسىزدىك بەلەڭ العان ب ۇلىڭعىر كۇندەردەن باستاۋ الدى.  تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان دامىعان, نارىقتىق ەكونو­ميكاسى, ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار, ءوز ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن جاقسى جولعا قويا العان وسى زامانعى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ەلىمىز حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا جوعارى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولا وتى­رىپ, الەمدىك كوورديناتالار جۇيە­سىن­دە لايىقتى ورنىن بەلگىلەدى. «قازاق­ستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتالعان تا­بىستى ساياسي-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر­دىڭ بۇل وڭ سيپاتى, ءبىرىنشى كەزەكتە, پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تەرەڭ بايىپتى, سارابدال ساياساتىنىڭ, ونىڭ اي­رىقشا ساياسي دارىنى مەن ستراتە­گيالىق كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءمۇم­كىن بولعانى بارشاعا ءمالىم. ەلباسى تالاي رەت اتاپ كورسەتكەن­دەي, قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بايلىعى دا, يگىلىگى دە – ونىڭ تاۋەلسىزدىگى. ەركىن ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنا قازاق حالقى كوپ عاسىرلار بويى ازاتتىق كۇرەس بارى­سىندا كوپ قيىندىق كورىپ, قان مەن تەر توگىپ, قول جەتكىزدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگە­تا­سىن نىعايتۋدان اسقان ساياسي با­سىمدىق جوق. وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا قازاق­ستانعا كەز بولعان كۇردەلى ماسەلەلەر از بولعان جوق. الدا وتپەلى كەزەڭ تالاپ­تارىنا ساي كەلەتىن ءتيىمدى ساتىلاس باس­قارۋ جۇيەسىن قۇرۋ, ەكونوميكادا تۇبە­گەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋ, ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى تۇ­راقتاندىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىن, ونىڭ ىشىندە زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاس­تىرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلەلەردى ءىس جۇزىندە ءبىر مەزگىلدە شەشۋگە تۋرا كەلدى. وسىنداي ەلەڭ-الاڭ جاعدايدا ءبىتىمى بولەك قايراتكەرگە عانا ءتان قايسارلىق پەن باتىلدىقتىڭ, ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ورشىلدىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستان تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا ال­دى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدى, ساياسي دە­موكراتيالاندىرۋدى, نارىقتى ەكونو­ميكاعا كوشۋدى, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى سترا­تەگيالىق مىندەت رەتىندە بەلگىلەگەن با­عىت جۇرتشىلىق تاراپىنان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. قازاقستان حالقىنىڭ اي­نىماس قۇندىلىعىنا اينالعان بۇل ساياسات بۇگىندە سەنىمدى جانە تابىستى بول­عانىن تاريح دالەلدەپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, رەسپۋبلي­كامىز ەگەمەن مەملەكەتتىلىك قۇرىلىسى­نىڭ بارلىق مىندەتتەرىن بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىردى. 1992 جىلعى ناۋرىزدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلدەرى  قازاقستاندى حالىقارالىق تۇرعىدا تانىدى. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار شەگىندە شەكارالاردىڭ بۇلجىماس­تىعىن تانۋ تۋرالى 1991 جىلعى 21 جەل­توقسانداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاستىعى ەلدەرىنىڭ الماتى دەكلاراتسيا­سىمەن ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بەكىتىلدى. كەيىنىرەك قحر-مەن شەكارا­لىق ماسەلەلەردەگى وزەكتى پروبلەما­لاردى شەشۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قىرعىزستانمەن, رەسەيمەن, وزبەكستان­مەن جانە تاجىكستانمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارالاردى ناقتى بەلگىلەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. رەسەيمەن, قحر-مەن, ورتا­لىق ازياداعى كورشى ەلدەرمەن  كوپ­تاراپتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جا­سالدى. سونداي-اق, ەقىۇ, ۇقشۇ, شىۇ, اوسشك سەكىلدى وڭىرلىك قاۋىپ­سىز­دىك جۇيەلەرىنە قاتىسۋ قازاقستانعا ءوز توڭىرەگىندە اسكەري قاۋىپتى بولدىر­ماۋعا جانە مەملەكەتارالىق ماسەلە­لەردى بەيبىت رەتتەۋگە كەپىلدىك بەرەتىن «دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق بەلدەۋىن» قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك تۋعىز­دى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە قۋاتى جاعىنان الەمدە ءتور­تىنشى ورىن الاتىن اتوم قارۋى ارسەنال­دارى مەن ولاردى جەتكىزۋ قۇرالدارى­نان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشىمى الەم تاريحىندا تەڭدەسى جوق وقيعا بولدى. «يادرولىق كلۋبتىڭ» مۇشەلەرى – رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە قحر تاراپىنان قازاق­ستانعا يادرولىق قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىنىڭ بەرىلۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋ­عا قوسىلعان  قوماقتى ۇلەس بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازىرگى كەزدە حالىقارالىق تۇرعىدا تانىلعان ەۋرازيالىق يدەياسى مەن تمد, كەدەن وداعى, ەۋرازەق پىشىنىندەگى قازاق­ستاننىڭ ينتەگراتسيالىق كۇش-جىگەرى مەن باستامالارى بەيبىتشىلىك پەن ىنتى­ماق­تاستىق الەۋەتىن ەلەۋلى تۇردە نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن قازاقستاننىڭ كوپ بەلدەۋلى ساياساتى اياسىندا اقش-پەن, ەۋروپا ەلدەرىمەن, ناتو-مەن, مۇسىلمان الەمى, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى جانە بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدار­مەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورنا­تىلدى. ەكونوميكادا دا ساپالىق تۇرعىدا قۇرىلىمدىق ءوز­گە­رىستەر جاسالدى. جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەتىن مەملەكەتتىك قول­داۋ شا­رۋاشىلىقتىڭ دا­مۋىنا ىقپال ەتتى, جۇزدەگەن ازامات ءوز ءىسىن اشا باس­تادى. سولاردىڭ ءىس­كەر بەلسەندى­لىگى­ن­ىڭ ارقاسىندا 1995 جىلدىڭ وزىندە «تاۋار تاپشى­لى­عى» دەگەن ۇعىم ءىس ءجۇ­زىن­دە كەلمەسكە كەتتى – ازىق-ت ۇلىك سورە­لەرى تاۋار­لار­عا لىق تولدى, زات ساتاتىن بازارلار مەن كوم­مەرتسيا­لىق دۇكەن­دەر ۇسى­نا­تىن حا­لىق تۇتىنا­تىن تاۋ­ار­لاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كەڭەستىك ۋا­قىت كەزەڭىن­دەگى­دەن ءال­دە­قايدا اسىپ ءتۇس­تى. 1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا ءوز ۆا­ليۋتامىز – تەڭ­گە­نىڭ ەنگىزىلۋى اسا ماڭىزدى وقيعا بول­دى, بۇل ەگەمەن اقشا جۇيەسىن قا­لىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاق­ستانداعى ماكروەكونوميكا­لىق جانە قار­جى­لىق تۇراقتىلىق ءوزىنىڭ دامۋى دەڭ­گەيى بويىنشا قىس­قا مەرزىمدە تمد-دا كوشباسشىعا اينالعان وتاندىق بانك جۇيەسىن قۇرۋعا ىقپال ەتتى. مەملەكەت ءوزى­نىڭ كەلىسىم-شارتتىق ءمىن­­دەتتەمەلەرىنىڭ بەرىك ساقتالاتىن­دىعىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, تارتىم­دى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ ءجونىن­دە بەلسەندى ساياسات جۇرگىزدى. ناتيجە­سىندە, رە­فورمالاردىڭ العاشقى جىلدا­رىندا-اق شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى ميل­ليارد­تاعان دوللارعا جەتتى, ونەركاسىپكە ەڭ جاڭا تەحنولوگيالار مەن وسى زامانعى وندىرىستىك-باسقارۋ ءتاجىري­بەسى كەلدى. ەكونوميكانى قايتا قۇرىلىمداۋ ماسەلەلەرىمەن ءبىر مەزگىلدە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرى شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. 90-شى جىلداردىڭ داعدا­رىس­تى كەزىندە قيراعان حالىقتى قول­داۋدىڭ ءداستۇرلى تەتىكتەرىنىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جاڭا مودەلدەرى قۇرىلدى. وسى سالادا ۋاقتىلى قولدا­نىلعان شارالار قازاقستاندىقتاردىڭ وتپەلى كەزەڭنىڭ بولماي قويمايتىن قيىن­دىقتارىنا توتەپ بەرۋىنە, حالىق­تىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا دەگەن سەنىمىن ساقتاۋىنا كومەكتەستى. قوعامدىق-ساياسي سالادا دا وراسان زور وزگەرىستەر بولىپ جاتتى. ەلدە كوپ پارتيالىلىق بەلسەندى تۇردە دامىدى, دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن بوستان­دىقتار زاڭنامامەن بەكەمدەلدى, تاۋەل­سىز باق-تار پايدا بولدى, ازاماتتىق قوعام ورنىعا باستادى. بىراق, سول كەزەڭ­نىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى ءدىلدىڭ «قايتا قۇرىلۋى» بولدى – ادامدار ءوزىن ەركىن سەزىنەتىن دارەجەگە جەتتى, مەملەكەتتىڭ قامقورشىلىعىنا ەمەس, ءوز كۇشىنە كوبىرەك سەنە باستادى. قايتا قۇرۋدىڭ تابىستى بولۋىنا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدا مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسات ۇلكەن ءرول اتقاردى. ۇلت پەن ۇلىستار وكىلدەرىنىڭ ىنتىماعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ۇلتارالىق جانجالدار مەن قاقتىعىستاردى بولدىرماۋعا قول جەتكىزىپ قانا قويماي, قوعامنىڭ الۋان ەتنوس­تىق جانە پوليكونفەسسيالىق سيپاتىن ءوزىنىڭ مادەني بايۋى مەن ىلگەرىلەۋىنىڭ وڭ فاكتورىنا اينالدىرا ءبىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى قۇرىلعان الەمدىك پراكتيكادا بىرەگەي ورگان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇل ۇدەرىسكە قوماقتى ۇلەس قوستى. ەلوردانى استاناعا كوشىرۋ ەل ءومى­رىندە وزەكتى وقيعاعا اينالدى. ۇلت كوش­باسشىسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق كەۋدەلى جوبانى – ەلدىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىن سالۋدى ۇسىن­دى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ قازاقستاندى باتىس پەن شىعىستى جاقىنداستىرىپ, جالعاستىرىپ تۇراتىن ارالىق دانەكەر كۇش رەتىندە كورگىسى كەلەتىن ويىمەن ۇشتاسىپ جاتتى. مەرزىمى مەن اۋقىمى جونىنەن بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان قۇرىلىستى نەبارى ون جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قازاقستان سارىارقا توسىندە بۇكىل ەۋ­رازيالىق كەڭىستىكتىڭ ساياسي, ەكونوميكا­لىق جانە مادەني «ورتالىعىنا» اينال­عان ءوزىنىڭ جاڭا استاناسىن سالدى. استانا حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ەڭ كۇر­دەلى ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن, بارشا جۇرت مويىنداعان ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. مۇندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى بولىپ ءوتتى, كەلەسى جىلى ءدىنباسىلاردىڭ ءتور­تىن­شى سەزى بولادى. استانا ىقپالدى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ – ەقىۇ-نىڭ, تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ سامميتتەرىن قابىلدادى, ەلدىڭ ەڭ باستى قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالار مەن كەڭەستەر, حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدار ءوتىپ ءجۇر. مەملەكەت قۇرۋ جانە رەفورمالار جۇرگىزۋ جونىندەگى قىزمەتتىڭ كەنەتتەن پايدا بولماعانىن, ولاردىڭ ويلاستى­رىل­عان جوسپارلار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعانىن جانە جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. قازاقستان پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مودەلىنە كوشكەن العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. ن.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى جارىق كورگەن «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدارلامالىق جۇمىسى ونىڭ يدەو­لوگيالىق ىرگەتاسىن قۇرادى. 1997 جىلى وسى كىتاپتىڭ ەرەجەلەرى مەن يدەيالارىن پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ تاياۋداعى وتىز جىلداعى دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن «قازاقستان-2030» تۇجىرىمدا­ما­لىق ەڭبەگىندە ودان ءارى دامىتا ءتۇستى. وسى ەڭبەكتەردە ايتىلعان ماقساتتاردى دايەكتىلىكپەن ىسكە اسىرا وتىرىپ, قا­زاق­ستان ودان كەيىنگى جىلدارى ايتار­لىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. رەسەيدىڭ بەلگىلى ساياساتتانۋشىسى يۋ.سولوزوبوۆ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتەدى: «حالىق از ورنالاسقان كوپەتنوستى ۇلكەن اۋماقتا قازاقستان جاڭا ۇلتتىق مەملەكەت قۇردى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى, ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتقان وسى مەملەكەتتىلىك مۇنايدىڭ باعاسى جوعا­رى بولعان جاعدايدا ەمەس, كەرىسىنشە, 90-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى ەكونوميكا­نىڭ تولىق دەرلىك تۇرالاعان جاعدايىن­دا قۇرىلۋى كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى نەعۇرلىم تابىستى مەملەكەتتىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى». 2000 جىلدان باستاپ ەل جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. 90-جىلداردىڭ اياعىنداعى ەكونوميكالىق كۇيزەلىس قازاقستاننىڭ كۇرت ءوسۋ كەزەڭىمەن الماستى. ەلگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ اعىلۋى قايتا جانداندى, ونەركاسىپ ءوندىرىسى جەدەل قارقىنمەن ۇلعايدى, قارجى جۇيەسى نى­عايدى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي كەڭەيدى. 2008-2009 جىلدارى الەمدىك داع­دا­رىسقا الىپ كەلگەن ەكونوميكالىق دا­بى­را ورلەۋ كەزىندە قازاقستانداعى ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىنىڭ قارقىنى 8-10 پايىزدى قۇرادى. سونىمەن قاتار,              90-جىلداردىڭ سوڭىنداعى تاجىريبە قولايسىز ەكونوميكالىق جاعدايلارعا دەر كەزىندە دايىندىق قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. وسىلارعا بايلانىستى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن قۇلدىراۋىنىڭ  قايتالانىپ وتىراتىندىعىن, ەلىمىز ونىمەن تىعىز بىتە قايناسقانىن ەسكەرىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كورە­گەن­دىك شەشىمىمەن 2001 جىلدىڭ ما­مىرىندا ۇلتتىق قور قۇرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ كورەگەن ستراتەگياسى 2008-2009 جىلدارداعى جاڭا ەكونومي­كا­لىق داعدارىستان وتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. 2007 جىلى جاقىنداپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق داۋىل­دىڭ العاشقى بەلگىلەرىن سەزىپ, مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرىن قاتىستىرىپ, الدىن الا قۇرىلعان «قاۋىپ­سىزدىك جاستىعى» – ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ىسكە قوسا وتىرىپ,  مەملەكەت باسشىسى داعدارىسقا قارسى ۇلتتىق باعدارلامانى جەدەل دايىنداۋعا تاپ­سىرما بەردى. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك قارجى داع­دارىسىنان العاشقى بولىپ وتكەندەردىڭ ءبىرى جانە بۇگىنگى كۇنى ورنىقتى ەكونو­مي­كالىق ءوسۋ تراەكتورياسىنا تاعى دا شىقتى. ۇكىمەتتىڭ باعالاۋى بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسۋ تاياۋداعى 5 جىلدا جىل سايىن 7%-دى قۇرايدى. ەلدىڭ ال­دىندا قازاقستاندىقتاردىڭ قارقىندى  ەڭبەك ەتۋىن تالاپ ەتەتىن اۋقىمدى جاڭا مىندەتتەر تۇر. پرەزيدەنت «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە  «الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ تۋرالى ماقساتى­مىزدى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىستىمىز», – دەگەن بولاتىن. الداعى ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە بايلا­نىستى ۇدەرىستەر قازاقستاننىڭ ساياسي سالالارىن دا شارپىدى. ءوزىنىڭ «الدى­مەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن قاعيداتى بويىنشا پرەزيدەنت 2004 جىلى وتكەن «نۇر وتان» پارتيا­سىنىڭ VII سەزىندە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى, ساياسي پارتيا­لار­دىڭ ءرولىن كوتەرۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن كەڭ كولەمدى ساياسي رەفورماعا باستاماشىلىق جاسادى. دەموكراتيالاندىرۋ جانە ازامات­تىق قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانە ونى الماستىراتىن مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باسشىلىعى­مەن جۇمىس ىستەيتىن دەموكراتيالان­دىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا 2007-2008 جىلدارداعى ساياسي رەفورما­نىڭ نەگىزىن قالايتىن باعدارلاما ءازىر­لەدى. كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا وپپو­زيتسيانى قوسا العاندا, ەلدىڭ بارلىق  نەگىزگى ساياسي كۇشتەرى قاتىستى, ونىڭ باستى ماقساتى ەلدەگى حالىقتىڭ بىرلىگىنە, قوعامدىق تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق­قا, پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتەتىندەي بولسا, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن كەز كەلگەن ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋعا ەلباسىنىڭ اشىق جانە دايىن ەكەندىگىن  دالەلدەدى. قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى جۇزەگە اسىرىلعان رەفورما دەموكراتيا جولىنداعى ەلدىڭ تۇراقتى العا جىل­جۋىنىڭ ايشىقتى كۋاسى بولدى. پارلامەنت 2007 جىلى قابىلداعان قولدانىس­تاعى زاڭناماعا جاسالعان تۇزەتۋلەر ەل­دىڭ رەپرەزەنتاتيۆتi ورگاندارىنىڭ ءتۇر­لى دەڭگەيلەردەگى بيۋدجەتتەردى قالىپ­تاس­تى­رۋى مەن باقىلاۋى, اتقارۋشى بي­لىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلار الدىندا ەسەپ بەرۋى, جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىم­دارعا تاعايىنداۋ كەزىندە كانديدا­تۋرالاردى كەلىسۋ بولىگىندەگى وكىلەتتىك­تەرىن كەڭەيتتى. سونداي-اق,  پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ۇكىمەتتى قا­لىپتاستىرۋداعى ءرولى نىعايتىلدى. كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ساراپ­شىلار بۇل تۇزەتۋلەردى دەموكراتيالىق جولمەن «جوعارىدان جاسالعان رەۆوليۋتسيا» دەپ اتادى. مەملەكەت باسشىسى باسىم كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ الەۋ­مەتتىك سالاداعى سوڭعى ون جىلدىقتاعى قول جەتكىزگەن تا­بىستارى بارشاعا ءمالىم. بۇۇ ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سام­مي­تىندە 2000 جى­لى قابىلدانعان مىڭجىلدىق­تىڭ دامۋ ماقساتتارى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. ەلدە جۇمىسسىزدىقتى 2000 جىلعى 12,8 پايىزدان 2010 جى­­­لى 5,5 پايىز­عا دەيىن قىسقارتۋعا قول جەتتى. پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالاي­مىز!» اتتى جول­داۋىندا, ونىڭ «نۇر وتان» پار­تيا­سىنىڭ XIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە جانە ۇلىق­تاۋ راسىمىندەگى ءسو­­زىندە  ءبىزدىڭ ازامات­تارى­مىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى جاقسارتۋ جونىندە مىندەتتەر قويدى. جاڭا الەۋ­مەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقسات, مىندەتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جو­عارى دەڭگەيىن, ولاردىڭ دەنساۋلىعىن, قولايلى تۇرعىن ۇيگە قولجەتىم­دى­لى­گىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتال­عان. ول ءۇشىن بەرىك نەگىز جاسالدى. 1994 جىلى جان باسىنا شاققان­داعى  ءىجو 700 دول­لاردان ءسال استام عانا بولدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ول 12 ەسەدەن استام ءوسىپ, 9 مىڭ اقش دول­لارىنان اسىپ ءتۇس­تى. تاۋەلسىزدى­گىنىڭ العاشقى 20 جىلدىعىندا ءبىر­دە-ءبىر ەل وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزە الما­عا­نىن الەمدىك ءتاجى­ريبە كورسەتىپ وتىر. ستراتەگيالىق جوسپارلار  شەڭ­بە­رىندە تاياۋداعى ونجىلدىقتا ءىجو-ءنى 2020 جىلعا دەيىن 2009 جىلعى كورسەتكىشتەرى نەگىزىندە ەكونومي­كا­نىڭ 30 پايىز­دىق وسىمىنە قول جەتكىزۋ, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن, ال ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن  كەمىندە 40 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى العا قويىلدى. قازاقستاننىڭ سوڭعى ونجىلدىقتاعى سىرتقى ساياسي قىزمەتى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن قول جەتكىزىلگەن ءىرى تابىستارمەن ايشىقتالادى. ءىرى, ەڭ ءبىر ىقپالدى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسى – ەقىۇ-عا 2010 جىلعى ءساتتى توراعالىق ەتۋ ەلىمىزدىڭ داۋىرلىك جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. ۇيىمنىڭ 1999 جىلعى ىستامبۇل­داعى سامميتىنەن بەرى ەقىۇ-عا باسشى­لىق ەتكەن ەشبىر ەل توراعالىقتىڭ قا­زاقستان ۇسىنىپ, ىسكە اسىرعانداي باع­دار­لاماسىن ازىرلەي العان ەمەس. ۇيىم­نىڭ استانادا وتكىزىلگەن  سوڭعى 11 جىل ىشىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتى ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ باسشىلىق ەتۋىنىڭ ءناتي­جەلەرىنە ەرەكشە ماعىنا قوستى. وسى ءىس-شارانىڭ شارىقتاعان تابىسى ەڭ اۋەلى قازاقستان باسشىسىنىڭ ءسامميتتى وتكىزۋگە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كەلىسىمىن الۋىنا, سونداي-اق فورۋمنىڭ قورىتىندى قۇجاتى – استانا دەكلارا­تسياسىنا قول قويۋ كەزىندە بىتىمگەرشىلىككە قول جەتكىزۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى بولعان حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جوعارى­لىعىنا جانە ەلباسىنىڭ وسى ىستەرگە تىكەلەي قاتىسۋىنا بايلانىستى بولدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ دەكلاراتسيادا كورىنىس تاپقان يدەيالارىنىڭ ارقاسىندا ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى بۇكىل كەڭىستىكتە بەيبىت ءومىر ورناتۋ ءۇردىسىنىڭ زاماناۋي تۇسىنىگىن بەينەلەگەن «استانا رۋحى» جانە «ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك» ۇعىمدارى حالىقارالىق ساياسي لەكسيكونعا بەرىك ورنىقتى. ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستاننىڭ بەدەلدى ءارى ىقپالدى مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلعان ابى­رويى ارتا ءتۇستى. ەلىمىز شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءبىر جىلدىق توراعالىق فۋنكتسيالارىن تابىستى ءجۇ­زەگە اسىرسا, 1  شىلدەدەن باستاپ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنداعى توراعا­لى­عىنا كىرىستى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وسى الەم­دىك ۇيىمنىڭ اتى يسلام ىنتىماق­تاستىعى ۇيىمى بولىپ وزگەرتىلدى. ىنتىماقتاستىق ءسوزى بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىن ورتاقتاستىرا تۇسەتىنىنە سەنەمىز. ال اس­تانادا وتكەن شىۇ-نىڭ 10-شى مەرەيتويلىق ءسامميتى ساياسي كۇن­تىزبەنىڭ ەلەۋلى وقيعاسى بولدى. قازاقستاننىڭ الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجو­نىندەگى كەڭەستى (اوسشك) شاقىرۋ تۋرالى حالىقارالىق ۇندەۋى جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان قوماقتى ۇلەس بولىپ تابى­لادى. وسى باستاما­لار­دىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ارقا­سىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ وركەنيەتتەر ارا­سىنداعى ۇنقاتىسۋ, بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىز­دىك جانە بىرگە وركەندەۋ ءۇشىن جاھاندىق ىنتىماقتاس­تىق يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ ءجو­نىندەگى سىرت­قى ساياسي مۇمكىندىكتەرى الەمدىك قوعام­داستىققا پاش ەتىلدى. ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارى مەن ساياسي كۇش-قۋاتى, ەلەۋلى گەوساياسي ءرولى كوپ­تەگەن شەت مەملەكەتتەر مويىندايتىن وڭىرلىك كوشباسشىلىعىنا ارقاۋ بولدى. ماسەلەن, وسىنداي پىكىردى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ح.كلينتون استانا سامميتىندەگى سوزىندە ايتتى. بۇل – وتە دۇرىس پىكىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءسى ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتە­رىنىڭ جيىنتىق ءىجو-سىنەن ەكى ەسە ارتىق, قازاقستان نارىقتىق قايتا قۇ­رۋلار قارقىنى مەن تەرەڭدىگى, تارتىل­عان ينۆەستيتسيالار كولەمى, جان باسىنا شاققانداعى كىرىس مولشەرى جاعىنان كورشى ەلدەردەن اسىپ ءتۇستى. مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ دارەجەسى, ساياسي ىرىقتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ سەرپىنى وڭىردەگى ەڭ ۇزدىك دەپ سانالادى. قازاق­ستان قىرعىزستان مەن تاجىكستانعا تۋىس­تىق كومەك كورسەتۋدە, وڭىرلىك ين­تەگ­راتسيالىق باستاما تانىتۋدا. بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ ورتاق مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, ءوزىنىڭ ليدەرلىك مارتە­بەسىن راستاي تۇسۋدە. قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن, اقش-پەن جانە ەۋرووداقپەن ەكىجاقتى بايلانىستارى ورنىقتى ورلەۋدى بىلدىرەدى. ال ورلەۋدىڭ نەگىزىندە ءوزارا ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرمەن قاتار, وسى ەلدەر باسشىلىعى مەن ءبىزدىڭ پرە­زيدەنتىمىزدىڭ اراسىندا ورناعان سەنىمدى جەكە بايلانىستاردىڭ جاتقاندىعىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. سوندىقتان قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى, ەڭ الدى­مەن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەكە بەدەلىنىڭ ارقاسىندا كەلدى دەپ باتىل تۇردە ايتۋعا بولادى. وسى جىلداردا پارلامەنت پرەزي­دەنت­تىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى ويداعىداي قۇرۋ جونىندەگى ستراتەگيا­لىق يدەيالارىن العا اپارا ءبىلدى. جو­عارى زاڭ شىعارۋشى ورگان اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە بەلسەندى اتسالىستى, ەندى-ەندى عانا قارقىن الىپ كەلە جاتقان رەفورمالاردى جەدەل قۇقىقتىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­دا بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق بازا شاپ­شاڭ تۇردە قالىپتاستىرىلدى, نا­رىق­تىق ەكونوميكانىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى سالىندى, قوعامنىڭ تىنىس-ءتىرشى­لىگىنىڭ ماڭىزدى سالالارىن رەگلامەنتتەيتىن زاڭدار قابىلداندى. 1995 جىلى بىلىكتى قوس پالاتالى پارلامەنت  قۇرىل­عان كەزدەن باستاپ 1860 زاڭ جوباسى قابىلداندى, سايلاۋشىلارمەن مىڭدا­عان كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى, شەتەلدىك ءارىپ­تەستەرمەن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن كەڭىنەن حالىقارالىق پىسىقتاۋ جۇرگىزىلدى. حا­لىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىزدىڭ قا­زاق­ستاندىق زاڭنامانى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى وزىق زاڭناما­لار­دىڭ ءبىرى دەپ  تانۋى وسى ۇلكەن جۇمىس­تىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. وكىلدى بيلىك ورگانىنىڭ ىلگەرى دا­مۋىندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ جوعارى ءرول اتقارعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. مەملەكەت باسشىسى­نىڭ پارلامەنتتى كۇشەيتۋ جونىندەگى باستامالارى قازاقستاندىق پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى. تۇتاستاي العاندا, بارشا قازاقستان­دىق­تاردىڭ جاڭا, تاۋەلسىز, قۋاتتى ءارى وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋعا باعىت­تالعان 20 جىلدىق جاسامپاز ەڭبەگى ەل­باسى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ: «ءبىز تۇراقتىلىقتان جاڭعىرتۋ ارقىلى  ءور­كەن­دەۋگە جەتەلەيتىن دامۋ مەن تابىسقا جەتۋدىڭ ەرەكشە, دۇرىس فورمۋلاسىن تاپتىق», دەگەن سوزدەرىنىڭ ادىلەتتىلىگىن تولىعىمەن دالەلدەيدى. سوندىقتان ساۋىردە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبىزدىڭ حال­قىمىزدىڭ وسى باعىتتى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزى باستاپ, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان باعىتتى جالعاستىرۋعا دەگەن شىن نيەتىن راستاپ بەردى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيا­لىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» تاياۋداعى جولداۋىندا مەملەكەت قۇرى­لى­سىنىڭ جيىرما جىلدىق تاريحى, وسىنداي كۇردەلى دە ىزگى جولدا قول جەتكىزگەن جەڭىستى جولدارى, تاياۋداعى جانە ودان ارعى كەزەڭدەردى كوزدەيتىن مەجەلەر قازاقستاننىڭ دامۋى الەمدىك پراكتيكادا جالپى قابىلدانعان دەموكراتيا, «ادامي كاپيتالعا» ۇقىپتى كوزقاراس قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەدى دەگەن تۇ­جىرىم جاساۋعا نەگىز بولا الادى, مۇ­نىڭ ءوزى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءوز بولاشاعىنا قاتىستى تاڭداپ الىنعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن تانىتادى. بۇل رەتتە «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى» 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جاڭا, تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋ ءۇشىن نەگىزگى قۇجات  بولىپ تابىلاتىندىعىن ارقاشان ەستە ساقتاۋ قاجەت. قۇجات «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» 1990 جىلعى 25 قازانداعى دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بەكىتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ناعىز دەكلاراتسياسىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى تۇ­سىن­دا, وقيعانىڭ ەرەكشە ماڭىزىن سەزىنە وتىرىپ, پارلامەنتتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق دەكلاراتسياسىن قا­بىل­داۋىن ورىندى دەپ سانايمىن. وسىنداي قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان سالتاناتتى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتا قازاقستاننىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرى كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىن. جاڭا دەكلاراتسيا ءاربىر ازاماتقا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باس­شى­لىعىمەن 20 جىل ىشىندەگى جەتىس­تىكتەرىنىڭ اۋقىمىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق دەكلاراتسياسى جاڭا بيىكتەرگە شىعۋ ءۇشىن, جارقىن جەڭىستەرگە جەتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى. قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.