«ادام قۇدايدى تانىپ, وعان قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جارالعان». قاسيەتتى قۇراندا باياندالعان وسى تاعىلىمنان: «ادام تۋعان حالقىن تانۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ءومىرىندەگى ءوزىنىڭ ورنىن تابۋ ءۇشىن جاراتىلعان», دەگەن عيبراتتى ساۋاپ الۋعا بولار ەدى. ال سول ورنىن تاپقاندار تامىرىن تەرەڭنەن الاتىن قابىرعالى قازاقتا از با, كوپ پە؟! ارىدەن قوزعاساق, شۇكىر, بارشىلىق: ءوزى ءۇشىن دە, ءوزى ءونگەن ەلى ءۇشىن دە سارقىلماس ءومىر اڭساعان قورقىت, جەلماياسىمەن جەلىپ ءجۇرىپ التى الاشقا جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعى, ارقا ءۇشىن الىسقان, ەدىل ءۇشىن شابىسقان, قول استىندا بۇكىل قازاق تابىسقان تەگەۋرىندى تاۋكە, ايبىندى ابىلاي, قۇبىلا كوشكەن بايتاقتىڭ ورداسىنداي, تەمىر جۇمساپ وق اتقان قورعاسىنداي بوگەنباي, قابانباي, ناۋرىزباي مەن قاراساي, حالقىن ەمىرەنىپ ءسۇيىپ وتكەن, زار زاماننىڭ ورتىنە كۇيىپ ءوتكەن ءاليحان مەن احمەت... ءبارى ازاتتىقتى اڭسادى. «ماڭگىلىك ەل» ەدى ارمانى!
عاسىرلار توعىسىندا سول ارمان ورىندالدى. ورىندالىپ تۇرىپ ويلاندىردى. قازاقتىڭ قاتپار-قاتپار تاريحى قايتا تولعاتتى. تەبىرەنىپ جەتكەن تاۋەلسىزدىك «تەمىر تاياق ينەدەي, تەمىر ەتىك تۇيمەدەي» بولعانشا ارپالىساتىن قايشىلىقتار مەن قيىندىقتاردى الا كەلدى. حالىقتان قايرات, ۇلتتان ۇلاعات, ۇلىنان قۋات كۇتتى. تولعاۋى توقسان زامانعا اتاجۇرتىنىڭ قانى مەن جانىنان جارالعان, ايشىلىق الىستى كورە العان, جەتىم عاسىردىڭ جوعالتقانىن بۇگىنىنەن تاباتىن, اقىل-پاراساتىنا كوز دە, كوڭىل دە قاناتىن تۇلعا كەرەك دەدى. ىقىلىم زاماننان بىلەگىنە سۇيەنگەن, بىلەگى تالعاندا تىلەگىنە سۇيەنگەن ەل جول ايرىعىندا تۇردى. كۇيرەگەن قوعامنان كۇنشۋاق كەزەڭگە كۇيزەلمەي ءوتۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتى تانىپ-ءتۇسىنىپ الۋ قاجەت ەدى. ازاتتىقتى تۇعىرلى دا عۇمىرلى ەتۋ مىندەتى وتكىر تۇردى. ال وعان سول كەزدەگى قوعام, ەسكىمەن ەسەپتەسىپ, جاڭامەن ەسەندەسىپ ءۇلگەرمەگەن, وتپەلى كەزەڭنىڭ وتكەلسىز كۇندەرىن الاساپىراندا ءوتكەرىپ جاتقان جاداعاي قوعام ساياسي دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدا دا دايىن ەمەس ەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقتىڭ جاڭا تاريحىنا وسىنداي ساۋالى كوپ, جاۋابى جوق اسا كۇردەلى تۇستا ەندى. «تاۋەلسىزدىك – تاريحتىڭ ماڭگىگە ءبولىپ بەرگەن ەنشىسى ەمەس, حالىقتاردىڭ مامىراجاي ءومىر سۇرۋىنە بەرىلگەن كەپىلدىك تە ەمەس ەكەنىن, ازاتتىق الۋمەن ءىس بىتپەيتىنىن, ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن زامانعا ساي امالىڭ بولۋى كەرەك ەكەنىن» ايتا كەلدى. ارادا بەلگىلى ۋاقىت وتكەندە سول ءبىر قاۋىرت شاقتى ەسكە الا وتىرىپ: «ەلدىك تە ەرلىك سياقتى سىن ساعاتتا تانىلعان, بارىنە بىردەي جاعا بەرمەيتىن, بىراق ومىرشەڭ ماڭىزى بار شەشىمدەردى قابىلداۋعا تۋرا كەلگەن, ءتىرى قالۋ ستراتەگياسىن كۇن-ءتۇن ىزدەتكەن كەزەڭ», دەپ سيپاتتاعان ەدى.
شىندىعىن ايتايىق, بۇگىندە ەسكەن جەلدەي, اققان سەلدەي وتە شىققان, اقيقاتىندا ارقايسىسى ءبىر عاسىرعا تەڭەلگەن وسى سىندارلى جىلداردىڭ باس كەزىندە بىزدەر, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ دەلىنەتىن تالايلار تاۋەلسىزدىكتى ەلباسىنداي تەرەڭ ءارى جان-جاقتى سەزىنە العان جوقپىز. اندىزداعان ويلار مەن القىنعان ۇسىنىس-تالاپتار ات ۇستىندە الاسۇردى. ورتكە تيگەن داۋىلداي ورەكپىگەن ساياسي پىكىرسايىستار بۇقارالىق جانە توپتىق ەموتسيالىق سيپاتتا بولدى. دىز ەتپە, ۇشقارى تۇجىرىمدار ءبىر-ءبىرىن توبىقتان قاعىپ ءتۇسىرىپ جاتتى. سول ايعاي-سۇرەڭ كۇندەردە قۇرىلعان پارتيالار مەن قوزعالىستار ساياسي ءدايەكتەلمەگەن قىزۋقاندى ۇراندارمەن اۋەستەندى. ۇلتتىق سارىنداعىلار: «تاۋەلسىزدىك الدىق. ەندى نە تۇرىس!» دەپ ساۋىرعا قامشى باستى. ءداۋىردىڭ جوعالتقانىن ءبىر كۇندە, عاسىردىڭ جوعالتقانىن ءبىر تۇندە تاپ دەپ, ەسىكتەن ءتورگە, ىلديدان ورگە شاپتى. اسىرەسە, قاۋساپ قالعان رەجىمگە كەكتەنگەندەر مەن شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن وداقتىڭ جوعىن جوقتاۋشىلاردىڭ داۋىسى وكتەم شىقتى. كىم ەلدەن ەرەك سولاقاي سودىرلانسا, ۇلت تۋرالى كوبىرەك دابىل قاقسا, سول «كوسەمگە» اينالدى. ءوزىنەن ءسوزى بۇرىن «شاپشاڭ كوسەم» بولۋعا اسىققاندار كوبەيدى. قىزا كەلە, ءورشىلدەنە كەلە «تاۋەلسىزدىكتىڭ اۆتورى» اتانۋعا تالاس باستالدى. بۇگىندە كۇلكى تۋدىراتىن, سول تۇستا الدەكىمدەر قۇلاق قويىپ, الدەكىمدەر قول سوققان وسىنداي داڭعازا قايراتكەرلىكتەن ەلدىڭ باسى اينالدى.
سەڭدەي سوعىلىسقان سول سولقىلداق كەزەڭ «ەل تۋرالى جاداعاي ويلاۋ دا, حالىقتىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ دا ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن» قايتا-قايتا ەسكەرتكەن, «الدا تۇرعان سىن بەلەستەردەن بىلەككە – بىلەك, تىلەككە – تىلەك قوسا بىلسەك قانا ابىرويلى وتە الاتىنىمىزدى» ساناعا ءسىڭىرىپ باققان ەلباسىنىڭ ۇلت الدىنداعى, تۋعان ەلى زارىعىپ جەتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە ءتۇستى. سول جاۋاپكەرشىلىكپەن: «مەن حالىقتىڭ قانى مەن جانىنان جارالعان پەرزەنتپىن, سوندىقتان دا قيىن كەزەڭدە موينىما تۇسكەن اۋىر جۇكتى مويىماي كوتەرۋگە مىندەتتىمىن», دەپ شيرىقتى. «ءوز ەلىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن», دەپ رۋحتاندى. «ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋ كەرەك», دەپ قالىڭ جۇرتتى ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىنا باستادى. «ءححى عاسىر قازاقتىڭ جۇلدىزى جاناتىن عاسىرى بولادى», دەپ وركەندى, ورەلى شاعىنا قۇلشىندىردى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قوعامداعى قاشاعان ويلار ساعىمداي ساپىرىلعان سول قيىن-قىستاۋ كۇندەردەگى قايراتكەرلىك بەينەسى ۇلى ابايدىڭ: «مىڭمەن جالعىز كۇرەستىم كىنا قويما», دەگەن تولقىمالى شاعىن كوز الدىڭا اكەلەدى. دانىشپان اقىن ۇلتتىڭ ۋىسىنان شىعىپ كەتكەن ساياق زاماندى تۇزەي الماسا دا, ادامنىڭ بويىنداعى ءمىندى ماڭگىلىك كۇزەي الاتىن ءتالىمىن قالدىردى. قازاقتىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى تۇلعاسى قاي جاعىنان دا جوق زاماندى وي-ءورىسى توق زامانعا, ەتەك-جەڭى كەڭ عاسىرعا, وسكەن, وزعان دۇنيەمەن تەڭ عاسىرعا اينالدىرعانشا كۇنى اپتاعا, اپتاسى ايعا, ايى جىلعا بەرگىسىز بولعان شىعار. ول ىشكى بەي-بەرەكەت ورەكپۋلەرمەن, سىرتقى استارلى, اي اۋناتقانداي ايلالى, سان قىرلى ساياسي سارىندارمەن ءبىر مەزگىلدە ارپالىستى عوي. سول جولداعى كۇرەس وعان قانشالىقتى رۋحاني سالماق سالدى ەكەن؟
الاشتىڭ تاعى ءبىر تۇڭعيىق اقىنى ماعجان: «سۇم دۇنيە اباقتى عوي سانالىعا», دەيدى. دەر كەزىندە ۇعىلماعان اقىلدىڭ ازابىن دانىشپاندار عانا سەزەدى. رۋحى ەلىمەن, ار-ۇجدانى تۋعان جەرىمەن بىرگە بولعاندىعىمەن دارالانادى. اتاجۇرتىمەن ءدال سولاي استاسقاندا, حالىقتىڭ كوكەيىنە قانادى, كەرەگىن تابادى, ءجۇرەكپەن تىڭدايدى, اقىلمەن شىڭدايدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قازاق تا ەندى ۇلكەن ۇلتقا ءتان ءتوزىم مەن سابىرلى مىنەز كورسەتۋى كەرەك», دەپ ءجۇرىپ, «ءبۇگىنگى قازاق قاۋىمىنا اسا قاجەت نارسە – ءوزىمىزدىڭ نامىسشىلدىق ءداستۇرىمىزدى دامىتۋ», دەپ شيرىقتىرا ءجۇرىپ, «مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە قازاقتىكى. ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا», دەپ كەمەلدەندىرە ءجۇرىپ, «ەلىمىزگە بويىنا اتا-بابامىزدىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قاسيەتى دارىعان, ەگەمەندى ەلىمىزگە ايانباي قىزمەت ەتەتىن, وي-ءورىسى كەڭ, العىر دا جۇرەكتى, ساۋاتتى دا سالاۋاتتى ازاماتتار قاجەت», دەپ تالپىندىرا ءجۇرىپ, بۇگىنگى تولقىندى جاڭا وتانشىلدىق رۋحتا شىڭدادى, ۇلتتىق داستۇرگە قۇرمەتپەن قارايتىن, قازىرگى ۇشقىر زاماندى الەمدىك بيىكتەن تانيتىن دەڭگەيگە كوتەردى.
بۇل ۇلى رۋحاني جەڭىس ەدى. تۋعان ەلىنىڭ ىزگىلىگىن بويىنا سىڭىرگەن, شىن مانىندەگى ۇلت پەرزەنتىنىڭ تاريحي جەڭىسى بولاتىن.
ءبىز سوندىقتان ەلباسىن تاڭدادىق. ءبىز سوندىقتان دا ءاردايىم تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى قولدايمىز.
* * *
رەسەيدەگى ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ: «نازارباەۆ – سوڭعى ءۇمىتتىڭ ساياساتكەرى», دەيدى. قازاقتىڭ سۇراپىل زۇلماتتارى از بولماعان حح عاسىرداعى سوڭعى ءۇمىتى – تاۋەلسىزدىك ەدى. سول نازىك ءۇمىتتى اقتاۋ پارىزى ماڭدايىنا جازىلعان پرەزيدەنت ۇلت سەنىمىنەن شىقتى. وزەننىڭ سوڭى نە ءشول, نە كول دەگىزگەن قيىن-قىستاۋدا سول تۇستاعى ابىگەرلى زامانداستارىنىڭ دا, قازاقتىڭ كۇنى تۋار ءساتتى رۋحىمەن سەزگەن اتا-بابالارىنىڭ دا العىسىنا بولەندى. ۇلتىنا تاريح بەرگەن مۇمكىندىكتى تاريحي دانالىقپەن ءمۇلت جىبەرمەدى. قياداعىنى كوردى, قيانداعىنى تانىدى, قيۋى قاشقان كەزەڭنىڭ قيسىنىن تاپتى.
ءۇندىنىڭ عالامعا ءماشھۇر مەملەكەت قايراتكەرى دجاۆاحارلال نەرۋ قىزى ينديرا گانديگە تۇرمەدە وتىرىپ جازعان, «ۆزگلياد نا ۆسەميرنۋيۋ يستوريۋ» دەگەن اتپەن دۇنيە جۇزىنە تاراپ كەتكەن حاتتارىنىڭ بىرىندە: «العان بەتىڭنىڭ دۇرىستىعىنا ءوزىڭدى سەندىرۋ ءۇشىن ايلار كەرەك. بەلگىلى ءبىر توپقا تاڭداعان باعىتىنىڭ تەرىس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جىلدار قاجەت. حالىقتى ءتۇزۋ جولعا باستاۋ ءۇشىن, سەنىمىنە كۇمانسىز يە بولۋ ءۇشىن عاسىرلار دا ازدىق ەتەدى», دەيدى. قازاقستان قايراتكەرىنە مۇنداي قاستەرلى دە كيەلى سەنىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن شيرەك عاسىردان دا كەم ۋاقىت جەتكىلىكتى بولدى. ۇلت سەنىمىن ۇلان-عايىر جەتىستىكتەرىمەن كوركەيتتى.
2010 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 19 جىلدىعىن تويلادىق. عاسىر ءۇشىن ەلەۋسىز, ءداۋىر ءۇشىن قاس-قاعىم مەرزىمنىڭ تابىستارىن پرەزيدەنت ۇلتتىق ماقتانىشپەن پاش ەتتى.
«تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءبىز ەلدىك ءداستۇر مەن مەملەكەتتىك مادەنيەتتى جاڭعىرتتىق.
توركۇل دۇنيەنى ات تۇياعىمەن ءدۇبىرلەتكەن داڭقتى بابالاردىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن قايتا رۋحتاندىردىق.
الاشتىڭ ايبىنى اسىپ, كۇن سونگەنشە ازات بولدى.
ءبىز وسىلايشا تاريحتا ەسەسى كەتكەن ەڭسەگەي ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەدىك.
جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ءجۇز جىلعا بەرگىسىز جولدى ارتتا قالدىردىق.
ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە ءتىلىمىزدى ءتۇزەتتىك, ءدىنىمىزدى وركەندەتتىك, تامىرىمىزدى جالعاپ, سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتتىق.
ۇلتتىق جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ, جاڭا قۇندىلىقتار قالىپتاستىردىق, عاسىرلار قويناۋىنان اسىلدارىمىزدى ارشىپ الدىق.
بولمىسى بولەك قازاقستاندىق ۇلگىنى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىز ءوز جولىمىزبەن جۇردىك».
بۇل ەل ۇزاق اڭساعان, تاۋەلسىزدىك كۇندەرى تاعاتسىز كۇتكەن يگىلىك ەدى. وسىلايشا العاش رەت ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تاريحي ورنى ايقىندالدى. ەلباسىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن تاريحتى تاۋەلسىزدىك ۇستانىمدارى تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ قولعا الىنىپ, حالىقتىڭ كونە ءداۋىرلەردەن بۇگىنگە دەيىنگى ەلدىك, ەرلىك داستانى اقيقات تىلىمەن, ۇلتتىق نامىسپەن جازىلدى. باعزى ءداستۇرلى قۇندىلىقتار بۇگىنگى وركەنيەتپەن ۇندەستى.
ءبىز وسى ۇلتتىق ورلەۋ جولىن قالادىق. «ءوز حالقىن سۇيگەن ادام عانا ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇيەدى», دەپ ەلىن كوككە كوتەرگەن, «حالقىنا جانى شىنداپ اشيتىن قايراتكەر ورعا جىعاتىن ەمەس, ورگە شىعاتىن جول ىزدەيدى», دەپ ۋاقىتىنان وزدىرعان, «ۇلتتىق سيپاتقا اينالعان ءداستۇرىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا سىرتتان كەلىپ تۇزەتۋ جاساعىسى كەلگەندەرگە جول بەرە المايتىنىمىزدى اشىق ايتامىز», دەپ اتاجۇرتىنىڭ ار-وجدانىن قادىرلەگەن تۇلعانى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن, قازاقتىڭ جاڭا زىمىران عاسىرىنداعى تۇلعاسىن قولدادىق.
* * *
تۇركياداعى اتاتۇرىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سادىق تۋرال: «قىسقا عانا مەرزىم وتكەنىنە قاراماستان, قازاقستان بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ ۇلگەردى. وسىعان وراي مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بىرنەشە تۇرعىدا تۇركيانىڭ نەگىزىن قالاعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىككە ۇقساتامىن. ونى اقىلى مەن جۇرەگى ۇندەسكەن ... ۇلى كوسەم دەۋگە بولادى», دەپ جوعارى باعالايدى.
وسىلاي اعىنان جارىلعان, اقيقاتىن ايتقان باۋىرىمىزعا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. اتاتۇرىك تە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا الەم تانىعان ءبىرتۋار تۇلعالار. تەك ەكەۋىنىڭ زامانى مەن ءمۇمكىندىگى ءارتۇرلى. اتاتۇرىككە كەمىندە سەگىز عاسىرلىق يمپەريالىق جانە مەملەكەتتىك تاريحي ءتاجىريبەسى بار, ەۋروپالىق, ونىڭ ىشىندە, ادامزات تۇتاس قابىلداعان گرەك وركەنيەتىن ءسىڭىرگەن, قالالار مادەنيەتى قالىپتاسقان ەل مۇرا بولىپ قالدى. تۇرىك حالقى ءوزىنىڭ ءبۇكىل ءوسۋ, ءونۋ تاريحىندا ۇلتتىق تامىرىنان ءۇزىلگەن جوق, 1441 جىلى ۆارنا ماڭىنداعى شايقاستا ەۋروپانىڭ بىرىككەن ارمياسىن تالقانداعان سوڭ قىرىم حاندىعىن, البانيانى, بۇكىل بولگاريانى, ەگەي تەڭىزىنىڭ ارالدارى مەن ءالجيردى, ءوزگە دە كوپتەگەن ەلدەردى ۋىسىندا ۇستاعان تۇرىك مەملەكەتىندە ۇلتتىق رۋح كۇشتى بولاتىن. مۇستافا كەمال باتىستا «كەماليزم» دەپ اتالىپ كەتكەن قاعيدالاردى ۇسىنعاندا وسى ايبىندى رۋحتى نەگىزگە الدى.
ءحىV عاسىردىڭ سوڭىندا از عانا توپپەن ءبولىنىپ شىققان حاندىقتان تامىرلاناتىن قازاق ۇلىسى سول تۇستا ءتۇركيادا قالىپتاسقان مەملەكەتتىك بيلىك پەن مەملەكەتتىك وركەنيەت تۋرالى ويلاي العان جوق. ۇزاق جىلعى ءوزارا تارتىس, سىرتقى شاپقىنشىلىقتان قاجىعان ەل رەسەي پاتشالىعىنىڭ قولاستىنا ءوزى باردى, ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت ازاتتىعىنان ايرىلدى. شارتتى تۇردە عانا رەسپۋبليكا اتالعان, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان 70 جىلدا ۇلتتىق كەلبەتىنەن ايىرۋعا باعىتتالعان يدەولوگيالىق قاتاڭ رەجىمنىڭ قىسىمىن باستان وتكەردى. ەكونوميكالىق جاعىنان دا ۇتقان جوق. كەڭەس كەزىندە قازاقستان بارلىق وندىرىستىك-شارۋاشىلىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا 20-سىنشى ورىننان كوتەرىلە المادى. 1992 جىلى, تاۋەلسىزدىككە ەكى جىل تولار شاقتا, ينفلياتسيا شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, 3601 پايىزدى قۇرادى. باعا بارلىق تاۋارعا ءتورت ەسە ءوسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ ءۇش ەسەگە كەمىدى. ونەركاسىپ تولىق توقىراۋعا ۇشىرادى. سول قۇلدىراۋ جىلدارى رەسەيدىڭ دە, باتىستىڭ دا ساراپشىلارى «قازاقستانىنىڭ كۇيرەۋىنە كوپ قالعان جوق», دەپ داۋرىعىسىپ جاتتى.
پرەزيدەنت ءدال وسى 1992 جىلى «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتاگياسىن» قابىلدادى. وندا مىنا قاعيدالار تاڭدالىپ الىندى. ساياسي تۇرعىدان: ءبىرىنشى – ءفورمالدى-قۇقىقتىق تاۋەلسىزدىكتەن ناقتى تاۋەلسىزدىككە اۋىسۋ; ەكىنشى – مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ; ءۇشىنشى – جۇيەلى جانە كولەمدى ەكونوميكالىق رەفورمالار; ءتورتىنشى – سىرتقى ەكونوميكالىق ءارىپتەستەردى تاڭداۋداعى پراگماتيزم جانە تۇتاستاي پراگماتيكالىق سىرتقى ساياسات. يدەولوگيالىق باعىتتا: ۇلتارالىق كەلىسىم; ىشكى ۇلتتىق بىرلىك; قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋ مۇرات ەتىلدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول كۇرمەۋى قيىن جىلداردىڭ وزىندە الەمدىك نارىققا باتىل ەنۋ تۋرالى كەسىپ ايتقان بولاتىن, «ءبىز قاتاڭ باسەكەگە ءازىر تۇرىپ, ونى ءوز مۇددەمىزگە پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. قازاقستان كوپ تاراپتى حالىقارالىق ەكونوميكالىق جوبالارعا بەلسەنە قاتىسا الادى, قاتىسۋعا ءتيىس تە, ويتكەنى, ولار ءبىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋىمىزگە جاردەمدەسەدى ءارى سول ارقىلى ءبىزدىڭ قولايلى ەكونوميكالىق-گەوگرافيالىق جاعدايىمىزعا جانە قولىمىزداعى رەسۋرستارىمىزعا سۇيەنەدى», دەگەن ەدى.
پرەزيدەنت 2007 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان جولى» ەڭبەگىندە اتالىپ وتىلگەن مەملەكەتتىك ساياسي-يدەولوگيالىق, ستراتەگيالىق ۇستانىمدار تۋرالى ايتا كەلىپ, ونىڭ ءبارى سوناۋ 1992-93 جىلدارى بولعانىن, سول كەزدە جاريالانعان باعىتتاردىڭ ءالى كۇنگە وزگەرمەگەنىن مالىمدەيدى. «ال ەندى وسىنىڭ تورەلىگىن وزدەرىڭىز ايتىپ كورىڭىزدەر», دەپ ەلدىڭ قازىلىعىنا سالادى.
تورەلىگىن ايتساق, قازاقستان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دانالىقپەن دارالاعان ۇلتتىق-مەملەكەتتىك تاڭداۋلار ارقىلى سان ۇلتتى ەلدى ساڭلاق ەلگە اينالدىردى. قازاق حالقىن الەم تانىدى.
وسى جەتىستىكتەردىڭ اۆتورى – ەلباسى, قوزعاۋشى كۇشى – الەمدىك دەڭگەيدەگى كورەگەندىك, ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم مەن قايراتكەرلىك تاباندىلىق, عالامدىق اۋقىمدا ويلاۋ قابىلەتى, ۇلتتى ارداقتاۋ مەن وعان جان-تانىمەن قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلاعاتتى ونەگەسى.
ءبىز وسىنداي ۇدايى ورلەۋ جولىن تاڭدادىق. عالامدىق دامۋ دەڭگەيىنە باتىل قۇلاش ۇرعان جانە ونىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساي العان جاسامپازدىقتى قۋاتتادىق. بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن, بولارىنا سەنىپ كورمەگەن يگىلىكتەرگە كەنەلتكەن اقىل-پاراساتتى قادىرلەدىك. ءححى سۇڭعىلا عاسىردى قازاقتىڭ التىن عاسىرى ەتكەن ۇلىلىقتى ارداقتادىق. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن – سەنگەن ەلىن ىرزا ەتكەن, توڭىرەگىنە مىرزا ەتكەن تۇلعانى تاڭدادىق.
* * *
اعىلشىننىڭ ايگىلى پرەمەر-ءمينيسترى ۋينستون چەرچيل: «بولاشاقتىڭ يمپەرياسى – ينتەللەكتىلىك يمپەرياسى», دەگەن. ينتەللەكتىلىك دەگەنىمىز – ساياسات, ەكونوميكا جانە رۋحانيات سالالارىندا جاڭا سەرپىندى يدەيالار تابۋ قابىلەتى. كوشباسشىلىق دەگەنىمىز دە وسى. سوعان وراي ينتەللەكتىلىك باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاڭا عاسىردىڭ الەمدىك ۇرانىنا اينالعان. يتاليا عالىمى ك.بايمونتەنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل قابىلەت قازىرگى ارالاس-قۇرالاسى كوبەيگەن زاماندا ۇلتتىق وركەنيەتتى عالامدىق وزىق ءوركەندى يدەيالارمەن بايىتا بىلۋمەن ءولشەنەدى. وسى وي زەردەلەنە, ساراپتالا كەلىپ, ينتەگراليزم جانە ينتەگراتور ۇعىمدارىن قالىپتاستىردى. ينتەگراتوردىڭ نەگىزگى مۇراتى, اريستوتەل اتاپ كورسەتكەندەي, مەملەكەتتى ايتەۋىر ۇستاپ تۇرۋ ەمەس, ونى باقىتتى ءومىردىڭ قاينارىنا اينالدىرۋ. رەسەيلىك ساياساتتانۋشى, عىلىم دوكتورى ستەپان سۋلاكشين وسى ينتەگراتورلىق قابىلەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءىس-قىزمەتى ارقىلى سارالاي وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىن بولاشاققا ۇندەستىرىلگەن ساياساتتىڭ ساڭلاعى دەيدى. ال وسى ەلدىڭ تاعى ءبىر ساراپشىسى, اكادەميك اناتولي سپيتسىن ەلباسىنىڭ ينتەگراتور رەتىندەگى قابىلەتىن ءبىر مەملەكەتتىڭ اياسىنا سىيمايتىن, الەمدىك كەڭدىكتەگى دارىندىلىققا بالايدى, وعان قازاق قايراتكەرىنىڭ جاھاندىق جاراسىمدىلىق پەن ەۋرازيالىق يدەيالارىن دايەك ەتەدى. بۇل اۋقىمدى باستامالار, ەڭ الدىمەن, قازاقستان ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەكىلدى العىر ساياساتكەر بارلىق تاراپتان, الىستان دا, جاقىننان دا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوز ەلىنە ءتيىمدى جولداردى ىزدەيتىنىن, جاھانمەن ارالاسا دامۋ ارقىلى ەۋروپالىق دەڭگەيدى كوزدەيتىنىن, بۇعان ونىڭ ينتەللەكتىلىك قابىلەتى جەتەتىنىن جان-جاقتى دالەلدەيدى.
حح عاسىردىڭ باسىندا «حارتلەند» يدەياسىمەن بەلگىلى بولعان, اعىلشىن-ساكسوندىق گەوساياسات باعىتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ح.ماككيندەر قازاق دالاسىن «جەر جۇرەگىنىڭ ورتاازيالىق ءتۇيىنى» دەگەن ەكەن. وسىنداي گەوگرافيالىق جانە ساياسي ارتىقشىلىققا يە مەملەكەتتىڭ باسشىسى بارلىق مۇمكىندىكتەر بولا تۇرا الەمگە قۇلاش ۇرماي قالا الماس ەدى. مۇنىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي, «دەموكراتيا سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتا ورتاق ۇستانىمدار جاساۋعا شاقىرىپ جاتقاندا», «ەشبىر ەل بۇگىندە ءوز ىشىندە ءبىر ساياسات, ونىڭ سىرتىندا باسقا ساياسات ۇستانا المايتىن كەزدە», «ەكونوميكادا بىرىڭعاي الەمدىك ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قۇلشىنىس كۇشەيگەندە» «ءوز شەڭبەرىندە شەكتەلگەن ەكونوميكامەن تۇيىققا تىرەلەسىڭ».
بۇل – ۇلتتىق وركەندەۋ مۇراتتارىن شىرقاۋ شىڭىنا جەتكىزگەن پرەزيدەنتتىڭ ءبىز ءالى تۇگەل ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەگەن, الەمنىڭ بىرىگە دامۋ ماقساتىن كوكسەگەن وزىق ويلى وكىلدەرى بىزدەن بۇرىن جوعارى باعالاعان جاڭا مازمۇنداعى, تامىرى تەرەڭ يدەياسى. باتىستىڭ بەلگىلى عالامتانۋشىسى س.حانتينگتون ايتقانداي, جاھاندانۋ تۇبىندە ءبارى ءبىر ادامزاتتىق بىركەلكى ءوركەنيەت قۇرۋعا اكەلەتىن بولسا, جاپونيانىڭ ءوندىرىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ك.يتو قايتا-قايتا دالەلدەپ ءجۇرگەنىندەي, الەمدىك جۇيە جەكە قۇندىلىقتان امبەباپ قۇندىلىققا ۇمتىلىپ جاتسا, عالامعا تالپىنباۋ زاۋلاعان ۋاقىتتىڭ, ءبىر ساتكە دە كەش قالۋدى كەشىرمەيتىن تاعاتسىز ۋاقىتتىڭ, ءار كۇنى الەمدىك مانگە يە عىلىمي-تەحنيكالىق عالامات جاڭالىقتارعا تولى ۋاقىتتىڭ الدىندا كۇناعا باتۋمەن بىردەي بولار ەدى.
قازاقستان قازىردىڭ وزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تورتكۇل دۇنيەنى ءتۇگەل قاناتتاندىرىپ وتىرعان الەمدىك ۇيلەسىمدىلىك يدەيالارى ارقىلى ينتەگراتور مەملەكەتكە اينالدى. ورتالىق ازيادا كوشباسشى اتاندى, ەۋروپامەن ۇزەڭگى قاعىستىرا باستادى. بۇل رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ عالامدا, ونداعى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ وتىرعان, دامۋشى مەملەكەتتەر ءۇشىن اۋاداي قاجەت ۇلتتىق سايكەستىك ءۇردىسىن ءساتتى باستاپ كەتكەندىگىنىڭ ايعاعى.
جاڭا استانا ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاق ۇلتىنىڭ بۇكىل رۋحاني الەمىن جاڭعىرتتى. حالىق تاريحي بيىگىنە كوتەرىلدى. ۇلتتىق سەرپىلىسپەن بىرگە ۇلتتىق سانا وياندى. «ۇلتتىڭ بەدەلىن قايتارىپ الدىق», دەدى پرەزيدەنت. «جاڭا استانامەن – جاڭا عاسىرعا!», دەپ قايراتتاندى ەل.
استانا الەم تورىنە اينالدى. ءتورتكۇل دۇنيە وسى جەردە, قازاقتىڭ قارا- شاڭىراعىندا ەلباسىنىڭ توڭىرەگىندە تابىستى. استانا ءسامميتى عالامدى بارشا ادامزاتقا جاعىمدى جاراسىمدىلىقتا دامۋعا شاقىردى. ءوز ىشىندە ءسۇتتەي ۇيىعان حالىق شارتاراپتى ىزگىلىك شاپاعاتىمەن شىرايلاندىردى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدى ءداستۇرلى رۋحاني جانە شارۋاشىلىق مادەنيەتىنەن ەۋروپالىق وزىق وركەنيەتكە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاساپ بەرە وتىرىپ, وسىلاي ۇدايى قۇلشىندىرماسا, جاھانمەن ءوزارا ءتيىمدى اشىق-جارقىن بايلانىس ورناتپاسا, شەتەلدەر قايراتكەرلەرى «قازاقستاندىق عاجايىپ» اتاپ كەتكەن جويقىن تابىستارعا جەتە الماس ەدىك. وسى «قازاقستاندىق عاجايىپتىڭ» اۆتورى, تالايلارعا ۋاقىتتان تىم وزا شاپقان اسىعىس پايىمدار بولىپ كورىنگەن يدەيالاردى بۇگىنگى تولاعاي ءناتيجەلەرمەن قىسقا مەرزىمدە دايەكتەپ ءۇلگەرگەن پرەزيدەنت ۇلتتى زامانعا ساي رۋحتاندىرۋدىڭ وراسان زور ستراتەگيالىق ءمانى بار ەكەنىن تەرەڭنەن ويلاعان ەدى. بۇل باعىتتاعى قادامدار ءبىر ساتكە دە تولاستاماۋىن دا قاراستىردى. فيلوسوف و.شپەنگلەر ايتقانداي, ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىت اعىمىنا عانا تيەسىلى ەمەس, ول – شەكسىز ورىندالا بەرەتىن پارىز. ال ۇلتتىق رۋح ءوتىپ كەتكەن تاريحتاعى ەرلىكتەردى كۇنى-ءتۇنى دارىپتەۋمەن اسقاقتامايدى, وعان جاڭا مازمۇن مەن مۇرات تاۋىپ بەرۋ قاجەت.
ءبىز قازاققا عالامعا ولجا سالدىرعان, بۇگىنگى قيالداعىنى كۇنى ەرتەڭ الدىرعان جاھاندىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر ۇسىنىپ وتىرعان سول مۇراتتاردى قادىرلەدىك. ادامزاتپەن ۇندەسە وركەندەۋ جولىن قۇرمەتتەدىك. الەم «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەپ جاعالاي قۇشاق جاياتىن, بارلىق جاعىنان تولىسقان ۇلى ۇلتقا اينالۋ ماقساتىن ارداقتادىق. سوندىقتان دا, وسىنداي شىڭعا باستاۋعا بىردەن-ءبىر قابىلەتتى تۇلعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن تاڭدادىق.
* * *
سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى باتىل ءتۇيىندەرىمەن بەلگىلى بولىپ جۇرگەن فيلوسوف ءارى ساياساتتانۋشى فرەنسيس فۋكۋياما الەمگە ەۋروپا مەن اقش ۇلگى ەتىپ ۇسىنىپ وتىرعان دەموكراتياعا بالاما ىزدەۋمەن كەلەدى. ول ەكونوميكالىق جاعىنان تابىستى بولا باستاعان جارتىلاي اۆتوريتارلى ازيالىق جۇيەگە پەيىل بەرەدى. ال دەموكراتيا دەگەنىمىز, فۋكۋيامادان بۇرىن ءومىر ءسۇرگەن الەۋمەتتانۋشى رۋدولف يتس ايتقانداي, بەلگىلى ءبىر ەلگە قولايلى ساياسات. سول ساياساتتى گرەكتىڭ باعزىداعى عۇلامالارى حالىقتى جانە قۇدايدى ريزا ەتۋ جولىنداعى باسقارۋ ونەرى دەگەن.
قازاقستاندا, تاۋەلسىزدىك العانىنا 20 جىل تولعان رەسپۋبليكادا وسى ونەردى, سىنى كوپ, سىرى مول ونەردى, مەملەكەتتىڭ تاعدىرى تاۋەلدى ونەردى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي شەبەر مەڭگەرگەن قايراتكەر جوق. كەرىسىنشە, ساياساتتى قارا بازارعا شىعارىپ جۇرگەندەر بارشىلىق.
اسىلىندا قوعامدى وزگەرتەمىن دەۋشىلەر سول قوعامدى قۇرايتىن حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي ءوزى دە وزگەرۋى كەرەك. بۇگىنگى ءتۇرلى نيەتتەگى «ساياساتشىلار» ۇلتتىڭ تۇپكى مۇراتىن ەمەس, ءبىر كۇندىك تۇتىنۋشىلىق قاناعاتىن كوبىرەك كۇيتتەيدى. باردى قىلداي ءبولىپ بەرۋ, جوقتى قاس-قاعىمدا تاۋىپ بەرۋ. الدە بىلمەستىكتەن, بالكىم بىلە تۇرا, سۇراپىل دەموكراتيا سەلدەتىپ قويا بەرسە دەيدى.
ساياساتتانۋشى يۋ.سولوزوبوۆ وسى اسىرە دەموكراتتاردىڭ ەلگە ۇرانىن «ءاربىر وتباسىعا ءبىر-ءبىر كوتتەدجدەن جانە «مەرسەدەستەن» نەمەسە ءبىر كەسپە سورپادان دەگەن تاقىرىپتاعى پوپۋليستىك قيقۋلار», دەيدى. تاۋىپ ايتقان. ەگەر ءبىز سول قىزبا ساياساتشىلاردىڭ گوي-گويىمەن ۇلتتىق قوردى جان باسىنا تاراتىپ بەرسەك, الەمدى السىرەتە جازداعان داعدارىستا تۇرالايتىن ەدىك. ولار ۇسىنعانداي, سىپىرا سايلاۋدىڭ سوڭىنان كەتسەك, ءتۇرلى جولدارمەن ءتۇرلى بيلىككە جەتكەن, «باس-باسىنا بي بولعان ءوڭكەي قيقىم» ەلدىڭ قۇتىن قاشىرار ەدى.
كۇرەكتى تانىمايتىن ادامنىڭ ىرزىعىن كۇرەكپەن تاۋىپ جۇرگەن حالىقتىڭ جۇرەگىن تانۋى نەعايبىل. ءومىر ءسۇرمەي جاتىپ ءومىر تۋرالى اقىل ايتۋعا بولمايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كۇرەكپەن ەسەيدى, بىلەكپەن شىڭدالدى, ماڭداي تەردىڭ قۇنىن, قاراپايىم جۇرتتىڭ مۇراتى مەن مۇڭىن ۇعىپ ەرجەتتى. وعان جاعالاي ەلدىڭ قارابايىر ءومىرى دە, ءتىلەك-تالابى دا, قاناعاتى مەن شاپاعاتى دا, الىس-جاقىن ارمانى دا ءمالىم. ۇلتىنىڭ رۋحىنان جارالدى, ۇلت تاعىلىمىنان نارلەنگەن اقىل-پاراسات بولىپ حالقىنا قايتا تارالدى. سوندىقتان دا, ەل اركەز پرەزيدەنتتى, كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى تاڭدادى. ال پرەزيدەنت حالىقتى وركەندەتۋ جولىندا اسىرە ۇرانشىلىقتى ەمەس, تاريحي ساراپتالعان, قازىرگى زامان تالاپتارىمەن كومكەرىلگەن, بۇگىنگى ساياسات ەرتەڭگى ۇستانىمداردان اداسىپ قالمايتىن, جارق ەتىپ جانىپ, جالپ ەتىپ سونبەيتىن سارا جولدى قالادى. باتىستىڭ تەحنولوگيالىق جانە دەموكراتيالىق ۇلگىلەرى قازاقستاندىق ءداستۇرلەرمەن سۋارىلعان يدەولوگيانى تۋدىردى.
ساياسي سالماعى ايقىن, قازاقستاندىق دەموكراتيانىڭ مازمۇنى ىسپەتتى بۇل يدەولوگيانى جالاڭ ۇلتتىق نەمەسە تازا باتىستىق ولشەمدەرمەن تارازىلاۋعا بولمايتىنى انىق. ال بىزدە مۇنىڭ ەكەۋى دە ارەدىكتە قارا تانىتىپ جاتادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي باعىتتاعىلاردى جيىرما جىل بويى سابىرمەن اقيقاتقا شاقىرىپ كەلەدى. العاشقىلارعا ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە امبەباپ ءتاسىل بولمايتىنىن تۇسىندىرە وتىرىپ: «ءبىز ءداستۇرلىكتى تۋ ەتكەن قوعامنان قازىرگى زامانعى قوعامعا بەت بۇردىق. سول سەبەپتى, ءبىز ءۇشىن ءارتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىنا جول بەرمەي, ۇلتتىق ءداستۇرلەر مەن مودەرنيزاتسيالىق قاعيدالاردىڭ ۇيلەسىم تابۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور», دەپ تۇپقازىق باعىتتى ايقىنداپ تا بەردى. ال قازاقستاننىڭ باتىستىق ۇلگىلەردى سول كۇيىندە قابىلداي المايتىنىن, كەرىسىنشە, دامىعان الەمگە قازاقستاندىق مۇددە ارقىلى ەنۋ ماڭىزدى ەكەنىن بۇگىندە دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. پرەزيدەنت وركەندى دۇنيەگە كىرىگە ءجۇرىپ, عالامعا ءوزىمىزدى قۇرمەتتەيتىنىمىزدى, مۇددەلەرىمىز بەن يدەالدارىمىزدى قادىرلەيتىنىمىزدى, ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردا مۇنى جەتە ەسكەرەتىنىمىزدى ۇقتىرۋمەن كەلەدى, سولاي جاسالىپ تا وتىر.
وتانىڭا قۇرمەت – سول وتانعا جاقسىلىق سىيلاعان تۇلعاعا قۇرمەت. ەلدى ورگە وزدىرعان ادامدى قادىرلەۋ ارقىلى ءوزىڭدى قادىرلەيسىڭ, ويتكەنى, ول حالىقتى كوركەيتە ءجۇرىپ, سول حالىقتىڭ ءبىر بولشەگى ساعان دا قىزمەت ەتەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جۇرەك جىلۋىن ءار قازاقستاندىق سەزەدى. كەمەڭگەرلىگىنە قاراپايىمدىلىعى, قيادان شالار قالىڭ ويىنا ورنىن تاۋىپ ايتار ادەمى ءازىلى جاراسقان, ۇلكەنگە ىزەتى, كىشىگە ءىلتيفاتى دايىن تۇلعا حالقىمەن باياعىدا استاسىپ كەتكەن.
«رۋحقا دا, تىرىگە دە بار جانىمەن بەرىلىپ قىزمەت كورسەتەتىن مۇنداي حالىق: ەر مىنەزدى, اق كوڭىلدى, قولى اشىق حالىق دۇنيە جۇزىنەن تابىلا قويار ما ەكەن؟! – دەيدى ەلباسى.
تۋعان حالقىن, ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ يەسى – قالىڭ ەلىن بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىمەن قۇلاي سۇيگەن, سول بايتاقتىڭ كيەسىنە اينالعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي قايراتكەر دە تۋا بەرمەس.
ەلىن قايراپ اسىل ەتكەن, جىگەرىن جاسىن ەتكەن سول زاڭعاردىڭ قادىرىن ءبىلۋ – ۇلتتىق پارىز.
ءبىز حالىق پەن پرەزيدەنتتىڭ قاۋىرت تا جارقىن جىلداردا ورنىققان ءوزارا سەنىمىن قاستەرلەدىك. دارحان ەلدىڭ ۇلت كوشباسشىسىنا ارنالعان ەرەكشە قۇرمەتىن قادىرلەدىك. سوندىقتان دا, ماڭگىلىك ەلدىڭ داۋىرلىك تۇلعاسىن – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قولدادىق.
الدان سمايىل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
