استانانىڭ دەموگرافيالىق دايەكتەمەسى

باس قالامىزدىڭ تابيعي ءوسىمى بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى ەرتەرەكتە اۋىلىمىزدا اق ساقالى بەلۋارىنا تۇسكەن, الىپ تۇلعالى بايبورىك ەسىمدى قارت بولاتىن. اۋىلدىڭ قارا سيراق بار بالاسى بايبورىك قارتقا سالەم بەرگەندى قىزىق كورەتىنبىز. كۇنىنە نەشە رەت كەلىپ, نەشە رەت سالەم بەرسەڭ دە ابىز قارت «ءۇرىم-بۇتاعىڭ ءوسسىن, اينالايىندار!» دەر ەدى. ءتىپتى, ابىز اتامىزدىڭ بارلىق رەنىشى مەن قۋانىشىنىڭ ولشەمى دە وسى ءۇش-اق اۋىز سوزبەن شەكتەلەتىن. ەرەكشە ريزا بولىپ قۋانعاندا, «ءۇرىم-بۇتاعىڭ ءوسسىن, اينالايىندار!» دەسە, قاتتى رەنجىپ كۇيزەلگەن ساتتە, «ءۇرىم-بۇتاعىڭ وسكىر-اي!» دەپ كەيىر ەدى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ بارلىق دۇربەلەڭىن كورىپ, حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن بار اۋىرتپالىقتى ىشىنە تۇيگەن قامكوڭىل قارتتىڭ جارىق دۇنيەگە ارناعان اقىرعى اماناتىنداي بولعان, سول ءبىر ءۇش-اق اۋىز اق باتاسىنىڭ قۇدىرەتىن ول كۇندەرى ءبىز جەتە تۇسىنە الماپپىز-اۋ!.. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ال­عاشقى ون جىلدىعىندا شامامەن 7 ميلليون بولىپ, وزبەكتەردەن 25 پايىز, تاتارلاردان 60 پايىز, ازەربايجان, ارميان, گرۋزيننەن 5-6 ەسە كوپ بولعان قازاق بار بولعانى جيىرما-وتىز جىلدىڭ ىشىندە 74 پايىزىنان ايىرىلىپ, 1945 جىل­دارى 1 ميلليون 900 مىڭعا جەتەر-جەتپەس قانا حالىق بولىپ قالدى. كەڭ ساحارادا سەكسەۋىلدەي سەلدىرەگەن حالىق باسىنا تۇسكەن مۇنداي ناۋبەت تاريحتا بۇرىن-سوڭدى قايتالانعان ەمەس. بايبورىك قارتتىڭ ءۇش اۋىز سوزدەن قۇرالعان ۇلى تىلەگىنىڭ, ۇكىمى مەن ءۇمىتىنىڭ قۇدىرەتىن سوناۋ ءبىر جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سو­ڭىندا تسەلينوگراد قالاسىنا كەل­گەندە جان جۇدەپ, جۇرەك سىز­داپ, بارىنشا سەزىنگەندەي بولىپ ەدىك. قازاق دالاسىنىڭ قاق ور­تا­سىندا ورنالاسقان قازاق قالا­سىن­دا قانداستارىمىزدىڭ ۇلەسى 14 پايىزعا جەتەر-جەتپەس كۇيدە ەكەن. كوشەگە شىقساڭ كوپ ورىس­تان كوز ءسۇرىنىپ, جات جەردە ءجۇر­گەن­دەي-اق جەتىمسىرەپ قالۋشى ەدىك. وسى جەردە جازىلماعان ءبىر ءجايدىڭ شەتىن شىعارا كەتسەم دە ارتىق بولماس. قالاداعى جالعىز عانا جامبىل اتىنداعى №4 قازاق ورتا مەكتەبىندە 80-نەن اسار-اسپاس قانا بالا وقيدى. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاندا, توبەمە جاي تۇسكەندەي بولعان تاعى ءبىر ءجايت, قالاداعى جالعىز قازاق ورتا مەكتەبىندە 1-ءشى سىنىپ اشىلماي قالعان, 2-ءشى سىنىپ بار, 3-ءشى سىنىپ جوق. وسى كوڭىلسىز تىرشىلىكتى كورىپ, قۇلازىعان كوڭىلمەن كوزگە ەرىكسىز جاس الىپ, قازاق نامىسىن وياتۋ ءۇشىن كوشە كەزىپ, جالعىز قازاق مەكتەبىنە بالا جيناۋعا بەل بۋعان كەزەڭ ەدى... ءسويتىپ, اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, №4 قازاق ورتا مەكتەبىندە 1-ءشى سى­نىپ­تى قالپىنا كەلتىرىپ, ورتا­لىق­تاعى ءۇش ورىس مەكتەبىنەن قا­زاق سىنىپتارىن اشتىق. سونىڭ اقىرى وبلىستىق گازەت رەداك­تسيا­سىن­داعى مەنىڭ الاقانداي ءبول­مەم­دە رەسپۋبليكامىزدا تۇڭعىش رەت «ءتىل جانە مادەنيەت» اتتى قا­زاق ءتىلى قوعامىن قۇرۋعا مۇ­رىن­دىق بولعان ەدى. سوندا بۇگىندە ۇلت جاناشىرى اتانىپ, كەۋدەسىن ۇرعىلاپ جۇرگەن كەيبىر زامان­داس­تارىمىزدىڭ بۇل باستاماعا سەنىمسىزدىك تانىتقانىمەن قويماي, كەدەرگى كەلتىرمەك بولعانى دا ەستە. كوڭىلگە كىربىڭ سالعان ول كۇن­دەر كەلمەسكە كەتتى. ەندى تىرناق استىنان كىر ىزدەگەندەي بول­ماي­ىق. بۇگىنگىمىزدىڭ باياندى بولعا­نىن تىلەپ, تاۋبە دەيىك. ءيا, تاۋبە! 1979 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا تسەلينوگراد قا­لا­سىندا قازاقتار سانى 32 870 ادام نەمەسە بارلىق تۇرعىن­دار­دىڭ 14 پايىزىن قۇراسا, 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا استانا قالاسىنداعى قازاقتار سانى 613 006 ادامدى قۇراپ, قالا حالقى جالپى سانىنداعى قازاق­تاردىڭ ۇلەسى 69,4 پايىزدى قۇرا­دى. وسى ساناق دەرەگى بويىنشا, ساناق ارالىعى كەزەڭىندە ورىستار 5,6 پايىزعا, ۋكرايندار 29,3 پاي­ىز­عا, بەلارۋستار 34,9 پايىزعا كەمىگەن. قازىر قالامىزدا جالپى حالىق سانىندا ورىستار 19,9 پاي­ىز, ۋكرايندار 2,1, بەلارۋستار 0,6 پايىزدى قۇرايدى. دەگەنمەن, ءبىز ءبىر جەرىنەن ۇتساق, ءبىر جەرىنەن ۇتى­لىپ جاتاتىن حالىقپىز عوي. وسى سوڭعى ساناق ارالىق كەزەڭدە قالا­مىز­دا وزبەكتەر 16,8 پايىزعا, كورەيلەر 105,7 پايىزعا كوبەيگەن ەكەن. اقيقات انىق, ارقا توسىندە قانات جايعان ارۋ قالا, تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ ءتول پەرزەنتى – استانا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقىنىڭ ايبىنى مەن ايبارىنا اينالدى. ەندى ناقتى ساندار تىلىنە جۇگىنە وتىرىپ, استانا قالا­سىنىڭ وسى ءبىر مۇشەل, 13 جىل ءىشىن­دەگى دەموگرافيالىق دايەك­تە­مەسىن جاساپ كورەيىك. ەلباسىنىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا حال­قىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى ءىس-جۇزىنە اسىپ, ارقا ءتو­سىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ باس قالاسى بوي كوتەردى. تۇڭعىش پرەزي­دەنتى­مىزدىڭ ەلوردانى استانا قالاسىنا كوشىرۋى ناتيجەسىندە قالا حال­قى­نىڭ سانى 1998 جىلعى 300,5 مىڭ ادامنان 2011 جىلدىڭ باسىندا 697,1 ادامعا دەيىن ءوستى. وسى مەرزىمدە قالا حالقىنىڭ سانى 396,6 مىڭ ادامعا كوبەيدى. 2011 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ەلوردا حالقىنىڭ تىعىزدىعى ءاربىر شارشى شاقىرىمعا 965,6 ادامدى قۇرادى. استانا قالاسى حالقىنىڭ سانى 2011 جىلدىڭ 1 مامىرىندا 710962 ادامعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە الماتى اۋدانى بويىنشا 344 104 (48,4 پايىز), ەسىل اۋدانى – 86 264 (12,1 پايىز), سارىارقا اۋدانى بويىنشا 280 594 (39,5 پايىز) ادامدى قۇرادى. 2011 جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا وتكەن 5 ايدا استانا قالاسى حال­قىنىڭ جالپى سانى 13 800 ادام­عا ارتتى. 2011 جىلعى قاڭتار-ساۋىردەگى قالا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى 4802, كوشى-قون ءوسىمى 9031 ادام بولدى. وتكەن 13 جىل ىشىندە ەلوردا حالقىنىڭ قۇرىلىمىندا جىنى­سى مەن جاسى بويىنشا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. ەرلەر ۇلەسى 1,9 پايىزعا ءوسىپ, (1998 جىلى 46,7 پايىزدان 2010 جىلى 48,6 پاي­ىزعا دەيىن), 2011 جىلدىڭ باسىن­دا 338 723 ادام بولدى. ەلوردا حالقىنىڭ جاس مولشەرىنىڭ قۇرى­لىمىنا كەلەتىن بولساق, 2011 جىل­دىڭ باسىندا ەڭبەككە قابى­لەتتى جاستان تومەن تۇرعىندار سانى 156 046 ادام (جالپى حالىق سانىنىڭ 22,4 پايىزى), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلار – 498 095 ادام (جالپى حالىق سانىنىڭ 71,4 پايىزى), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان اسقاندار 42 985 ادام (جالپى حالىق سانىنىڭ 6,2 پايىزى) بولدى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا­عى (15-59 جاس) حالىقتىڭ ءوسۋى جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە ءبىلىم الۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى ەلورداعا كوپتەپ كەلگەن ميگرانتتار ەسەبىنەن تولىقتى. ەلوردانىڭ دەموگرافيالىق ءداي­ەكتەمەسىندە وڭ وزگەرىستەر ەرەك­شە بايقالادى. قالا حالقى­نىڭ تابيعي ءوسىمى دە كوڭىل ورنىق­تىرادى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا بالا تۋ دەڭگەيى ءوسىپ, ءولىم ازاي­دى. 2010 جىلى ەلوردادا 17 505 نارەستە دۇنيەگە كەلىپ, 3287 ادام قايتىس بولدى. ءسويتىپ, ءبىر جىل ىشىندەگى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 14 218 ادامدى قۇرادى, بۇل 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا 18 ەسە كوپ. ال 2011 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر­دە استانا قالاسىندا تۋىل­عان بالالار سانى 5996-عا جەتتى. 2011 جىلعى قاڭتار-ساۋىردە وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا بالا تۋ 9,2 پايىزعا وسسە, ءولىم-ءجىتىم 9,8 پايىزعا كو­بەي­گەن. حالىق ءولىمى سەبەپتەرىنىڭ نەگىزگى توپ­تارىنىڭ اراسىندا قان اينا­لىمى جۇيەسى اۋرۋلارىنىڭ ۇلەس سالماعى جوعارى دەڭگەيدە قالۋدا. 2010 جىلى استانا قالاسى حالقىنىڭ ورتاشا كۇتىلەتىن ءومىر ۇزاقتىعى 73,2 جاسقا تەڭ بولدى. بۇل كورسەتكىش 1999 جىلى 67,6 جاس بولاتىن. استانا تۇرعىن­دا­رى­نىڭ ورتاشا جاسى 13 جىل ءىشىن­دە 1,2 جاسقا – 31,2-دەن 30 جاس­قا دەيىن تومەندەدى. ەلور­دا­مىز­دا 1998 جىلدىڭ باسىنان 2011 جىلدىڭ باسىنا دەيىنگى مەرزىمدە احاج ورگاندارىندا 116 628 نارەستەنىڭ تۋعانى تىركەلدى. 2010 جىلى تۋىلعانداردىڭ سانىندا ەر بالالاردىڭ ۇلەسى 9045 (51,7 پايىز), قىز بالالار­دىڭ ۇلەسى سالماعى 8460 (48,3 پاي­ىز) بولدى. احاج ورگان­دا­رى­نىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2010 جىلى استانادا 7379 نەكە تىركەلگەن. بۇل 1998 جىلى تىركەلگەن نەكەلەر سانىنان 4,1 ەسە كوپ. ال اجىراسۋلار سانى 1998 جىل­مەن سالىستىرعاندا 2011 جىلى 1,8 ەسە ارتقان. اعىمدىق ەسەپ دەرەكتەرى بوي­ىنشا 1998-2010 جىلدارى ەلور­داعا 524 158 ادام كەلىپ, 166 090 ادام كەتكەن. كوشى-قوننىڭ وڭ ايىرماسى نەگىزىنەن ىشكى كوشى-قون ەسەبىنەن 358 068 ادام بولدى. سونىمەن بىرگە سىرتقى كوشى-قون بويىنشا تەرىس ايىرىم باي­قا­لا­دى. سىرتقى كوشى-قوننىڭ تەرىس ايىرىمىنىڭ ەڭ تومەنگى كورسەت­كى­شى سوڭعى 13 جىلدىڭ ىشىندە 2006 جىلى قالىپتاسىپ, 233 ادام­دى قۇراعان. كوشى-قون ەسەبىنەن قالا حالقى سانىنىڭ كو­بەيۋىن­دە قازاقتىڭ ۇلەسى 87,7 پاي­ىز, ورىس 5,8 پايىز, ۋكرايندەر 0,8 پايىز, وزبەكتەر 0,8 پايىز جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى 3,4 پايىزدى قۇرادى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نە­گى­زىندە استانا حالقىنىڭ تابي­عي ءوسىمىن ودان ءارى كوبەيتۋگە با­رىنشا قاجەتتى مۇمكىندىكتەر بار ەكەندىگى بايقالادى. ويتكەنى, باس قالا تابيعي ءوسىمنىڭ ارتۋىنا قاجەتتى ۇلكەن الەۋەتكە يە. ەلوردادا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر – ەڭبەك نارىعى, تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنىڭ سەرپىندى دامۋى, كاسىبي ءوسۋ مۇمكىندىكتەرى, جوعارى ەڭبەك اقى سياقتى وڭ جاعدايلار بار­شى­لىق. «بالالى ءۇي – بازار» دەپ با­با­لارىمىز تاۋىپ ايتقان. حال­قى­مىزدىڭ سانى كوبەيمەي, كوسە­گە­مىز كوگەرمەيتىنىنە دە ۇزاق جىل­دارعى تاجىريبەدەن كوزىمىز جەتتى. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ باس قالا­سىن­داعى وسى تابيعي ءوسىم جالعاسىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بازارىمىز ماڭگى باياندى بولعاي! جىلقىباي جاعىپار ۇلى.