قالا شەجىرەسى – تاريح تارماعى

بۇگىنگى تاڭداعى وركەنيەتتىلىككە قول جەتكىزگەن كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ اسقاق ورلەۋ جولى ونىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. شەجىرەسى جوق مەملەكەت بولمايدى. الەم الدىندا قاي ەلدىڭ تاريحى باي بولسا سول ەلدىڭ ابىرويى دا ورەلى بولاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى, تاريح دەگەن – ۇلتتىڭ ماقتانىشى, ەلدىڭ ەرتەڭى. قازاق جەرىنىڭ تاريحى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلىپ كەلەدى. ءالى دە تالاي اشىلماعان سىر مەن بەلگىسىز قۇپيالار بار. جاريالىلىقتى قاجەت ەتەتىن تاريحتىڭ ەڭ ءبىر سالماقتى تارماعى ەل استاناسى ەلورداعا دا قاتىستى بولسا كەرەك. استانا تاريحى ۇلت كەلبەتىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سول سەبەپتى دە استانانىڭ استانا بولعانعا دەيىنگى ارعى تاريحىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ءتول مۇرامىزدى تۇگەندەۋدىڭ ماڭىزى زور بولماق. وسى ماقساتتا 29 ماۋسىم كۇنى كەلە جاتقان استانانىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە وراي ۇلتتىق اكا­دەميالىق كىتاپحانادا «استانا: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ» تاقىرىبىندا كىتاپ-قۇجاتتار كورمەسى اشىلعان بولاتىن. اتالمىش كورمەنى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا مەن استانا قالاسىنىڭ مۇراعاتتار جانە قۇجاتتامالار باسقارماسى ۇيىمداستىرعان بولاتىن. استانانىڭ قۇرىلۋ تاريحى جايلى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي مۇراعاتى مەن ومبى تاريحي مۇراعاتىنان الىنعان جاڭا قۇ­جاتتار العاش رەت قويىلىپ وتىر. ماسەلەن, سانكت-پەتەربۋرگتەن اقمولا وبلىسى مەن قالاسىنىڭ گەربى جايلى, ولكەنىڭ ايماقتىق اكىمدىك ەتۋى تۋرالى ەرەجەسى, ال ومبىدان ەسىل وزەنىندەگى كەمە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى ۇسىنىس, اقمولا وبلىسىنىڭ جوسپارى مەن كارتاسىنا قاتىستى قۇ­جاتتار, اقمولا وبلىسىنداعى ورمانداردىڭ ساق­تا­لۋى بويىنشا نۇسقاۋلار, اقمولا قالاسىنىڭ تۇر­عىندارى ءۇشىن مىندەتتى قاۋلىلاردىڭ جيىنتىعى, قالانىڭ پوشتالىق بولىمشەسى تۋرالى ءتۇرلى قۇجاتتاردى كەزدەستىرە الاسىز. سونداي-اق كورمەدە استانانىڭ بولاشاق عيماراتتارىنىڭ ماكەتتەرى مەن الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنىڭ رەسمي دەلەگاتسيا­لارى­نىڭ قالاعا تارتقان سىيلارى دا ورىن العان. وسى ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولعان ەكى تاريح قورى وزدەرىنىڭ العاش رەت بىرلەسكەن جۇمىسىن استانا تاريحى جايلى كىتاپتار كورمەسىمەن جالعاستىردى. «استانا شەجىرەسى», «ەلباسى سىزعان ساۋلەت», «بولاشاققا قۇلاش ۇرعان باس قالا» اتتى 3 تاقىرىپتىق بولىمنەن تۇراتىن كىتاپ كورمەسى كەلۋشىلەردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداردى. كورمەمەن تانىسۋ بارىسىندا استانا تاريحىن زەرتتەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن, ەلوردا تاريحىنا قاتىستى ءبىراز كىتاپتار جازعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعاتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات ابسەمەتوۆپەن قالا تاريحى جايلى ازىن-اۋلاق اڭگىمەلەسىپ ەدىك. – كورمەنىڭ مازمۇنى تىڭ. ونىڭ ۇستىنە ەلوردانىڭ ارعى تاريحىنا ايتارلىقتاي ءمان بەرىپ وتىرسىزدار. قولعا الىنعان وسى شارۋانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ وتسەڭىز. – استانا – باس قالا. سول سەبەپتى دە ونىڭ ارعى تاريحى وتە ماڭىزدى. باسقا بىرەۋلەردىڭ تا­ري­­حىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. پاش ەتىپ كوتەرگەنگە دايىن­بىز. ال ءوز تاريحىمىزعا, اسىرەسە, استانانىڭ تاري­حى­نا قاتىستى ماسەلەلەر قوزعالعاندا 10 جىلدىقتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىل­دى­عى­نا قاتىستىلارىن عانا ايتامىز. بىراق ودان دا بۇرىنعى تاريحىمىز بار عوي؟! تاريحتاعى كوپتەگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءدال قازىرگى استانامىزعا ۇلكەن قاتىسى بار. قازاقتا ءوز استانامىز بولسىن دەگەن ارمان بولعان. تاريحتان بەلگىلى بىزدە ولار بولدى. ال قازىرگى استانانىڭ تاريحىنا ءمان بەرۋدىڭ ار جاعىندا ماڭىزدى ماسەلە جاتىر. مىسالى, ماسكەۋدەن, ريمنەن, پاريجدەن, تاعى باسقا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ادامدار كەلگەندە ولار استانانىڭ ارعى تاريحىن سۇرايدى. استانانىڭ ون-اق جىلدىق تاريحىن ايتىپ بەرسەڭ قوڭىلتاقسىپ قالادى. نەگە؟ ويتكەنى, 10 جىلدان از عانا استام ەلوردا تاريحىن ەستىگەندە ولار ءبىزدى قولدارى ەندى عانا بىردەمەگە جەتىپ وتىرعان مەملەكەت دەپ ويلايدى. ارينە, بۇل نامىسقا تيەتىن نارسە. ءبىزدىڭ دە وزگەلەرمەن تەڭ تۇسە الاتىن باي تاريحىمىز بار. سوندىقتان استانانىڭ كەمەل بولاشاعى ءۇشىن ونىڭ ارعى تاريحىنا ايتارلىقتاي جاۋاپتىلىقپەن قاراۋ كەرەك. – استانانىڭ ارعى تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر جوق ەمەس, بار. الايدا ولار ازدىق ەتەدى دەمەكشىسىز عوي. سوندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى قان­داي ناقتى قادامدار جاساي الامىز دەپ ويلايسىز؟ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقان, وسى بيىل كۇزگە قاراي ەلوردادا قازاق تاريحىنا قاتىستى تاريحي مۇراجاي بولادى دەپ. بۇل مۇراجايدا استاناعا قاتىستى تالاي قۇندى دەرەكتەردىڭ بولاتىنىنا مەن سەنىمدىمىن. استاناعا قاتىستى زەرتتەۋلەر ءجۇرىپ جاتىر. بىراق تار شەڭبەردە عانا. ءار تاريحشى ءوز بەتىمەن ارقالاي زەرتتەپ جاتىر. ال ورتالىقتاندىرىلعان اۋقىمدى جۇمىستار بار دەپ ايتا المايمىن. بىراق بولاشاقتا مۇنداي ورتالىق تا پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. استانانىڭ تاريحىن اۋقىمدى تۇردە ۇيىمداستىرىپ زەرتتەۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مۇنداي پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر, كوپ ۇزاماي ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە دە اتقارىلادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.