سەنات سايلاۋى

وعان دايىندىق  بارىسى كوڭىلدەگىدەي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سىنىڭ باس ساراپشى-وكىلى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ۆەنەرا جەكسەمبەكوۆامەن اڭگىمە – ۆەنەرا ابىحانقىزى, ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ 19 تامىزىنا مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جارلىعىمەن پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋى بەكىتىلدى. الداعى ساي­لاۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي بولماق؟ – ەڭ الدىمەن, بۇل سايلاۋدىڭ 3 ساۋىردە وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مەن كەلەسى جىلى وتكىزىلىپ الداعى بەس جىلعا باستى سايلاۋلاردى ءناتي­جە­لەي­تىن  ءماجى­لىس جانە ءماسليحات سايلاۋ­لارى­نىڭ ارا­سىن­دا وتكەلى تۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سول سەبەپتەن وسى جولعى سايلاۋدا سايلانعان جوعارى پالاتانىڭ دەپۋ­تات­تارى الداعى ۋاقىتتا كوپپارتيالىق نە­گىزبەن سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتات­تارى­مەن جۇمىس جاسايتىن بولادى. سەنات دەپۋتاتتارى سايلاۋى بارى­سىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن وتكىزىلۋىنە توقتالاتىن بولساق, سايلاۋ ازامات­تار­دىڭ جاناما داۋىس بەرۋ قۇقىعى ار­قىلى ءجۇر­گىزىلەدى. ياعني, ۇسىنىلعان كان­ديداتتارعا سايلاۋشى رەتىندە تەك قانا ءار ولكەنىڭ ءماسليحات دەپۋت­ات­تارى داۋىس بەرەدى. ءبىر قاراعاندا, بۇل سايلاۋعا ەل تۇر­عىن­دارى ەشقانداي داۋىس بەرمەيتىندەي جانە ىقپال ەتە المايتىنداي كورى­نەدى. بىراق بۇل وي تەك سىرتتاي قارا­عاندا عانا. ءويت­كەنى, سە­­نات دەپۋتاتىن ساي­لاي­تىن ءماسلي­حات دە­پۋ­تاتتارى كەزىندە ءوز­دەرىن ساي­لاعان ءوز ءول­كە­لەرىنىڭ ازامات­تا­رىنىڭ كوزقاراسىن ەسەپكە الىپ, سولار­دىڭ مۇددەلەرىن كوز­دەۋگە مىندەتتى. – كانديدات­تار­عا قان­داي تالاپتار قويى­لا­دى جانە ولار­دىڭ رەتى قانداي؟ – سايلاۋ زاڭىنا سايكەس سەنات دە­پۋ­تاتىنا كانديداتتاردى ءماسليحات دە­پۋتات­تارى ۇسىنادى, سونىمەن قاتار, ازاماتتار­دىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋىنا دا قۇقىعى بار. ازامات پارلامەنت سەناتى دەپۋ­تات­تىعىنا ۇمىتكەر بولۋى ءۇشىن قر كونس­تيتۋتسياسى مەن «قر سايلاۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭىندا كورسەتىلگەن بارلىق تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس. بۇل – 30 جاسقا تولعان, جوعارى ءبىلىمدى, قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا تۇ­راق­تى تۇرعان, كەم دەگەندە 5 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار, ءوزىنىڭ ايماعىندا, وبلى­سىن­دا نە­مەسە استانا مەن الماتى قالا­لا­رىن­دا سوڭعى 3 جىلدا تۇراقتى تۇ­رىپ كەلە جا­تقان ەلىمىز­دىڭ ءار ازاماتى ءوزىن-ءوزى ۇسى­نۋ قۇقىعىمەن پارلامەنت سەناتىنا ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنا الادى دەگەن ءسوز. سونىمەن قوسا, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان كان­ديدات بارلىق وبلىستىق ءماسليحات دە­پۋتاتتارى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار قالالار دەپۋتاتتارى جالپى سانى­نىڭ 10 پايىزدان كەم ەمەس قولداۋىن الۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, ءار كاندي­دات­تىڭ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جال­پى سانىنىڭ 25 پايىزدان كوپ ەمەس قول­داۋىن ءوز جاعىنا شىعارۋىنا قۇقىعى بار. – ءدال وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا كانديدات ۇسىنىلدى؟ – 28 ماۋسىمعا دەيىنگى اقپارات بو­يىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى دەپۋتاتتىعىنا 83 كانديدات ۇسىنىلدى. ولاردىڭ 80-ءى – ەر ادام, ال 3-ءۋى – ايەل ادام. 41 كانديدات – «نۇر وتان» حدپ-دان, ال «اق جول» قدپ, «اۋىل» قادپ, قازاقستاننىڭ «پاتريوتتار پارتياسى­نان» جانە «رۋحانيات» پارتيا­لارىنان ءبىر-ءبىر ادامنان ۇسىنىلدى. 19 ادام ءوزىنىڭ قاي پارتيادان ەكەنىن جاريا­لا­ماعان, ال قالعان 19-ى ەشقان­داي پارتيادان ەمەستىگىن مالىمدەدى. ءسوز رەتىندە ايتا كەتەيىن, 2005 جىلعى پارلامەنت سەناتى دەپۋتات­تارى سايلاۋىنا كانديداتتاردىڭ ۇسى­نىلۋى العاشقى ون كۇندە 30 ادام بولسا, ال 2008 جىلى 27 ادام بولعان. ال وسى جىلعى ۇسىنىلعان كاندي­دات­تار­دىڭ 15-ءىن ءماسليحات دەپۋتات­تارى ۇسى­نىپ وتىر, قالعان 68-ءى ءوز-وزدەرىن ۇسىنۋ قۇ­قىعىن پايدالانعان. بۇلاردىڭ ىشىندەگى 8 كانديدات – پارلامەنت سە­ناتى­نىڭ دەپۋ­تاتتارى. – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, كانديدات­تار­دىڭ وسىنداي بەلسەندىلىك تانىتۋى نەمەن بايلانىستى؟ – ەڭ الدىمەن, بۇل ساياسي مادەنيەت پەن ازاماتتاردىڭ بەل­سەندىلىگىنىڭ جو­عارىلاۋىمەن بايلا­نىس­تى دەپ ويلاي­مىن. ۇسىنىلعان كان­دي­داتتاردىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋى ءجايدان-ءجاي ەمەس قوي. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ زاڭ شى­عارۋشى ورگانىنىڭ جوعارى پالاتا­سىنا ءوز كانديداتتارىن ۇسىنۋدا ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ دا بەلسەندىلىگى ايتار­لىق­تاي دارەجەدە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ساياسي بىرىگۋلەردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى دامىپ, ىسكە اسۋدا. سونداي-اق سايلاۋ ناۋ­قا­نىنا ولاردىڭ بەلسەندىلىكپەن قا­تىسۋى ءاربىر كانديداتقا, ءاربىر ساياسي پار­تياعا قايتالانباس تاجىريبە بولا­تى­نى ايدان انىق. وكىنىشكە قاراي, ءازىر­گە كاندي­داتتارىن ۇسىنۋدا بارلىق ساياسي پارتيالار بىردەي اتسالىسا الماي وتىر. قازىرگى تاڭدا الدىڭعى قاتاردا تەك «نۇر وتان» حدپ تۇر. جانە تەك وسى پارتيا سايلاۋعا جوعارى قارقىندا دا­يىن­دالۋدا. مۇنىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, ولاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى, كوپتەگەن پارتيالار ءماسليحات دە­پۋت­اتتارى ساي­لاۋى كەزىندە بەلگىلى ءناتي­جە كورسەتە ال­ماي, وزدەرىنىڭ كاندي­دات­تارىن سەنات دەپۋتات­تارى قاتارىنا ۇسىنۋ ءۇشىن بەلگىلى دارەجەدە وزدەرىن قولدايتىن بازا قالىپ­تاس­تىرا المادى. ءدال بۇگىندە ونداي قول­داۋدى قالىپ­تاس­تىرا الماسا دا, ءاربىر كانديدات وزدەرىن-ءوزى سايلاۋ قۇقىعىن العا تارتا وتىرىپ, جەڭىسكە جەتۋگە مۇددەلى. ال «نۇر وتان» پارتياسى ءماسليحات دە­پۋتاتتارىنىڭ سوڭعى سايلاۋلارىندا جاق­سى ناتيجەگە جەتىپ, وزدەرىنىڭ دەپۋ­تات­تىق كورپۋستارىنا قولداۋ كورسەتەتىن ناقتى نەگىزگى بازانى قالاپ الدى. بۇل پارتياعا ءوز كانديداتتارىن ۇسىنۋدى ۇيىمداسقان تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. ايتسە دە, وسى جولعى ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ اراسىندا ءوز پارتيا­لارىن كورسەتپەگەندەرى دە بار. قر كونستيتۋتسياسى ولارعا وسىنداي قۇقىق بەرەدى. سوندىقتان, ۇسىنىلعان كانديداتتار اراسىندا ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىرعان­نان اناعۇرلىم كوبىرەك دەپ ويلايمىن. – ۇسىنىلعان كانديداتتاردى تىركەۋ قاي مەرزىمدە جۇرگىزىلەدى؟ قازىر ۇسى­نىل­عاندار ىشىنەن تىركەلگەندەرى قانشا؟ – كانديداتتاردى وبلىستارداعى, الماتى جانە استانا قالالارىنداعى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى تىركەيدى. جانە كۇنتىزبەلىك جوسپارعا سايكەس, تىركەۋ 29 شىلدەگە دەيىن جالعاسادى. كانديداتتاردى تىركەۋ ەندى عانا باستالدى.  ءدال بۇگىنگە دەيىن سەنات دەپۋتاتتىعىنا 7 كانديدات تىركەلدى. – سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قازىرگى كەزە­ڭىندە تۋىنداعان وزەكتى ماسەلە­لەر  مەن تالاس تۋعىزاتىن جايتتەر بار ما؟ سون­داي-اق, ءار سايلاۋدا قاي­تالاناتىن كەمشىلىكتەر مەن قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار كورىنىس بەردى مە؟ – سايلاۋ وتكىزۋ تاجىريبەسى ءار­قاشان ءبىزدىڭ الدىمىزعا جاڭا  ماسە­لە­لەر  قويادى. قازىردىڭ وزىندە سايلاۋ زاڭ­ناماسىمەن رەتتەلمەگەن جاعدايلار تۋىن­داپ وتىر. مى­سالى, سەنات دەپۋ­تات­تىعىنا ءوزىن-ءوزى ۇسىن­عان كاندي­دات­تى ءماسليحاتتاردىڭ ءبىرىنىڭ تاعى ۇسىنۋى. ءبىز بۇل جاعدايدا ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ تۋ­را­لى ءوتىنىشتى كەرى قايتارۋ قاجەت دەپ ەسەپ­تەمەيمىز. تەك ۇمىتكەر ءماس­ليحات­تار ۇسىن­عان كەزدە كوزدەلگەن قۇجات­تاردى بەرسە جەتكىلىكتى. باسقا سايلاۋ راسىمدەرى ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان كانديداتتار ءۇشىن دە, ءماسلي­حات­تار ۇسىنعان كانديداتتار ءۇشىن دە بىردەي. سونداي-اق, كانديدات تىركەلگەنگە دەيىن ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ وسى ءۇمىت­كەردى قولداپ قويعان قولىن كەرى قايتارىپ الۋ پروتسەدۋراسى دا زاڭ­نامامەن رەتتەلمەگەن. ال مۇنداي فاكتىلەر قازىردىڭ وزىندە بار. بۇل جاعدايدا ءماسليحات دەپۋتاتى كان­ديداتتى قولداپ قويعان قولىن كەرى قاي­تارىپ الۋ تۋرالى شەشىمى جونىندە ءۇمىت­كەر­گە, سونداي-اق ءتيىستى سايلاۋ كوميس­سيا­سى­نا جازباشا حابارلاۋى ءتيىس. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى وسى جولدى ۇسىنىپ وتىر. پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتىعىنا كان­ديدات تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن, ءماس­ليحات دەپۋتاتىنىڭ ونى  قولداپ قويعان قولى تەك سوت ارقىلى عانا كەرى قايتارىپ الىنادى. بۇل سايلاۋ تۋرالى زاڭدا ايتىل­عان. ارينە, ءماسليحات دەپۋتات­تارى­نىڭ ءوز تاڭداۋىن جاساۋدا مۇقيات بولعاندارى دۇرىس. جالپى العاندا, سايلاۋ ناۋقانى قا­لىپتى ءارى ىسكەرلىك جاعدايدا ءوتىپ جاتىر. سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى تۋرا­لى اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­لارىنا سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردان كەلىپ تۇسكەن ارىز-شاعىمدار جوق. – سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قازىرگى كەزە­ڭىندە اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيالارى  مەن ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ الدىندا قانداي نەگىزگى مىندەتتەر تۇر؟ – الداعى كەزەڭدە سايلاۋ ورگاندارى الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەر مىنالار: - سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ ورىن­دالۋىن باقىلاۋ; - سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن ءىس جۇزىندە ورىنداۋ; - سايلاۋ ناۋقانىنا ءتيىستى اقپارات­تىق قولداۋ كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ. اعىمداعى جوسپارعا كەلەتىن بولساق, وبلىستىق, الماتى جانە استانا قا­لا­لىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قا­زىرگى باستى مىندەتتەرى: • ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيا مەن سايلاۋ تۋرالى كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدا قويىلعان تالاپتارعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ; • كانديداتتارعا قول قويۋ پاراقتارىن ۋاقتىلى بەرۋ; • قولداپ قويىلعان قولداردى تەكسەرۋ; • كانديداتتاردى, سونداي-اق ولاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىن تىركەۋ. – پارلامەنت سەناتىنىڭ بولاشاق دەپۋتاتىندا قانداي قاسيەتتەر مولى­نان بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟ – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پارلامەنتتىڭ قۇ­رى­لىمى, سونىمەن قاتار, ونىڭ پالا­تالارىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى جالپى­الەم­دىك ءتاجى­ريبەگە ساي. دەپۋتاتتىق كور­پۋستىڭ جوعا­رى كاسىبي دەڭگەيى قا­بىل­داناتىن زاڭدار­دىڭ ساپاسىن قامتا­ماسىز ەتەدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جو­عارى زاڭ شىعارۋشى ور­گانىندا وڭىرلىك مۇددەلەردىڭ ءتيىمدى ءبىلدىرىلۋىن دە قامتاماسىز ەتەدى. دەگەنمەن, ايتا كەتەيىن, سەنات دە­پۋتاتى جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ول تەك بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ اتىنان وكىل­دىك ەتىپ قانا قويماي, بۇل مۇددەلەردى جالپى مەملەكەتتىك مۇددەلەرمەن جانە مىندەتتەرمەن ۇيلەستىرە ءبىلۋى ءتيىس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا.