ءسوز سويىل

ۇيالعانىم-اي! جالعان دۇنيەدەگى جالعىز ماماندىعىم ۇستازدىق ەتۋ. وسىدان ون بەس, جيىرما جىل بۇرىنعى بالالار, شىركىن, بالا ەدى عوي. اۋزىمنان شىققان ءاربىر سويلەمدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءتۇپ-تۇگەل داپتەرلەرىنە جازىپ الىپ, ارتىق-اۋىس ءسوز قوسپاي جاتتاپ, وزىمە قايتالاپ ايتىپ بەرىپ, قويعان با­عاما باس­تا­رىن شۇلعىپ, تويعان قوزى­داي تىمپيىپ جۇرە بەرەتىن. ال ەندىگى بالا بالا ەمەس, قى­زىل كوز پالە. بىلمەيتىندەرى جوق. ءبىلىمدى بولعاندارى جاقسى-اق, بىراق بىلگەن ۇستىنە بىلە بەرسەم دەپ قوماعاي­لا­نىپ, كومپيۋتەردەن, ينتەرنەتتەن العان ماعلۇماتتارى ازدىق ەت­كەندەي, قايداعى ءبىر قي­تۇرقى سۇراقتاردى قارشا بو­را­تاتىنىن قايتەرسىڭ. كەيدە وندايدا قاپەلىمدە نە دەرىمىزدى بىلمەي, ابدىراپ قالا­تىن كەزدەرىمىز دە بولادى. ءوز باسىم وقۋشىلاردىڭ قيىن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە الماي, قينالىپ قالامىن-اۋ دەپ قورىقپايمىن. ويتكەنى, قىسىلتاياڭ كەزدە ايتىس اقىن­دارىنداي ارقام قوزىپ, قيىن­نان قيىستىرىپ, ءسوز تاۋىپ قۇتىلىپ كەتەمىن. بۇگىن دە ءسويتتىم. – اعاي, سىزگە ءبىر سۇراق قويۋعا بولادى ما؟ – دەپ قوس قولىن بىردەي كوتەردى قالقان قۇلاق قارا بالا ساباق ۇستىندە. سۇراق قويۋعا بولمايدى دەپ جالتارۋ ۇستازدارعا جا­راس­پايتىن ادەت ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. – سۇراي عوي, – دەدىم. – اعاي, ەلىمىزدىڭ شەكارا­سىنىڭ ۇزىندىعى ناقتى قان­شا شاقىرىم ەكەنىن ايتىپ بەرمەيسىز بە؟ – مەن بۇل سۇراقتىڭ جاۋا­بىن الدە قاشان ايتىپ بەرگەن ەدىم عوي. ەسىڭە تۇسپەي تۇر ما؟ قارا بالا جالما-جان ءبىر توپ كىتاپتى الدىما جايىپ سالدى. – اعاي! ءبىز وتكەن وقۋ جىلىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 8 سىنىبىنا ارنالعان «قازاقستاننىڭ في­زي­كالىق گەوگرافياسى» اتتى وقۋلىعىن وقىدىق ەمەس پە. بۇل كىتاپتا رەسپۋبلي­كامىز­دىڭ شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىن­دىعى 13 394 كم.-دەن استام دەلىنگەن. ال مىنا بيىلعى وقىپ جۇرگەن «قازاقستاننىڭ ەكونومي­كا­لىق ءجا­نە الەۋمەتتىك گەوگرا­فيا­سى» جال­پى ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپتىڭ 9 سىنىبىنا ارنالعان وقۋلىقتا رەسپۋبليكا شەكاراسى­نىڭ جالپى ۇزىندىعى 13 331 كم. شاماسىندا دەيدى. ال مىنا كىتاپ 12 187 كم. دەپ تۇر. اۆتورلارى... – سۇراعىڭ ورىندى. سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن سەندەردەن مىنانى ءبىلىپ العىم كەلىپ تۇر­عانى. زاتتىڭ نەمەسە دەنەنىڭ قانداي قاسيەتتەرى بولادى؟ بالالار شۋىلداسىپ ايتىپ جاتىر. – فيزيكالىق قاسيەتى بولادى. – حيميالىق قاسيەتى بولادى. – بيولوگيالىق قاسيەتى بولادى. – جاۋاپتارىڭ وتە دۇرىس. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ جەرىنىڭ كولەمى دە وسى زاڭدىلىققا باعىنادى... قاڭ­تاردىڭ قاقاعان ايازىندا نەمەسە شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا كولە­مىن ۇلعايتا­دى... كولەمى ۇلعايعان سوڭ, ارينە شەكارا دا ۇزارىپ, 13 394 كم.-دەن اسادى... ال كۇز بەن كوكتەم اي­لارىندا جەر كولەمى كىشىرەيىپ, ءتىپتى 12 مىڭ كم.-گە جەتپەي قالۋى دا عاجاپ ەمەس... – دەپ سوقتىم. دەسەم دە ءوز باسىم ۇياتتان ورتەنىپ كەتە جازدادىم. ال انا ءارتۇرلى ماعلۇماتتار بەرگەن وقۋ­لىق جازعىشتار ۇيالا ما ەكەن-ءا!؟. تەلمان باقىباي ۇلى. الماتى وبلىسى. اۋىلدىڭ ايتقىشتارى ءولى بالىق بەكزاتتاردى انشەيىندە ءسوي­لەتۋ قيىن, بەرگەن سۇراعىڭا قىس­قا جاۋاپ قايىرىپ وتىرا بەرەدى. ال اۋزىنا ءجۇز گرامم ءتيىپ, «كاي­فى» ۇستاعان شاقتا ايعىرشا كىسىنەپ, كوكىرەگىن توقپاقتاپ شىعا كەلەدى دە, ەشكىمگە ءسوز بەرمەي قويا­دى. باعاناعى بەكزاتتار مەن مىنا بەكزاتتار ەكەۋى ەكى ادامداي... بىردە كومپيۋتەر وپەراتورى دانانىڭ تۋعان كۇنى بولىپ, جۇ­مىس سوڭىنا قاراي شاعىن داستارحان ۇيىمداستىرىلدى. العاش­قىدا ەلەۋسىز عانا وتىرعان بەكزاتتار ءبىر-ەكى ستاكان ىشكەن سوڭ جارقىن-جارقىن سويلەي باستادى. ءتىپتى ءبىرازدان سوڭ وتىرىستى باسقارىپ وتىرعان اتاقتى جۋرناليست نۋري مۋفتاحقا دا قارسى سويلەپ, ءبىر-ەكى تۇستا قايى­رىپ تاستادى. بەكزاتتاردان مۇنداي مىنەز كۇتپەگەن نۇ­رەكەڭ تاڭىرقاپ: – ءوي, مىناۋىڭ ءولى با­لىق سياقتى عوي. اۋزىنا «سۋ» تيسە ءتىرىلىپ كەتەدى ەكەن! – دەدى.   «كءوڭىلدەس» بىردە بەكزاتتاردىڭ ءۇيىن­دە قىزىپ العان قۇرداسىنىڭ ءبىرى ازىلدەپ: – ءاي, بەكزاتتار, وسى سەنىڭ كوڭىلدەس ايەلىڭ بار ما ءوزى؟ – دەپ سۇراپ قالدى. – ە, نەگە جوق, بار! – دەدى بەكزاتتار ويلانىپ جاتپاي-اق. جاقسى قىزۋ ەدى, ايەلىنىڭ كوزىنشە بىرنارسەنى بۇلدىرەر مە ەكەن دەپ سەسكەنىپ قال­دىق. ول ءبىراز بوگەلىپ تۇردى دا: – كوڭىلدەس ايەل نەگە بولماسىن؟ ول – مىناۋ عوي, مىناۋ! – دەدى بوس بوتەلكەنى موينىنان قىلعىندىرا ۇس­تاي, جوعارى كوتەرىپ. سلام نۇرماعانبەت ۇلى. الماتى. تەكتى تۇقىم ولمەسەڭ ءبارىن كورە بەرەدى ەكەنسىڭ, ەستىمەسەڭ ەستي بەرەدى ەكەنسىڭ. كەڭسەگە تاڭەرتەڭ كەلىپ وتىرا بەرگەنىمىزدە اكىم اپپا­راتىنان شۇعىل تاپسىرما كەلدى. – قارجى باسقارماسىنىڭ باس­تىعى مايلىقاسىق جۇتقى­شەۆتىڭ ورنىنا جاڭادان اسىل تەكتىباەۆ كەلدى. سونىڭ ءومىرجولىن گازەتكە تەرەڭىرەك تالداپ, ساراپتاما ءدۇ­نيەنى سۋرەتىمەن بەرۋ كەرەك. – اۋ, كەشە “تاعايىنداۋ” دەگەن تاقىرىپپەن سۋرەتىن, ومىردە­رەگى بەرىلگەن ەدى, – دەدى باسىلىم باسشىسى. – جوق, ول وقىرمانعا جالاڭ جەتكىزىلگەن. اسىل تەكتىباەۆ بىلگىر مامان, ماسكەۋدە وقىعان, ءۇش بىردەي ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن, ارعى اتالارى تەكتى بولعان دەپ جازۋ كەرەك. سونىمەن, باسىلىمنىڭ كەلەسى سانىندا قارجى باسقارماسىنىڭ جاڭا باستىعى اسىل تەكتىباەۆ سۋرەتىمەن گازەتتىڭ جارتى بەتىن الىپ شىقتى. جۇرت اڭ-تاڭ. ارعى اتالارىمىزدى قازبالا­ساق, ەكىنىڭ بىرىنەن تەكتى تۇقىم­نىڭ ءبىر اتاسى شىعا كەلەدى. كەڭ­سەدەگى ءۇي سىپىرۋشىنىڭ دا اكەسى ەكى رەت قاجىعا بارعان دەسەدى. الگى كومىر قويماسىنىڭ, ءبىلىم باسقار­ماسى دەپارتامەنتىنىڭ, جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىعىنىڭ جاڭادان تاعايىن­دالعان باسشىسى, ءبىرىنىڭ اكەسى, ءبىرىنىڭ ناعاشىسى, قايىن جۇرتى پەتەربۋرگتەگى پاتشامەن سويلەس­كەن دەگەن اڭگىمە گۋ ەتە قالدى. باسقا جەردى قايدام, بىزگە جاڭا­دان ءبىر باسشى جۇمىسقا تاعايىن­دالسا, سونىڭ ارعى-بەرگىسىن قاز­با­لاپ, ءتۇبىن قازىپ دارىپتەۋ ءوربىپ تۇر. نەگە؟ اكىمنەن تاپ­سىرما بار, – دەيدى. قىزىق تاپ­سىرما! ال, ارعى اتا-تەگىمىز مال باققان, بۇركىت ۇستاعان, جىلقى باققان بولسا قايتەمىز؟ وي, سۇمدىق-اي, كوزىمىزدىڭ تىرىسىندە تەكتى تۇقىمعا جاتپاي دۇنيەدەن وتە شىعاتىن بولدىق-اۋ..! ايتەۋىر ءبىزدىڭ قالادا تەكتى تۇقىمداردى زەرتتەۋ, سول ارقىلى قىزمەتكە كوتەرۋ دەگەن ءۇردىس بەلەڭ الدى. اقىرى قايىر بولعاي. قايىر قوراساني. قىزىلوردا. سپورتتاعى «ءسۇر» ءسوز ءبىر سپورتشى جەلاياق وليم­پياداعا قاتىسار كەزدە دوپينگ قولدانىپتى دا, ول ونىسىن ەشكىم سەزىپ قويماس ءۇشىن جا­رىستىڭ ەڭ سوڭىنان كەلىپتى. * * * فۋتبولشى ۇيىنە كوڭىلسىز­دەۋ ورالعاندا ايەلى: – نە بولدى؟ بۇگىن گول سوعا المادىڭ با؟ – دەيدى. – جوعا, ءبىر ەمەس, ەكەۋىن سوقتىم. – جاقسى عوي! ەندەشە, نەگە ەڭسەڭ ءتۇسىپ تۇر؟ ەسەپ قانشا ءوزى؟ –          1:1... * * * مۇز ۇستىندە مانەرلەپ سىر­عاناۋ كومانداسىنىڭ باس باپكەرىنە ءبىر قىز كەلىپ: – ءسىز مەنى كومانداعا الۋ­عا ءتيىستىسىز! – دەپ توتە­سىنەن دۇڭك ەتكىزگەندە, باپكەر: – نە ىستەي الاسىڭ؟ – دەپ سىناي سۇراق قويادى. – قاتتى جىلدامدىقپەن سىرعاناپ كەلە جاتىپ مۇز ۇستىنە سەگىزدىك سانىن سىزىپ كەتە الامىن. – ە, ونى جاسايتىندار ءبىراز بار. – مەن سەگىزدىكتى ريم تسيفرىمەن جازا الامىن.   قازى-قارتا ماسەلەسى – ماكە, ءسىز جال-جايا, قازى-قارتاعا قالاي قارايسىز؟ – تاتىپ المايمىن. – نەگە؟  اسقازانىڭىزعا جاق­پاي ما, الدە, تابەتىڭىز تارتپاي ما؟ – قىزىق ەكەنسىڭ, قازى-قارتا جاقپايتىن اسقازان بولا ما؟ – ەندەشە, نەگە تاتىپ المايمىن دەيسىز؟ – جوق بولسا, اتاڭنىڭ باسىن تاتىپ الام با...   تءۇسىنىك ابزي اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جات­قان جولداسىنىڭ كوڭىل-كۇيىن سۇ­رادى. – قالايسىڭ, ءتاۋىرمىسىڭ؟ ەم قالاي؟ – ءتاۋىرمىن. حال جاقسى. ءتور­تىنشى قاباتتا جاتىرمىز. ۇيقى – بىزدەن, كۇلكى – بىزدەن, قالعانى – دوعدىردان... – مىنا ادامدى قۇرتاتىن – وي. – وي جامان, ەشتەمە ويلاما. ءابزيدىڭ بۇل سوزىنە اناۋ ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلادى. – ەشتەمە ويلامايتىن بولسام... سوندا ماعان ساناسىز بول دەگەنىڭ بە؟.. جاڭاشا «ەم» – ماكە, باسىم قاتتى اۋى­رىپ وتىر, ءتىپتى ميىم شا­عىپ اۋىرادى. بۇعان قانداي امال بار؟ – دوعدىرعا كورىن... – نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, دوعدىرلاردىڭ قاراسىن كور­گىم كەلمەيدى. دوعدىرلاردان جەك كورەرىم جوق, تەگى. – دوعدىرعا بارماساڭ, ايتقاندى قىلماساڭ, وندا باس اۋرۋىڭنان دا كۇشتى باسقا ءبىر اۋرۋمەن اۋىر. – سوندا نە بولادى؟ – سوندا كەيىن جابىسقان كۇشتى كەسەلىڭمەن اۋرە بولا­سىڭ دا, باستاپقى باس اۋ­رۋىڭدى ۇمىتىپ كەتەسىڭ. وسپادارسىزداردىڭ ويىندارى – انا جاققا بارىپ قايتتىم, – دەدى اۋىرىپ, ولىمنەن قالعان اساۋقارا كوڭىلىن سۇراي كەلگەن قۇرداسى ساكەڭە. – ول جاقتاعىلار قالاي تۇرادى ەكەن؟ – ول جاقتاعىلاردىڭ كورگەن كۇنى قۇرسىن. سەنىڭ اكەڭدى دە كوردىم. سالەم ايتتى. شاشى ءوسىپ كەتىپتى. ءسويتىپ كوردى دە كوردىك, ءىشى سىز... سىروست بولادى ەكەن. – پەش سالمادىڭ با؟ – وح, مەنەن بۇرىن بارساڭ سول سەنىڭ ەسىڭدە بولسىنشى... ۇمبەتباي ۋايدين. الماتى. شورتاندار شورتاندار-اۋ, شورتاندار! زامانىڭ-اي شولتاڭدار. وردالى جىلان سياقتى, وزدەرىڭنىڭ ورتاڭ بار.   الاسا, بيىك بويشاڭدار, شورتاندار-اۋ, تويساڭدار, كولدەگى جەمدى تاۋىسپاي, قايتەدى ەكەن قويساڭدار. قويىڭدارشى, تويساڭدار!   شاباقتار شولجاڭداعان شاباقتار, سەندەرگە دە ساناق بار... بولماعانمەن شورتانداي, سەندەردە دە تاماق بار. اۋعا تۇسكەن شورتانعا, ابايلاڭدار, كۇلمەڭدەر! وزبىرلار بار ورتاڭدا, اۋعا ءىلىنىپ جۇرمەڭدەر! جەم تالعاماي جانىڭدا, جايىن دا ءجۇر جۇتاتىن... كولدەگى جەمدى قوسىلىپ, بولدىڭدار-اۋ قۇرتاتىن. قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا.   – سىزگە نە قىمبات, ماشينا ما, ايەلىڭىز بە؟ – قيسىنسىز سۇراق قوي­دىڭىز!.. ارينە, ايەلىم! ءويت­كەنى, كولىك سونىڭ اتىندا عوي... *** – ۇناتىپ قالعان قىزىڭنىڭ ءوزىڭ تۋرا­لى نە ويلايتىنىن قا­لاي بىلۋگە بولادى؟ – ول قىزعا ۇيلەنۋ كەرەك. *** – ءسىزدى بوس سۇ­راقتار قويىپ با­­سىڭىز­دى قا­تى­رىپ جىبەرگەن جوق­پىن با؟ – جو-جوق, مۇن­داي­عا كوندىك­كەن­مىن, ءۇي­لەنگەنىمە جيىرما جىل بولدى... *** – ءسىز باقىتتىسىز با؟ – باقىت اقشاعا باي­لا­نىستى بولماسا, وندا با­قىتتىمىن. *** كاپيتاليزم, سوتسياليزم, كوممۋنيزم ۇشەۋى كارتا ويناپ وتىرىپتى. كەنەت سوتسياليزم: «ويباي, كولباساعا العان كەزەگىم ءوتىپ كەتە جازداپتى-اۋ!» – دەپ تۇرا جونەلىپتى. سوندا كاپيتاليزم كوممۋنيزمگە قاراپ: – كەزەك دەگەن نەمەنە؟ – دەگەن عوي. سوندا كوممۋنيزم: – كەزەك دەگەن كەزەك قوي, كولباسا دەگەن نە پالە؟ – دەپ قارسى سۇراق قويىپتى. *** – باكە, وسى گوگول-موگول دەگەندى اعىل­شىن­شا نە دەيدى؟ – شەكسپير-مەكسپير دەيتىن شىعار. *** – ءسىز باقىتتىسىز با؟ – باقىت اقشاعا باي­لا­نىستى بولماسا, وندا با­قىتتىمىن. *** – باكە, وسى گوگول-موگول دەگەندى اعىل­شىن­شا نە دەيدى؟ – شەكسپير-مەكسپير دەيتىن شىعار.