ادەتتە مەرەكە دەگەندى توي-تومالاق, استا-توك داستارقان مەزىرەتى دەپ بىرجاقتى ءتۇسىنۋ بار. ال ءبىزدىڭ مەرەيتوي وتكىزۋىمىزدىڭ ماقساتى بۇدان باسقاشا, مازمۇنى مەن ءمانى كەڭىرەك. وتكەن جىلدارعا سىن كوزبەن قاراپ, نەگە جەتىستىك, تابىسىمىز قانداي, ىلگەرىلەۋدىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى كوڭىلگە قونا ما, نەنى ەسكەرمەدىك, نەگە كوڭىل بولمەدىك, الداعى ۋاقىتتاعى جاڭا مەجەلەر قانداي بولماق, دامۋدىڭ, العا باسۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن ادىستەرى قانداي بولماق, باستالعان جاسامپاز ىستەردىڭ جالعاسى قالاي ساباقتاسپاق, الدىمىزدا قانداي جاڭا بەلەستەر تۇر, سولاردى الۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ وسى جايلاردى ساراپتاۋ ءۇشىن وتكەن كەزەڭگە جان-جاقتى ساراپتاما جاساپ, وتكەن ءومىردىڭ اناتومياسىن باجايلاپ انىقتاپ الۋىمىز كەرەك.
مىنە, وسى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ولشەمدەرىنە ساي ورلەۋ بەلەستەرىن انىقتاپ الۋ ءۇشىن بۇل مەرەيتويلار وتە قاجەت-اق.
تويعا ازىرلىك ۇستىندە ەكىنشى ونجىلدىقتىڭ ءاربىر جىلىنا تاعى دا ءبىر ءۇڭىلىپ, بۇل كەزەڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ جولىندا قانداي جاسامپازدىق ىستەرىمەن ەستە قالدى, نەسىمەن ەرەكشەلەندى دەگەندى ايقىنداۋ ءۇشىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءار جىلعا قايتا ورالىپ ەلەكتەن وتكىزۋ جونىندەگى شىعارماشىلىق قادامى ابدەن قۇپتاۋعا تۇرادى.
بەس جىلدىق, ون جىلدىق, جيىرما جىلدىق مەرەيتويلاردى اۋىز تولتىرىپ ايتقاندا, تابىستىڭ ءبارى جەڭىستىڭ وسى تسيفرلاردىڭ ارقاسى دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى, جاسامپازدىقتى, دۇنيەنى ءتۇرلەندىرەتىن وزگەرىستەردى ومىرگە اكەلەتىن ادام كۇشى, ادامنىڭ قۇدىرەتى, ونىڭ اقىل-ويىنىڭ, قاجىماس قايراتىنىڭ ناتيجەسى. 5, 10, 20 دەگەن تسيفرلار سول جەڭىستى, تابىستى تارازىلايتىن ۋاقىت ولشەمى عانا.
2005 جىل ەلىمىزگە نە جاقسىلىق اكەلدى, قوعامنىڭ الەۋەتى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي رۋحاني دەڭگەيى قالاي ءوستى, قوعامدىق جۇيە قانشالىقتى العا باستى؟ وسىعان توقتالىپ وتەلىك.
قوعامنىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق ءبازيسىن دامىتۋ بۇرىنعىشا ەل ساياساتىنىڭ باستى باعىتى بولىپ قالدى. ۇكىمەتتىڭ جىل باسىنداعى وتىرىسىندا ءوتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, جاڭا جىلدىڭ مىندەتتەرى ايقىندالدى. مۇندا ءسوز ءسويلەگەن ەلباسى اياقتالعان جىل قورىتىندىسى جامان بولماعانىن ايتا كەلىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ نازارىن نەگىزگى كەمشىلىكتەرگە اۋداردى. مۇنداعى ماقسات جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باسشىلىقتى بوساڭسىتپاي, قول جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقمەيىلسىمەي, ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا بارىنشا كۇش سالۋ ەدى.
قابىلدانعان باعدارلامالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ جازىلماعان زاڭعا اينالۋعا ءتيىس. ماسەلە جۇمسالعان قارجىنىڭ كولەمىندە ەمەس, ناقتىلى ناتيجەسىندە. بۇل جۇمىستىڭ باعاسىن انىقتاۋدىڭ ولشەمى بولماق. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە باسىم باعىتتاردى قايتادان ساراپتان وتكىزىپ, وڭدەۋشى سەكتورعا باسا كوڭىل ءبولۋ كوزدەلدى. وعان 30 ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋ مىندەتتەلدى. شاعىن يننوۆاتسيالىق كاسىپشىلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.
تۇرعىن ءۇي پروبلەماسى كۇن تارتىبىنە قاتتى قويىلدى. وتكەن جىلى بۇل سالاعا ەداۋىر قارجى ءبولىندى. بىراق ونى يگەرۋدە كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلدى. 4,7 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 25 پايىز يگەرىلمەي قالدى.
حالىقارالىق دارەجەدەگى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ كەشەۋىلدەتىلۋدە. استانا-بۋراباي, استانا-الماتى جولدارىن سالۋدا تەحنولوگيالىق قاتەلىكتەرگە جول بەرىلگەنى انىقتالدى.
ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ەكونوميكانى مونوپوليالاپ العانى اتاپ كورسەتىلدى. ولار نەگىزگى مىندەتتەرىنەن مۇلدە الشاق جاتقان قىزمەتتەرمەن اينالىساتىن بولعان. ولاردىڭ قۇرىلىمدارىندا ساۋدا ۇيلەرى, كونسالتينگتىك, ساقتاندىرۋ جانە قارجى كاسىپورىندارى, شيپاجايلار, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى, تەلەديدار جانە اۋە كومپانيالارى دا جۇمىس ىستەيدى. وسىعان وراي «قازاقستان تەمىر جولى», «تۇرانالەمبانك» سىنعا الىندى.
ءوز سوزىنە نەگىزگى كەمشىلىكتەردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, ەلباسى ۇكىمەتتەن جاڭا جىلدا ءوز جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋدى تالاپ ەتتى. وسى وتىرىستا ءسويلەگەن شەشەندەرگە قايىرىلىپ: «ەگەر قايتا-قايتا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى اتاپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ءجيى-ءجيى سىلتەمە جاساي بەرەتىن بولساڭىزدار, جاقسىلىققا اپارمايدى. بىلە بىلسەڭىزدەر, ەركىن, دەموكراتيالىق قوعامدا مۇنداي ماداقتاۋشىلىق قولايسىزدىق سەزىمىن تۋدىرادى. بىزگە دە سويلەۋ مادەنيەتىنە ۇيرەنۋ قاجەت», دەدى ن.نازارباەۆ. ءسوز اراسىندا ەلباسىنىڭ بۇل سىن-ەسكەرتپەسىنەن ءالى دە تولىق قورىتىندى شىقپاي جۇرگەنىن ايتا كەتسەك, ورىندى سەكىلدى. سويلەۋ مادەنيەتىنە, ىسكەرلىك جۇمىس ءستيلىن قالىپتاستىرۋعا ءالى جەتىسكەنىمىز جوق.
بۇل جىل سونداي-اق «اۋىل جىلى» دەپ جاريالانعان ءۇش جىلدىڭ (2003-2005) سوڭعىسى بولدى. استانادا اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكالىق كەڭەس بولىپ ءوتتى. مۇندا وتكەن ەكى جىلدى قورىتىندىلاي وتىرىپ, ءۇشىنشى جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى دەپ جاريالاندى.
كەڭەستە ءسوز سويلەگەن ن.نازارباەۆ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە بايقالعان ىلگەرىلەۋمەن قاتار, بۇل سالادا ءالى دە بولسا پروبلەمالار جەتكىلىكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءالى دە بولسا اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن, شىعارىلعان ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ءالسىز. شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش بىزدە 5 ەسە تومەن.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا قازاقستاننىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى. ماسەلە – سولاردى ءتيىمدى پايدالانۋدا. وسىعان وراي ەلباسى اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرى الدىنا ون مىندەت قويدى. بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وڭدەۋشى سەكتورىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ باستى ماقسات بولىپ قالا بەرمەك. بۇل جۇمىسقا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وندىرۋدە جانە وڭدەۋدە كلاستەرلىك جۇيەنى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە اقپاراتتىق-ماركەتينگتىك قولداۋدى كۇشەيتكەن ءجون. ءتورتىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن حالىقارالىق ستاندارتتار دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەتۋگە كۇش سالۋ قاجەت. بەسىنشىدەن, فەرمەرلەردىڭ ءوز ونىمدەرىن رىنوكتارعا ءجانە وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. التىنشىدان, اۋىل تۇرعىندارىنا نەسيە بەرۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن ىسكە قوسۋ قاجەت. جەتىنشىدەن, اۋىل-سەلوداعى مەنەدجمەنت ماسەلەسىن جانداندىرۋ قاجەت, سەگىزىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىن دامىتۋعا كۇش سالۋ كەرەك. توعىزىنشىدان, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانى قولدانۋ ءۇشىن, جاڭا تەحنيكا, جابدىقتاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا ورتا جانە ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەردى كوبەيتۋگە باعىت ۇسىنۋ قاجەت. ونىنشىدان, اۋىل مادەنيەتىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن اۋىل-سەلوداعى الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, مادەني وشاقتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت.
ەلباسى 2005 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالۋعا ءتيىس دەپ اتاپ كورسەتتى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسى – اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدا بۇل جىلى ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. پرەزيدەنت ايتقان ون مىندەت بۇل سالاداعى جۇمىستىڭ وزەگىنە اينالدى, ءارى اۋىل-سەلوداعى جاڭارۋعا, جاڭعىرۋعا جول اشتى.
ەلباسىنىڭ جولداۋى بۇل جىلى 18 اقپاندا جاريا ەتىلدى. «قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءجانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا» دەپ اتالعان بۇل جولداۋ بىرجىلدىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءونىپ-ءوسۋ مەجەلەرىن انىقتاعان قۇجات قانا ەمەس, ونىڭ باعدارلامالىق سيپاتى ءبىر جىل شەڭبەرىنەن اسىپ كەتتى. ول ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قانا ماڭىزدى قۇجات ەمەس, قوعامدىق جۇيەنىڭ دامۋ جولدارىن بەلگىلەپ بەرگەن قۇندى ساياسي-عىلىمي تۇجىرىمداما بولدى.
جولداۋ قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشقان ساياسي رەفورمالاردىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسى ەلباسىنىڭ اۋزىنان جاريا ەتىلدى.
ەلباسى باستالعان جاڭا جىلدى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنداعى تۇبەگەيلى جاڭا كەزەڭ, قازاقستاندى ودان ءارى جاڭارتۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ جىلى دەپ باعالادى.
جاڭا جولداۋدا بەلگىلەنگەن مەجەلەر مەن باعىتتار ەلدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي دامۋىنىڭ وزەگىن قۇرادى. جىل بويى حالقىمىز وسى بەلەستەردى يگەرۋ ءۇشىن جاسامپازدىق ەڭبەكپەن شۇعىلداندى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ستراتەگيا ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ باستى نىساناسىنا اينالدى. ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ قىزۋ قولعا الىندى. مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەكتور اراسىندا ءوزارا سەنىم جانە تيىمدىلىككە نەگىزدەلگەن ارىپتەستىك قاتىناس ءورىس الدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ يدەولوگياسى بىرتىندەپ ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەگىن قۇرادى. بۇل سالاعا جەتە كوڭىل ءبولىندى. «شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» قۇرىلدى. وعان 2005 جىلى بيۋدجەتتەن قوسىمشا 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەملەكەتتىك حولدينگتەردىڭ وزدەرىنە ۇيلەسپەيتىن مىندەتتەرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنى جولداۋعا ساي ەداۋىر جەتىستىكتەرگە يە بولدى.
جولداۋدا الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. ەكونوميكانى دامىتۋ ءبىلىم مەن عىلىمعا نەگىزدەلۋى باستى نازاردا بولدى. سول ءۇشىن «وسى زامانعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنسىز ءارى الىستى بارلاپ, كەڭ اۋقىمدا ويلاي بىلەتىن وسى زامانعى باسقارۋشىلارسىز ءبىز يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرا المايمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باستى باسىمدىققا يە بولدى. قازىر جىلدا بەرىلىپ كەلە جاتقان «ۇزدىك وقىتۋشى» اتتى مەملەكەتتىك ستيپەنديانى تاعايىنداۋ تۇڭعىش رەت 2005 جىلعى ەلباسى جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن-ءدى.
تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى بۇرىنعىشا كۇن ءتارتىبىندە الدىڭعى كەزەكتە تۇردى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىك ءۇي قۇرىلىسىن جەدەلدەتە جۇرگىزۋمەن شۇعىلداندى. بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ەسەبىنەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالاتىن توپتارى ءۇشىن 1600 پاتەر جانە يپوتەكالىق باعدارلاما بويىنشا حالىقتىڭ قولى جەتەتىن ارزان 11 100 پاتەر سالىندى.
الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ باعدارلاماسى 2005 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسا باستادى. وسى جىلى بەس جاسقا دەيىنگى بالالار ءدارى-دارمەكپەن, ال جۇكتى ايەلدەر قۇرامىندا تەمىر جانە يودى بار پرەپاراتتارمەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولدى. وسى جىلى 1 شىلدەدەن باستاپ, بارلىق زەينەتكەرلەردىڭ ەڭبەك وتىلىنە, جالاقىسىمەن تاعايىندالعان زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرىنە قاراماستان, 3000 تەڭگە مولشەرىندە قوسىمشا نەگىزگى زەينەتاقىلىق ءتولەم جاسالاتىن بولدى. زەينەتاقىنىڭ ورتاشا ءمولشەرى 12 مىڭ تەڭگەگە جەتتى.
2005 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 32 پايىز كوتەرىلدى. ەلدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 9200 تەڭگەنى قۇرادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى ءجونىندە رەسەيلىك اكادەميك ا.اگانبەگيان: «قازاقستان مەن قىتاي سياقتى ەكى ەل بۇگىنگى تاڭدا جوعارى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا جەتىپ وتىر», دەپ وڭ باعا بەردى.
ەلىمىزدىڭ كومىرسۋتەگى بايلىعىن وندىرۋمەن بىرگە, ونى رىنوكقا شىعارۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋگە باسا كوڭىل ءبولىندى. وسىعان وراي باكۋ-تبيليسي-جەيحان مۇناي قۇبىرى مامىر ايىندا ىسكە قوسىلىپ, قازاقستان مۇنايىن الەمدىك رىنوكقا شىعارۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى اشىلدى. ازەربايجان, تۇركيا جانە گرۋزيا ەلدەرىمەن قاتار بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قازاقستان دا ۇلەس قوستى. ەل مۇنايى باتىس قازاقستان, الاشاڭقاي جانە اتىراۋ-سامارا مۇناي قۇبىرلارى ارقىلى رىنوكقا شىعادى. ال ىسكە قوسىلعان جاڭا قۇبىر قاشاعاننان وندىرىلگەن مۇنايدى شىعىس-باتىس ءدالىزى ارقىلى شەتەل رىنوگىنا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي ازىرشە باكۋ پورتىنا تانكەرلەرمەن تاسىمالدانادى. ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن, ارينە, اقتاۋ-باكۋ قۇبىرى سالىنۋعا ءتيىس. ىسكە قوسىلعان قۇبىردىڭ 443 شاقىرىمى – ازەربايجان, 248 شاقىرىمى – گرۋزيا, ال 1676 شاقىرىمى تۇركيا اۋماعى ارقىلى وتەدى. بۇل مۇناي تاسىمالداۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى.
كەز كەلگەن ەل ءوز ەكونوميكاسىن وقشاۋ تۇرىپ, دارا كۇيدە دامىتا المايدى. باسقا ەلدەرمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس, ساۋدا-ساتتىقتى جولعا قويۋ, مەملەكەتارالىق تۇسىنىستىك پەن ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرا الادى. وسىعان وراي ەلدىڭ ساياسي بيلىگى ءبىرسىپىرا ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارالاردى وتكىزۋگە بەلسەنە ارالاستى. ماسەلەن, ماۋسىم ايىندا ماسكەۋدە ءوتكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. بۇل وتىرىستا ۇيىم جۇمىسىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر تالقىلانىپ, شەشىمدەر قابىلداندى.
بۇل وڭىرلىك بەدەلدى بىرلەستىككە «ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى» ۇيىمى بىرىكتى. سانكت-پەتەربۋرگتە قازان ايىندا بولعان باسقوسۋدا وسىنداي شەشىم قابىلداندى. ءۇش جارىم جىلدان استام ءومىر سۇرگەن «ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى» ۇيىمى وسىنى دۇرىس دەپ تاپتى. ءويتكەنى, بۇل ەكى ۇيىمنىڭ قىزمەتىندە ءوزارا قوسارلاستىق, ءبىرىن-ءبىرى قايتالاۋ ءجيى ورىن الدى. بۇل ارتىق شىعىندار جاساۋعا اكەلدى. وسى بىرىگۋدىڭ باستاماشىلدىعىندا ن.نازارباەۆ تۇردى. ول بۇل ۇسىنىستى وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆپەن بىرگە ۇسىندى. وزبەكستان وسى جولى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىققا مۇشە بولىپ كىردى.
بۇل شەشىم ءوز جەمىسىن بەردى. ەۋرازەق نىعايىپ, بەدەلدى ۇيىمعا اينالدى. قازىر جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە.
ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋ مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنە, قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى. ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ, كورشىلەرمەن شەكارانى رەتتەۋ – قاۋىپسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى. جىلدىڭ باسىندا 18 قاڭتاردا ەلباسى ن.نازارباەۆ رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين كرەملدە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويدى. جالپى ۇزىندىعى 7591 شاقىرىم بولاتىن دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزاق شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسى التى جىلدان كەيىن اياقتالىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى شەكارا تۇڭعىش رەت رەسميلەندى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭعا 2 جەلتوقساندا ەلباسى قول قويدى. بۇل قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن دوستىقتىڭ ناقتى كورسەتكىشى ىسپەتتەس بولدى.
كورشى ەلدەرمەن بايلانىس, قارىم-قاتىناس ۇلعايا ءتۇستى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاونىڭ استاناعا ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. 5 شىلدەدە استانادا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. بۇل ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. سامميتكە كەلگەن شەتەل باسشىلارى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى 65 جاسقا تولۋىمەن قۇتتىقتاپ, وعان زور دەنساۋلىق, قىزمەتتە تابىس تىلەدى.
جىلدىڭ باسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى انتيتەرروريستىك كوميتەتىنىڭ 4-ارنايى وتىرىسى الماتىدا ءوتتى. بۇل فورۋمنىڭ قازاقستاندا ءوتۋىنىڭ ءوز ءمانى بار. عاسىرىمىزدىڭ اۋىر دەرتىنە اينالعان تەرروريزم بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر. وسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەن ن.نازارباەۆ: قازىرگى تاڭدا لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى, دەدى. سوندىقتان ەلىمىزدە لاڭكەستىكتىڭ الدىن الۋ, ونىڭ تىمىسكى ارەكەتتەرىن بولدىرماۋ جولىندا قاۋىپسىزدىك ورگاندارى سەرگەك جۇمىس ىستەپ وتىر.
قازاقستان بۇكىل الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا حالىقارالىق كولەمدە ءۇلكەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. 8 قازاندا وسكەمەندە وتكەن «قازاقستان: بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ» دەگەن تاقىرىپتاعى حالىقارالىق سيمپوزيۋمنىڭ ماڭىزى كۇشتى بولدى. وعان كوپ ەلدەردەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ونى باقىلاۋدا ۇستاۋعا قاتىسى بار لاۋازىم وكىلدەرى مەن عالىمدار قاتىستى. كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءسوزى عىلىمي سيپات بەردى. الەۋەتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ, تۇڭعىش رەت تاريحتا ادامدار كۇيرەتكىش قۋاتقا يە بولا وتىرىپ, ودان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ دۇنيە ءجۇزىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جولىنداعى كۇرەسكە قوسىلعان زور ۇلەس بولدى. قازاقستان يادرولىق قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ جانە ونى پايدالانۋ تاۋەكەلىن ازايتۋ, يادرولىق وتىن بايىتىلعان ۋراندى تومەن بايىتىلعان يادرولىق ماتەريالعا اينالدىرىپ قايتا وڭدەۋ, ولاردى سوعىس جاعدايىندا پايدالانۋعا جارامسىز كۇيگە كەلتىرۋگە بايلانىستى شارالاردى ءجۇزەگە اسىردى. وسى ارقىلى قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋسىز ەلگە اينالدى. كونفەرەنتسيادا ن.نازارباەۆ بۇكىل الەمگە قاتىسى بار ستراتەگيالىق ويلار ۇسىندى: الەمدە كەلىسىمگە سايكەس بىرەۋلەرگە يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا, ونى جەتىلدىرۋگە رۇقسات ەتىلسە, ەكىنشىلەرگە تالداپ-ازىرلەۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنعان. دۇرىس ەمەس, تەڭدىككە, ادىلدىككە جاتپايدى, دەدى. مۇنىڭ ءوزى اقش پەن ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى تۇسىنىكتەرىنىڭ نەگىزىندە ادىلەتسىزدىكتىڭ جاتقانىن كورسەتەدى. قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن از عانا ەلدەر وزىنە يادرولىق قارۋدى يەمدەنەدى, قالعان ەلدەرگە اتوم ەنەرگياسىن وندىرۋگە تىيىم سالادى. بۇل ادىلەتكە جاتا ما؟ الەم ءوزىن تۇپكىلىكتى قاۋىپسىز سەزىنۋى ءۇشىن بارلىق ەلدەر اتوم قارۋىنان بىرتىندەپ باس تارتۋلارى كەرەك. سوندا عانا جەر شارىندا ءوزارا سەنىمدىلىك پەن تاتۋلىق ورنايدى. ءبىزدىڭ ەلباسى وسى پىكىردى قاداپ ايتتى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى كۇشەيە ءتۇستى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى كوندوليزا رايس, رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين بىرنەشە رەت, بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو, اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ب.كلينتون جانە باسقا لاۋازىم يەلەرى, ءىرى بيزنەسمەندەر مەن بانكيرلەر استاناعا كەلىپ, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەردى ەلباسىمەن تالقىلاپ, بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.
مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ساليقالىلىعىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى كاسىبي جاعىنان ەسەيىپ, ەلباسىنىڭ سارا ساياساتىن ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردە تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ كۇش سالدى. مۇنى 7 ماۋسىمدا بولعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە ءسويلەگەن سوزىندە ەلباسى اتاپ كورسەتتى. ديپلوماتتار ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق قولايلى جاعداي تۋعىزۋىمەن عانا شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار, ەلدىڭ جەدەل دامۋى ءۇشىن سىرتقى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋلارى ابزال ەكەنى دە نازاردان تىس قالعان جوق.
ەلدىڭ قورعانىسىن كۇشەيتۋ – وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى كەپىلى. وسىعان وراي اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك قۋاتىن ارتتىرۋ, ولاردى جاڭا جەتىلگەن قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ ساياسي بيلىكتىڭ باستى نازارىندا بولدى. قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمى جەتىلدىرىلىپ, ولاردىڭ تەحنيكالىق بىلىكتىلىگىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى بىرقاتار شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. شىلدە ايىندا «اسكەري مىندەتتىلىك جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
2005 جىل مەرەيتويلارعا تولى جىل بولدى. ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 10 جىلدىعى, پارلامەنتاريزمنىڭ 10 جىلدىعى, اتا زاڭىمىزدىڭ 10 جىلدىعى ەلىمىزدە كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى. سونداي-اق, جازۋشىلار وداعىنىڭ 75 جىلدىعى وسى جىلدىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
جەڭىستىڭ جارتىعاسىرلىق تويى – رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇلكەن مەرەكەسىنە اينالدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى ماراپاتتالىپ, ولارعا دەگەن سىي-سياپات جاسالىپ, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلدى. سوعىس ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى, ولارعا ونەر شەبەرلەرى كونتسەرت بەردى. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەر, مەكەمە باسشىلارى ءاربىر سوعىس ارداگەرىنە تىكەلەي ءىلتيپات كورسەتىپ, جۇزبە-ءجۇز كەزدەستى. كوپتەگەن مايدانگەرلەر پاتەر كىلتىن الدى.
9 تامىزدا ماسكەۋدە جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن قىزىل الاڭداعى پارادقا ارنايى شاقىرۋمەن قاتىسقان ەلباسى ءوز وتانداستارىن سول تاريحي الاڭنان جەدەلحات ارقىلى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى.
1995 جىلى 1 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ جارلىعى شىقتى. 22 قاراشادا استانادا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحى سەسسياسى وسى قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالدى. وسى ون جىل ىشىندە بۇل ۇيىم بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن جاسامپازدىقتىڭ ۇيىتقىسى بولدى, حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى دارىپتەدى, شاعىن ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىن, ءداستۇرىن ساقتاۋدىڭ, ەلدىڭ ىنتىماعىن جاراستىرۋدىڭ بەلسەندى ناسيحاتشىسىنا اينالدى.
اسسامبلەيانىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى: «مەنىڭ تەرەڭ سەنىمىم مىنادا: قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ مىندەتىن شەشپەيىنشە, ۇلتتىق ساياسات مۇمكىن بولمايدى», دەدى. دەمەك, ۇلت ساياساتىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەسى وسىعان تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان ءاردايىم ەستە ۇستاۋى ابزال. الداعى ۋاقىتتا بۇل قوعامدىق ۇيىمنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرە ءارى شيراتا ءتۇسۋ قاجەت. ءويتكەنى, ەلباسى ايتقانداي, كەز كەلگەن, ءتىپتى ەڭ ءتوزىمدى دە كەمەل كوپ ەتنوستى ەلدە ۇلتارالىق كەلىسىم وزدىگىنەن مەملەكەتتىڭ بەلسەندى ۇلتتىق ساياساتىنسىز, قوعامداعى ۇلتتىق ەليتانىڭ بەلسەندى ءرولىنسىز ساقتالا قالادى دەپ ويلاۋ اڭعالدىق بولار ەدى.
30 تامىزدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان «كونستيتۋتسيا: تۇلعا, قوعام جانە مەملەكەت» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم بارىسىندا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى ەرەجەسىنە اينالدى, مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمى مەن قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قىزمەت ەتۋ اياسى جانە ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىعى اتا زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل زاڭ ەلىمىزدىڭ ورلەۋىن قامتاماسىز ەتتى. بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك جاعدايدا قىزمەت ەتىپ, تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە جاڭا پارلامەنتاريزم قالىپتاستى. ونىڭ جۇمىس ىستەۋ اياسى بەلگىلەندى. زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندەگى ءرولى ارتتى. قوس پالاتالى پارلامەنت ومىردە ءوزىن ءوزى اقتادى. سوت جۇيەسى قالىپتاستى. ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قۇدىرەتى دە ايقىن سيپات الدى. ول تاۋەلسىز, تەك زاڭعا عانا باعىنادى. كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الادى.
كونستيتۋتسياعا قۇرمەتپەن قاراپ, ونىڭ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتامايىنشا, دەدى ەلباسى, قوعامدىق كەلىسىمگە, رەتتىلىككە, بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىققا, دەمەك, ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ بەرەكەلى بولاشاعىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا قازاقستان زاماتتارى ءوز اتا زاڭىن قۇرمەتتەپ, جىل سايىن ونىڭ مەرەكەسىن قۋانىشپەن اتاپ وتۋدە. سوڭعى جىلدارى كونستيتۋتسيا كۇنى اسكەري پاراد وتكىزۋ داستۇرگە اينالا باستادى.
وسى جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس ەكى پالاتالى پارلامەنت جاساقتالدى. ونىڭ ون جىلدىق اتاۋلى داتاسى دا وسى جىلدىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. وسى مەرەيتوي ءجونىندە 1 قىركۇيەكتە وتكەن سەنات پەن ءماجىلىستىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىندا ن.نازارباەۆ پارلامەنتتىڭ ون جىلدىعىمەن دەپۋتاتتاردى قۇتتىقتادى. جازعى دەمالىستان ورالعان دەپۋتاتتار الدىندا ەلباسى ءوزىنىڭ 18 اقپاندا جاريالاعان جاڭا جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا كەڭىنەن تالداۋ جاساپ, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلار ىستەردى اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى ءوزىنىڭ جاڭا جولداۋىنداعى «دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىنا» قاتىستى قاعيدالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ءوزىنىڭ تىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. قوعامىمىزداعى دەموكراتيانى كەڭەيتۋدى ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاۋعا, ناقتىلاۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى ەلباسى.
2005 جىل شىن مانىندەگى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاعان جىل بولدى. ساياسي رەفورمالاردىڭ جالپى ۇلتتىق باعدارلاماسىن ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. دەموكراتيانى كەڭەيتۋ جانە شىنايى قۇقىقتىق قوعام قۇرۋ بارىسىندا ءبىراز شارۋا تىندىرىلدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. پرەزيدەنت جانىندا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن دەموكراتيالاندىرۋ جانە ازاماتتىق قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ىسكە كىرىستى. مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ جونىندە شارالار قولدانىلىپ, پارلامەنت وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلدى. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ شارالارى جۇزەگە اسا باستادى. ال پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيا 29 ناۋرىزدا مالىمدەمە جاساپ, ءوز جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى ماقساتىن جاريا ەتتى. كوميسسيا ءوز جۇمىسىنىڭ ماقساتى جالپىحالىقتىق تالقىلاۋ ارقىلى جانە ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن سىندارلى ۇنقاتىسۋ نەگىزىندە ناقتى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ دەپ ءتۇسىندى.
ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ تۋرالى ويلاۋىنىڭ نەگىزىندە دايىندالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ» جوباسى 9 ءشىلدەدە بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. بۇل تالقىلاۋ قۇجاتتىڭ دەموكراتيالىق سيپاتىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەستى. ەلىمىزدە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇلكەن جەلىسى دۇنيەگە كەلىپ, پايدالى جۇمىس اتقارۋدا.
2005 جىلى ەلىمىزدە بۇلاردان باسقا كوپتەگەن ماڭىزدى ساياسي وقيعالار بولدى.
قىركۇيەك ايىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىىى قۇرىلتايى بولدى. وعان الەمنىڭ 32 ەلىنەن 300-دەن اسا قانداسىمىز كەلدى. وسى قۇرىلتايدا ن.نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, قوناقتارعا قايىرىلىپ: «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە قانداستارىن تاريحي وتانىنا ورالتۋمەن جۇيەلى اينالىسىپ, قوماقتى مەملەكەت قارجىسىن جۇمساپ وتىرعان جالعىز ەل – قازاقستان, ال دۇنيە جۇزىندەگى ءۇش ەلدىڭ بىرەۋى, دەدى 1991 جىلدان 2005 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن ەلىمىزگە بارلىعى 110 مىڭ 591 ورالماندار وتباسى قونىس اۋداردى. حالىق سانى 600 مىڭعا كوبەيدى. بۇل – ءبىزدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىمىزدىڭ جەمىسى.
2005 جىل ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە دە ەلەۋلى جاڭالىقتار اكەلدى. ءبىلىم, عىلىم جۇيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ ۇلعايا ءتۇستى. مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى كوبەيدى, ولاردىڭ قوعامداعى مارتەبەسى ارتتى.
ەل مادەنيەتىن وركەندەتۋ بيلىكتىڭ باستى نازارىندا بولدى. 2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى ءوز جالعاسىن تاپتى. ونىڭ شەڭبەرىندە رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, يران, تۇركيا ءجانە اراب ەلدەرى مۇراعاتتارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر جيناستىرىلىپ, جارىق كورە باستادى.
اكادەميك س.قاسقاباسوۆ باسقارعان ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جوسپارلاعان 100 تومدىق «بابالار ءسوزىنىڭ» العاشقى 7 تومى جارىق كوردى. شىعىستانۋ ينستيتۋتى شەتەلدەردەن اكەلگەن العاشقى قۇجاتتار عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ ءۇلگەردى. «مادەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى 26 اقپاندا باسپاسوزدە جاريالانىپ, تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. وسى جىلى نيۋ-يوركتە كارنەگي-حولل – الەمنىڭ ءبىرىنشى ساحناسىنىڭ تورىنەن قازاق ونەر شەبەرلەرى تۇڭعىش رەت ونەر كورسەتتى. ول تابىستى ءوتتى.
2005 جىل اسا ماڭىزدى ساياسي جانە تاريحي وقيعالارعا تولى بولدى. بۇلاردىڭ ءبارى ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا, ۇلتتىق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
بۇل جىلداعى ساياسي وقيعالاردىڭ باستىسى 4 جەلتوقساندا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋى ەدى. بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ تازا ءارى ءادىل ءوتۋى جانە ونىڭ بالامالى نەگىزدە ءوتىپ, «دوداعا» بەس ۇمىتكەردىڭ قاتار ءتۇسۋى بولدى. ەلباسى 1 قىركۇيەكتە وتكەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا: «قازىرگى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن ءوز مىندەتىمدى تەرەڭ تۇسىنەمىن ءارى الداعى سايلاۋدىڭ مەيلىنشە ەركىن, ادال ءارى اشىق ءوتۋى ءۇشىن جانە دە قورىتىندىلارى قازاقستاندىقتاردىڭ دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا زارەدەي كۇمانىن تۋعىزباۋى ءۇشىن قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن دە جاسايتىن بولامىن», دەپ كۇنىلگەرى, ءتىپتى ءۇش اي بۇرىن جاريا ەتتى. ول ءوز سوزىنەن شىقتى. سايلاۋ دەموكراتيالىق جاعدايدا, اشىق ءارى تازا ءوتتى.
داۋىس بىلاي ءبولىندى: ە.ابىلقاسىموۆ – 0,34 پايىز, ا.بايمەنوۆ – 1,61 پايىز, م.ەلەۋسىزوۆ – 0,28 پايىز, ن.نازارباەۆ – 91,15 پايىز, ج.تۇياقباي – 6,61 پايىز داۋىسقا يە بولدى. ءسويتىپ, ايقىن باسىمدىقپەن ن.نازارباەۆ قايتادان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
بۇل جەكە ەلباسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ ۇلكەن جەڭىسى, تاۋەلسىز ەلدىڭ ساياسي بيلىگىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ جەڭىسى, تاۋەلسىزدىكتىڭ قارىشتى قادامىن بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنىڭ ناتيجەسى بولدى.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
