قانىشتىڭ اناسى

قازاقتىڭ دانا پەرزەنتى قا­نىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ ءومىر­بايانى تۋرالى از جازىلعان جوق. الايدا – قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ اناسى ءاليما جايلى, اسىرەسە ونىڭ شىققان تەگى تۋراسىندا ماعلۇمات مۇلدەم جوق ەدى. ءيا, ونىڭ اناسى اليماعا قاتىستى «يسا قىزى» دەگەننەن باسقا ەشقانداي دەرەك بولمادى. ارينە, وعان سودىر زامان كىنالى. گولوششەكيننىڭ قاساقانا قولدان جاساعان اشارشىلىعى ۇلى جۇتقا اپارىپ سوقتى. «بايدىڭ ۇرپاعى», «بايدىڭ بالاسى» اتان­عاندار ستاليندىك زۇلماتتىڭ زاردابىنا ۇشىرادى. قازاققا جەكە باسقا تابىن­ۋ­شىلىق پەن توتالي­تارلى ز ۇلىم ساياساتتىڭ قۇرىعى تاعى دا قاتتى ءتيدى, 1937 جىلعى «قىزىل قىرعىن» كەلدى, ەلىم دەپ ەڭىرەپ تۋعان اسىل اعالارىمىز جازىقسىز اتىلىپ كەتتى. تاپ وسى قياناتقا ساتباەۆ اۋلەتى دە تولىعى­نان ۇشىرادى. قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ تۋعان اعاسى عابدۇلعازيز (عازيز, بوكەش اتانعان) 1937 جىلى تۇتقىنعا الىنىپ, حابار-وشارسىز كەتتى. تۇرمەدە مە, ايداۋدا ما, قاي جەردە وعان قازانىڭ جەتكەنى بەيمالىم قالدى. بۇل جاعداي قانىشتىڭ جۇرەگىن ايىقپاس دەرتكە, ورنى تولماس قايعىعا دۋشار ەتتى. اعالارى ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ (1881-1937), ابىكارىم ءجامىن ۇلى ساتباەۆ (1897-1937) تا اي­ماق­قا اتى شىققان, ەلگە سىيلى, ناعىز ۇلتجان­دى قازاقتار ەدى. بۇل ەكەۋى دە اتىلىپ كەتتى. ءساتباي بابانىڭ (1823-1902) اتى شورمان بي, شىڭعىس ءۋاليحان ۇلى سياقتى ەل ساڭلاقتارىمەن دارەجەلەس, اتاقتى كىسى بولعانى بەلگىلى. بايبىشەسى كۇنسۇلۋدان 1845 جىلى تۇڭعىش ۇلى يمانتاي تۋادى. سوندا ول ۇلان-عايىر توي جاساپ, ءۇش ءجۇزدىڭ ءار ايماعىنان اتاقتى جىراۋ, اقىنداردى, بالۋان­داردى, ايگىلى سال-سەرىلەر مەن ءانشى-كۇيشىلەردى الدىرىپتى. تويعا شاقىرىلعان اسا مارتەبەلى قوناقتاردىڭ ىشىندە اتاعى سول كەزدە ساحارانى جاڭعىرتىپ تۇرعان, ءارى باتىر, ءارى اقىن, ءارى كومپوزيتور سەگىز سەرى (مۇحامەدقانافيا) باحرام ۇلى شاقشاقوۆ (1818-1854) بولعان ەكەن. سىيلاس دوسى ءساتباي سۇراعان سوڭ سەگىز سەرى تويدى باستاپ بەرىپ, بالاعا يمانتاي دەپ اتىن قويىپ, ۇزاق تولعاۋلى ولەڭمەن جاس نارەستەگە اق باتاسىن بەرىپتى. ءساتباي بابانىڭ ءومىرى ادىلەتتى بيلىكتە, سانالى ءدىندار­لىقتا ءوتىپ, اقىرى قاجىلىققا بارعاندا توپىراق مەككەدەن بۇيىرىپتى. يمانتاي قارتايعان شاعىندا ارداقتى اكەسىنىڭ دۇنيە سالعان جەرىن كورىپ, بەلگى ورناتقىسى كەلدى مە, الدە ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزىندە مۇسىلماندىق جولىنا تۇبەگەيلى تۇسەيىن دەدى مە, مەككەگە بارۋ­دى ويلاپتى. ماسكەۋدە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بالا­سى قانىشقا حات جازىپ, بۇل ويىن ايتقان دا ەكەن. الايدا ول قاسيەتتى ارمانى ورىندالماي, يمانتاي اتا 1928 جىلى اۋىر سىرقاتتان قايتىس بولىپتى. وسى از عانا اتالعان باسى ساپالى, سوڭى قاپالى جاع­داي­لاردى جىپكە ءتىزىپ جۇرگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەندەتتەرى قانىش ساتباەۆقا بايدىڭ بالاسى, اتاسى قاجى, اكەسى دە ءدىندار بولعان دەپ قالايدا ەبىن تاۋىپ, قارالاۋ ارەكەتتەرىن جىلدان جىلعا ورىستەتە بەرەدى. وسى ورايدا ءوز اناسى ءاليمانىڭ اتا تەگىن اتاۋ جانىپ تۇرعان وتتىڭ ۇستىنە ماي قۇيعانمەن بىردەي ەدى. سودان دا ول اناسى جايلى ءاليما يساقىزى دەۋمەن شەكتەلدى. ءيا, ونىڭ قاي يسا ەكەنىن ايتپاعانىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر. باياناۋىلدا ەلگە اتاعى شىققان ەكى يسا ءوتىپتى. ەكەۋى دە شەندى دە شەكپەندى, داۋلەتتى دە اۋلەتتى, قۇران جولىنا قۇلاي بەرىلگەن كىسىلەر ەكەن. ولاردىڭ دا كەيىنگى تۇقىمدارىنىڭ 1932 جىلعى اشتىقتان, 1937 جىلعى جاپپاي قىرعىننان امان قالعاندارى نەكەن-ساياق. سوندا ءاليما انانىڭ اكەسى قاي يسا؟ بۇل تۋرالى مۇلدەم دەرەك جوق. راس, ءاليما يساقىزىنىڭ كىم بولعا­نىن, قانداي جان ەكەنىن ەبىنەي بوكەتوۆ تە, مەدەۋ سارسەكە دە, ءشامشيابانۋ قانىشقىزى دا حاتقا ءتۇسىردى. «اق ءاليما» اتانعان عاجايىپ انانىڭ بەينەسىن ەستىگەن, بىلگەن, وقىعاندارىنان اسىل ءدان­دەي تازالاپ, قىسقا بولسا دا نۇسقا بولارداي ەتىپ سيپاتتاپ بەردى. 1995 جىلى ق.ساتباەۆتىڭ قىزدارىنىڭ, تۋىستا­رىنىڭ, جازۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ ۇسىنىسىمەن حالىقارالىق ق.ساتباەۆ قورى قۇرى­لىپ, 1999 جىلى 100 جىلدىق مەرەي­توي­ى­نا داي­ىن­­دىق جۇرگىزىلمەكشى بولدى. بۇل ۇسىنىستى قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قولداپ, قوردى قۇرۋ جينالىسىنا قۇتتىقتاۋ حات جولدادى. ەل زيالىلارى جينالعان سول وتى­رىستا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن مەن سول قوردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندىم. ايتايىن دەگەنىم, ءبىر ورايى كەلگەن ساپاردا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋعان اۋىلى تەڭدىكتە بولىپ, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ ورتا مەكتەبىندەگى ۇلى عالىمنىڭ مۇراجايىن ارالا­عانىم بار. تالاي-تالاي قۇندى بۇيىمدارى, ءار­تۇر­لى زاتتارى تۇرعان مۇراجايدا قارنى تورسي­عان ساپ-سارى ەسكى ساماۋىر دا بار ەكەن. سونىڭ تاساسىندا الدەقالاي كوزىم ءتۇسىپ ەدى, ابدەن سارعايعان كىشكەنتاي عانا سۋرەتتى كوردىم. توزىعى جەتكەن فوتوسۋرەتتەن ءشالى جامىلعان ايەلدىڭ بەت الپەتى ارەڭ كورىنەدى, استىندا ءاليما دەپ جازىلىپتى. فوتواپپارا­تىمدى الا ءجۇرۋشى ەدىم, دەرەۋ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ونى مۇراجايعا بەردىم دە, سۋرەتتىڭ تۇپنۇسقاسىن ۋاقىتشا سۇراپ الدىم. زيرات باسىنداعى قورشاۋعا كىرەر ەسىكتە: «بۇل جەردە قانىش ساتباەۆتىڭ اكەسى يمانتاي, اناسى ءساليما جاتىر», دەپ جازىلعان ەدى. قاسىمدا جۇرگەن اۋىل مول­داسىن ەرتىپ, دەرەۋ زيراتقا قايتا بارىپ قۇلپىتاستاعى ارابشا جازىلعان ەسىمدى وقىت­سام وندا ءساليما ەمەس, ءاليما دەپ انىق جا­زىلىپتى. مىنە, سودان بەرى ءساليما دەگەن اتاۋ­دى قويىپ, بۇل تاقىرىپتا قالام تارتۋ­شى­لار دا انانىڭ اتىن ءاليما دەپ تۇزەتتى. الماتىعا ورالىسىمەن تەڭدىكتە تابىل­عان كونەتوز سۋرەتكە رەستاۆراتسيا جاساتىپ, ءاليما يساقىزىنىڭ سۋرەتتەگى بەينەسىن انىقتاۋ ماقسا­تىن­دا ىسكە جەدەل كىرىستىم. ءارى ءاليما-اناعا قا­تىس­تى دەرەكتەردى مولى­راق زەرتتەي باستادىم. ءاليمانىڭ ۋىزداي جاس كەزىندە تۇرمىسقا شىققان جەرى شورماننىڭ اۋلەتى ەكەن. مۇستافا شورمان ۇلىنىڭ قانا­في­دەن دەگەن بالاسىنا ۇزاتىلىپتى. بىراق, قانافيدەن­نىڭ دەنساۋلىعى ءماز بولماسا كەرەك, ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن دۇنيەدەن وزىپتى. يمانتاي (1845-1928) مەن نۇرىمنىڭ (1850-1928) جالعىز كۇنشە دەگەن قىزدارى ەرتەرەكتە قايتىس بولىپتى. ونسىز دا از سويلەيتىن يمانتاي قىزى ولگەننەن كەيىن مۇلدەم تۇيىقتالىپ قالسا كەرەك. ونى سەزگەن نۇرىم انا يمانتايعا: «وتاعاسىم, مەنىڭ سوزىمە نازار اۋدارشى, ەكەۋىمىز وتاسقالى قاتۋ سوزگە كەلمەپپىز. سەنەن العان ونەگەم دە از ەمەس, وزەگىمىزدى ورتەگەن قايعى دا ورتاق. بۇل جالعاندا قانشا تۇرساق تا كۇش-قۋات باردا, وكىنبەي وتەيىك. سەنى ۇرپاقسىز قالدىرعىم كەلمەيدى. قانافيدەن ءولىپ كەتتى, يسانىڭ جاپ-جاس قىزى ءاليما جەسىر قالدى. ول دا قانشا وتىرار دەيسىڭ, ءوزى كوركەم, ءارى مىنەزگە باي, مەيىرىمدى ادام كورىنەدى. سول بۇيىرىپ تۇرعان شىعار, توقال­دىققا ال. مۇس­تافانىڭ اعاسى, مۇسانىڭ ۇلى, ءسادۋا­قاس دوسىمىز عوي, سول كىسىمەن ۋادەلەسىپ الساق, ار جاعىنىڭ اللا ءساتىن بەرەر. ول بالا تاپسا, مەن باعا بەرۋگە جالىقپاسپىن»,  دەگەن ەكەن. نۇرىم ەل ىشىندە «نۇر انا» اتانعان انا ەكەن. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن تانىتىپتى. شىركىن, قازاقتىڭ اسىل انالارى-اي, وسىنىڭ ءوزى ۇلىلىق قونعان عاجايىپ ءداستۇر ەمەس پە. اقىرى نۇرىمنىڭ ايتقانى بولىپتى. وعان يمانتاي دا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ: «بۇل شاڭىراقتىڭ يەسى دە, كيەسى دە سەن ەكەنىڭدى تانىتىپ وتىرسىڭ, ونىڭا ۇلكەن راقمەت, اللا قولداسىن», دەگەن كورىنەدى. يمانتاي ءادىل بي, قولى اشىق مىرزا ەكەن. ادىلدىگى بۇكىل قارجاسقا بەلگىلى, سىيلى كىسى بولعاندىقتان, دوسى سادۋاقاس مۇسا ۇلى شورمانوۆ ونى شىن جۇرەكتەن قولداپتى, كومەكتەسىپتى. شورمان اۋلەتى ءاليمانى ءوز قىزدارىن­داي قۇرمەتپەن, وتە جوعارى دارەجەدە ۇزاتسا كەرەك. بۇل ءاليمانىڭ (1862-1904) جالىن­داپ تۇرعان قىزعال­داقتاي قىرمىزى كەزى, جا­سى جيىرماعا جەتپەگەن شاعى ەكەن. تال بويىندا ءبىر ءمىن جوق, توستاعانداي قاپ-قارا كوزدەرى, قي­عاش قاس, قىپشا بەلى ەل-جۇرتتى امالسىز تاڭ­داندىرىپتى. ءاليما كەلگەن جەرىنە دە سىيىمدى, نۇرىم بايبىشەگە دە ءوز قىزىن­داي سىيلى بولعان كورىنەدى. نۇرىم انا دا ەشقانداي كۇندەستىك نىشانىن بىلدىرمەي, اسىرەسە ءاليما قاتتى سىرقاتتانىپ جۇرگەن­دە وعان ەل سۇيسىنەردەي كۇتىم جاساپتى. جازمىشتان وزمىش جوق دەگەن, ءاليما كەنجەسى قانىش تۋعاننان كەيىن ەكى جىل ءوت­كەن­دە دۇنيەدەن وزىپتى. ءسويتىپ, ءالي­مادان تۋعان بالالار نۇرىم بايبىشەنىڭ باۋى­رىن­دا ءوسىپتى. «ءوز شەشەمدى بىلمەيمىن, ءتىپتى ەسىمدە جوق. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, كەرەمەت بالاجان كىسى بولىپتى. اسىرەسە, «كەنجەتايىم» دەپ مەنى تىم جاقسى كورسە كەرەك», دەگەن قانىش اعانىڭ ءسوزىن مەدەۋ سارسەكە دە ءوز ەڭبەگىندە ورنىمەن كەلتىرىپتى. سونىمەن يمانتاي مەن ءاليما ساتباەۆ­تار­دان ەكى ۇل, ءبىر قىز دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ءبىرى – عازيزا يمانتايقىزى ساتباەۆا (1892-1932) بەلگىلى عالىم-ارحەولوگ كەمال اقى­شەۆتىڭ اناسى. ال عابدۇلعازيز يمان­تاي ۇلى ساتباەۆ (1894-1937) بولسا, ىسكە بەرىك, ەلگە قادىرلى بولعان تۇلعا. «باي تۇقى­مى» دەگەن تۇرتكى سوزدەن اۋلاق ءجۇرۋ ءۇشىن عابدۇلعازيز اۋىل ايماعىن, تۋىستارىن ومبى قالاسىنىڭ ماڭايىنان جەر الىپ, ءبارىن سوندا كوشىرىپ الىپتى. قانەكەڭ قار­ساقبايدا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە ءوز با­لا­لا­رى حانيسا مەن مالەشتى, اعاسىنىڭ, يمان­تايدىڭ اسىراپ العان بالاسى ءابسالىمنىڭ بالالارىن, عازيزانىڭ ەكى ۇلى راشات پەن كەمالدى ءوز قولىنا الىپ, تاربيەلەگەن ەكەن. قانەكەڭ وقۋدا جۇرگەندە عابدۇلعازيز شا­ڭى­راققا تىرەۋ بولىپتى. ءساتباي اۋلەتىنىڭ 1932-1933 جىلعى اشتىققا ۇشىراماۋىنا وسى عازيز بەن قانىشتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور. عازيزدىڭ نەمەرەسى, گەولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى الىشەر عالىمتاي ۇلى ساتباەۆ قازىر سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, حالىقارالىق ق.ي.ساتباەۆ قورىن (مەنەن كەيىن) باسقارىپ كەلەدى. عازيزا مەن عازيزگە توقتال­عانىم, ولار قانىشپەن بىرگە ءاليمادان تۋعان بالالار. عازيز نەگىزىندە ايماققا جاق­سى اتاعى شىققان بەلگىلى ازامات بولسا كەرەك, اباي­دىڭ بالاسى تۇراعۇلمەن ونىڭ سىي­لاستىعىن ءبىز ءشامشيابانۋ قانىشقىزى مەن اكادەميك الكەي مارعۇلان ەستەلىكتەرى ارقىلى بىلەمىز. قانىش اعا اناسىنا ەرەكشە ۇقساسا كەرەك. اكادەميك ارىقتاي قايىپ ۇلى قايى­پوۆ ءوزىنىڭ «زامان ەلشىسى» اتتى ەستەلىگىندە: «يمانتاي ۇزىن بوي­لى, اتجاقتى, قىر مۇ­رىن, سەلدىر شوقشا ساقال­دى, وتكىر قوي كوز­دى, قاراتورى, سىمباتتى كىسى بولدى», دەپ بالا كەزىندە كورگەن اسەرىن جازادى. «اشىق كۇلكىلى, اقجارقىن مىنەزدى ءاليما ءازىل-كۇلكىگە دە وتە جۇيرىك بولىپتى, جوق جەردە كوپتىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ ءبىر كۇلدىرىپ الۋ قا­نىش­قا اناسىنىڭ اق سۇتىنەن دارىعان»,  دەپ ار­داقتى اعامىز اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆتىڭ ايتقانى دا ەسىمدە قالىپتى. «ءاليمانىڭ ءساتبا­ەۆتار اۋلە­تىن­دە التى جىل ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر قىز, ەكى ۇلدى ارتىن­دا قالدىر­ۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرا­دى. ول كىسىنىڭ سۇلۋلىعى مەن مىنەزگە بايلىعى دا قانىشتا تولىعى­نان بولدى»,  دەيتىن ابىلقاس اعا. سونداي-اق ول قانىش اعا­نىڭ اناسىنا توستا­عانداي قارا كوزى, بۇيرا شاشى, قاشان كور­سەڭ دە جۇزىنە كۇلكى ۇيالاعان ەرەكشە مەيىرىمدىلىگىمەن ۇق­ساي­­­­­تى­­نىن ايتاتىن. ۇزىن بويى, زور دەنەسى, كەرە­قارىس ماڭ­دايى, مىعىمدىق­قا, قاج­ىر­لىلىققا بىتكەن بارشا بولمى­سى اكەسى مەن اتا تەگىنە تارتقان دەگەن تۇجىرىمدى دا ابىلقاس اعا ايتىپ ەدى. ال فوتوسۋرەتكە رەستاۆراتسيا جاساپ جاتقان الەكساندر دەگەن شەبەردىڭ ونەرىن ايتسام, ول توزىعى جەتىپ, سارعايىپ كەتكەن شاعىن عانا سۋرەتتەن ءالي­ما­نىڭ تاماشا فوتوسۋرەتىن جا­­ساپ بەردى. ءسويتىپ, قانىش يمان­تاي ۇلى ساتباەۆتىڭ انا­سى ءاليما يساقىزىنىڭ بىرنەشە فورماتتاعى فوتوسۋرەتتەرى قولىمىزعا ءتيدى. ءسۇيىن­شىنى مەدەۋ مەن ءشامشيابانۋ اپا­مىز­دان سۇراپ, فوتوسۋرەتتەردى قانىش اعانىڭ قىزدارىنا, ول كەزدە مەيىز دە, ءشامشيابانۋ دا بار, ال­ماتىداعى, جەزقاز­عان­داعى, قارساقبايداعى, پاۆلو­دار­داعى, باياناۋىلداعى ق.­ي.ءسات­باەۆ­تىڭ مۇرا­جايلارىنا تابىس ەتتىم. فوتو­سۋ­رەت­تىڭ تاماشا شىققانى ماعان جاڭا كۇش بەردى. فوتوسۋرەتتى بايىپتاپ قاراساق, قانىش يمان­تاي ۇلىنىڭ اناسى اليماعا ۇقساعانى­نا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. اپپاق بەت الپەتىنە, جۇزىندەگى جىلى­لىققا كەلسەك, قانىشتى كور دە اناسىن كور, اناسىن كور دە قانىشتى كور دەر ەدىم. بۇدان سوڭ ءاليمانىڭ شىققان جەرىن, اتا-بابا تۋىستارىن, اكەسىن ىزدەي باستادىم. قانىش ءسات­باەۆ­تىڭ تۋعانىنا 100 جىل تو­لۋى­نا دايىندىق كەزىندە ەستەلىكتەر جي­ناس­تىرۋ ماقساتىمەن بايان­اۋىل جاققا ءجيى با­رىپ تۇردىم. شافىق شوكى ۇلى, ابىلقاس سا­عىنوۆ, سۇلتان سارسەنباەۆ, ورالبەك قوجا­نوۆ سياقتى ەل اعالارىمەن اقىلداسىپ, ءبىراز ماعلۇمات جينادىم. باياناۋىلدىڭ وزىندەگى, تەڭدىك­تەگى اقساقال­دار, باسقا دا عالىمدار, ءاليما شورماننىڭ ۇلى يسا­نىڭ قىزى دەگەن جورامالعا جول اشتى. شورمان­نىڭ ۇلى مۇستافانىڭ بالاسى قانافيدەنگە قالاي­شا شورماننىڭ كىشى بالاسى قىزىن بەرەدى دەگەن كۇدىگىم الايدا بوي بەرەتىن ەمەس. ولاردىڭ ايتۋىنشا, شورمان تۇقىمى بۇل ايماقتى بيلەگەن ۇلى اۋلەت. ولار ءوز اسىل­دارىن جوعالتپاس ءۇشىن ناعاشى-جيەن­دەرىن الا بەرگەن. جاسىمنان حان مەن تورە­لەر جايلاعان كوكشەتاۋ, ايىرتاۋ, سىرىم­بەتتە وسكەن مەن بۇل عۇرىپتىڭ تورە تۇقىم­دارىنان شىققانىن بىلەتىنمىن. ولار ءوز ورتاسى بولماسا, «قارا قازاقتان» قىز الۋعا اسا ق ۇلىق تانىتپاعان. تازا قازاق جەتى اتاعا جەتپەي قىز الىسپايدى. ءدىننىڭ وسى بەرىك قاعيداتىن ءارى بي, ءارى ءامىرشى, ءارى ءدىن جولىن بەرىك ۇستاعان شورمان تۇقىمى قالايشا بۇزۋى مۇمكىن دەيمىن مەن ىشتەي. دەگەنمەن ەلدەن اسىپ قايدا باراسىڭ, شور­مان اۋلەتىن اقىرىنداپ زەرتتەي باستادىم. شورماننىڭ مۇسا, مۇستافا, يسا اتتى ۇلدارى جانە شوقاننىڭ شەشەسى, شىڭعىس تورەگە تۇر­مىسقا شىققان زەينەپ اتتى قىزى بولعان. بۇل ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە وقىعاندارىم مەن كورگەن­دەرىم از ەمەس. «كورگەندەرىم» دەگەنىم سۋرەتتەر عوي, اق پاتشانىڭ پولكوۆنيگى مۇسا شورمانوۆتى زەرتتەۋشىلەر ورىس-قازاقتا از ەمەس ەكەن. شوقانعا زەينەپ ارقىلى بايلانىستارى – ناعاشىلىقتارى بولسا, قارسى قۇدا بولىپ مۇسانىڭ ۇلى سادۋاقاس شوقاننىڭ قارىنداسى ءنۇريلانى العان ەكەن. ۇشان-تەڭىز سۋرەتتەردىڭ اراسى­نان الايدا ءالي­مانى كەزدەستىرە المادىم. سوندا دا ىزدەنىستى توقتاتپادىم. «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز» جولعا ءتۇسىپ, شوقاننىڭ تۇقىمىسىڭ عوي دەپ ءوز دوسىم, سىنىپتاس جەرلەسىم شوتانى دا ەرتىپ الىپ, تالاي-تالاي دەرەكتەرگە جولىقتىم. شور­مان­نىڭ نەمەرەسى اتاقتى اسفانديار شور­ما­نوۆتىڭ ۇيىندە بولىپ, ماعجان جۇماباەۆ ەكەۋى عاشىق بولعان عازيزا اتتى قىزدىڭ (1914 ج. ومبى) دا سۋرەتىن كوردىم. اسەكەڭ­نىڭ قىزى, تۇلپاردىڭ تۇياعى – ماعمۇرا دا شوتا ەكەۋمىزدى قۇرمەتپەن قارسى الىپ, قولىنان كەلگەن كومەگىن ايامادى. الايدا, ءاليما شورمان تۇقىمىنان دەگەن ۇيعا­رىمعا ەش ىلىك تابىلمادى. وسىنداي ءار-ءسارى كۇيدە ءجۇرىپ «قانىشتىڭ اتا-اناسى» دەگەن پوەما جازىپ, ونى «دانالىققا تاعزىم» اتتى كىتابىما كىرگىزدىم. سول پوەمامنىڭ ىشىندە ءاليمانى سيپاتتاي كەلە ءبىر تۇسىندا: «باياندا ەكى يسا بار بىلگەندەرگە, بولدى ولار ايتۋلىلار ىرگەلى ەلدە. قاي يسا قىزى ەكەنىن ايتۋ قيىن, دالەل از ءدال تۇيىندەر بۇگىن ەلگە», – دەپ ءاليمانى شورماننىڭ يساسىنىڭ قىزى دەپ كەسىپ ايتا الماي وتىرعا­نىم­دى اڭعار­تىپ­­پىن. وسى­نىم دۇرىس بولىپ شىق­تى, سەبەبى يسا شورمان­وۆتىڭ ءاليما اتتى قىزى بولماعانىنا كوزىم جەتتى. ەكىنشى يسا جايلى شەجىرەدەن اتى-ءجونىن تاپسام دا, ونىڭ ءاليمانىڭ اكەسى ەكەنىنە تۋرا جاۋاپ بەرەر ادامدى تاپپادىم. قۇداي وڭداپ, 2003 جىل­دىڭ 22 ناۋرىزىندا جا­زىل­عان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازگۋ-ءدىڭ ساياسيەكونوميا كافەدراسىنىڭ دو­تسەنتى, ول كەزدە زەينەتكەر ەگىزباي قانات­باي ۇلى دەگەن (نەگىزگى باياناۋلالىق) اقساقالدان توعىز بەتتىك كولەمدى حات كەلىپ ءتۇستى. حاتتىڭ باسىنا «سۇلەيمەن ەرجانوۆ پەن قانىش ساتباەۆتىڭ ناعاشى-جيەندىلىگى تۋرالى» دەپ تاي­عا تاڭبا باسقانداي اشىق جازىپتى. بۇل كىسىنىڭ تيىسەتىنى مەن ەمەس, مەنى سيپاي قام­شىلاي ءوتىپتى دە ءوز بىلگەنىن حابارلاۋ ماقساتىندا حاتتى ءشام­شيابانۋ قانىش­قى­زىنىڭ جۇبايى ورازاي باتىر­بەكوۆكە قا­راتىپ جا­زىپ­تى. تۋرا ءبىر ايدان كەيىن ەگىز­باي اقساقال تاعى دا توعىز بەتتىك قوسىمشا دالەلدەمەلەر جىبەردى. اردا­گەردىڭ جازۋى بويىن­شا, قارجاس رۋىنىڭ ەلقوندى تار­ما­عىنان شىق­قان اتاقتى يمەنكەنىڭ قار­قىن­باي, جارقىنباي, مۇس­تافا, يسا اتتى ۇلدا­رى بولىپتى. جار­قىنبايدان ەرجان قاجى تۋىپ, ونىڭ ۇلى سۇلەي­مەننەن اتاقتى اكادەميك, عۇلاما عالىم جاقان سۇلەيمەن ۇلى ەرجانوۆ تۋعان ەكەن. ەرجاننىڭ سۇلەي­مەن­نەن باسقا ۇلدارى ماجىكەن, نۇرىم, ءابدى­عافار دا بىلىكتى ازاماتتار بولعان, ۇل-قىزدى بولىپ كەڭ وربىگەن اۋلەت كورىنەدى. حات جازىپ وتىرعان ەگىزباي قاناتباي ۇلىنىڭ ايتۋىن­شا, ەرجان قاجىنىڭ ءۇش ايەلى بولعان, سۇلەيمەن مەن ماجىكەن ەكىنشى ايەلىنەن تۋىپتى. ال سۇلەي­مەننىڭ جاقان, روزا, ەدىل, بولەنباي اتتى ەكى ۇل, ەكى قىزى بولسا, روزانى حات جازىپ وتىرعان ەگىزباي العان كورىنەدى. مىنە, سوندىقتان دا بۇل كىسى ەرجانوۆتارعا ەت جاقىن بولعاندىقتان ايتىپ وتىر­عان ءۋاجى دە, كورسەتىپ وتىرعان دەرەگى دە شەگەلەپ تاستاعان­داي دالەلدى. ءتىپتى سەنبەسكە ەش لاج جوق. بىرىنشىدەن, ول قانىش ساتباەۆتىڭ شورمان تۇقىمىنا ەشقانداي ناعاشىلى-جيەن­دىگى جوقتى­عىنا دالەل-دايەك كەلتىرە وتى­رىپ, شور­مان تۇقىمىنان شىققان كوپتەگەن ازاماتتاردى كۋاعا تارتادى. ەگىزباي اقساقال ودان ءارى ەرجان تۇقى­مىن تۇگەندەي كەلە, يسانىڭ ۇل-قىزدارى بولعا­نىنا توقتا­لا­دى. ءبىر ۇلىنان قانىش ءسات­باەۆتىڭ اناسى ءاليما تۋدى دەيدى. ەندى بۇلاردىڭ ناعا­شىلى-جيەندىلىگىنە كەلەيىن: قانىش اعانىڭ ماجىكەندى (سۇلەيمەننىڭ ءىنىسى) ناعاشىم دەگەن سوزدەرىن ءبىر قاعازدان وقىعانىم بار, قازىر ويىما تۇسىرە الماي وتىرمىن. سوعىس­تان كەيىن قانىش باياناۋىلعا بارعاندا ماجىكەن ۇيىنە شاقىرىپ, ساۋىپ وتىرعان بيەنىڭ ق ۇلىنىن سويىپ, قوناق ەتكەنىن, «بۇركىتباي» دەگەن ءاندى ايتقىزعاندارىن قانىشتىڭ بايبىشەسى­نەن ەستىگەنمىن. «تىم سىيلى ادام بولماسا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ق ۇلىن سويىپ بەرە مە؟» دەگەن تۇجى­رى­مىنا دا سەنەسىڭ. ويتكەنى, پار­تيانىڭ قاتال شا­عىن­دا ونداي قۇرمەت ەشكىمگە دە جاسال­مايتىن. حاتتىڭ اۆتورى ءوزىنىڭ قايىنەنەسى, ءسۇ­لەي­مەننىڭ بايبىشەسى نۇرلى­عاي­ىنعا كوپ سۇيەنىپتى. قانىشتىڭ اعاسى عازيز يمانتاي­ ۇلىنىڭ سۇلەيمەننىڭ ۇيىندە قوناق بولعان كەزدەرىن ايتادى. سونداعى بولعان قيماس­تىق اڭگىمەلەردى كەلتىرەدى. عازيزدىڭ اڭگىمە ءۇستىن­دە سۇلەيمەنگە «ناعاشى» دەگەنىن ەستىگەنىن دە جازادى. 1944 جىلى ەرجانوۆ جاقان قاتتى سىر­قات­­تانىپ قالعاندا قانىش يمانتاي ۇلى كومەك بەرگەنىن, موروزوۆ دەگەن دارىگەرگە: «قاراۋىڭىزدا جاتقان ەرجانوۆ جاقاندى مەنىڭ بالام دەپ ەسەپتەڭىز», دەپ ۇزاق سويلەسكەنىن دە كەلتىرىپتى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا جاقان نكۆد-نىڭ تىمىسكىلەۋىمەن كازگۋ-دەگى قىزمەتىنەن بوساپ قالعان كەزدە قانىشقا بارىپ اقىل سۇراعان كورىنەدى. سوندا: «جاقان, سەن ەندى قازاقستاننان باسقا جەرگە كەت. مەنىڭ ۋكراينادا كوپتەگەن جاق­سى جولداستارىم بار, مەن ولارمەن حابار­لاسايىن», دەپتى قانەكەڭ. سول اقىلدىڭ ارقا­سىندا جاقان دنەپروپەتروۆسكىدەگى تاۋ-كەن ينستي­تۋتىندا قىزمەت ىستەپ, ون جىلدان كەيىن عانا ەلگە ورالىپتى. ەگىزباي قاناتباي ۇلىنىڭ دالەلدەرى وتە كوپ, ونىڭ ءبارىن ايتىپ شىعۋ شارت ەمەس. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, ايتقان دالەلدەرىنىڭ ءبا­رىنىڭ بۇلجى­ماستاي دەرەكتەرى بار. شىن­دىق­تىڭ شىرايىن بۇزباي ايتىپ بەرگەن قايىنەنەسى نۇرلىعايىن انانىڭ دا اتا-تەگىن اتاپ, ونىڭ ەشقاشان جالعان­دىققا بار­ماي­تىنىن شىن جۇرەكتەن تولعانا ايتىپتى. سونىمەن سارالاي كەلگەندە, ەگىزباي قا­ناتباي ۇلىنىڭ جازعاندارىندا شىندىق بار دەگەن توقتامعا كەلدىم. وعان قوسا ايتارىم, نۇرلى­عايىن بايبىشەنىڭ ايتقاندارىنا قوسا, ەگىزباي اقساقال عابباس قۇدايبەر­گەنوۆ, گۇلجان راحمەتوۆا ايتقان دەرەكتەردى دە كەلتىرىپتى. جانە ولار قايدا تۇرادى, تەلەفونى قانداي, قاي جەردە قىزمەت ىستەيدى, ءبارىن دە مۇقيات جازىپ جىبەرىپتى. ناعاشىلىعىن ايتا الماسا دا ءشامشيا­بانۋ قانىشقىزى «ساۋلەلى اۋلەت» كىتابىن­دا: «كەزىندە ەل قادىرلىسى بولعان عازيز يمان­تاي ۇلى ساتباەۆ جاس جاعىنان وزىمەن شامالاس, كورشى اۋىلدىڭ ازاماتى, سۇلەي­مەن ەرجانوۆپەن دوس بولعان. عازيز بەن ءسۇ­لەيمەن (اكادەميك جاقان ەرجانوۆ­تىڭ اكە­سى) ەكەۋى تۇسكەن سۋرەت تە ساقتالعان... ءسويتىپ, ەرجانوۆتار ءساتباي اۋلەتىنە جاقىن, تۋىس قادىرلەس بولاتىن-دى, ءبىرىن ءبىرى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن»  دەپتى. تاپ وسى تاقىلەتتەس لەبىزدەر مەدەۋدىڭ جازعاندارىندا دا كەزدەسەدى. حات يەسىنىڭ سوزىنە سەنەر بولساق ول: يسانىڭ ەكى ۇلى بولعان. ءاليما سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ قىزى دەيدى. بالالارىنىڭ اتى باعزۇم مەن اسايىن, شەجىرەدە ونىڭ ۇلكەنىندە بالا جوق, ال كىشىسىنىڭ (قىزدارىن اتاماي) ىقىش, كاكىش دەگەن ۇلدارى بولعان دەپ كورسەتىپتى. سوعان وراي, مەن ءاليما يسانىڭ بالاسى اسايىننىڭ قىزى دەگەن شەشىمگە توقتادىم. بۇل جەردە ۇلكەن قاتە جوق, ءبارىبىر يسانىڭ نەمەرەسى عوي. كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەندەتتەرىنەن سەسكەنگەندىكتەن قانىش اعامىز «يسا قىزى» دەسە, ءبىز دە سولاي اتاي بەرەيىك. تاپقانىمىز: قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ اناسى ءاليما يساقىزىنىڭ فوتوبەينەسى جانە اتا-تەگى مەن شىققان جەرىن انىقتادىق. يسا اقساقال ەرجان قاجىنىڭ اكەسى جارقىنبايدىڭ تۋعان ءىنىسى بولسا, ونىڭ شوبەرەسى جاقان سۇلەيمەن ۇلى ەرجانوۆتى ەل بىلەدى. ءاليما يسانىڭ نەمەرەسى, بۇلار ءبىر-بىرىمەن ناعىز شوبەرەلى-نەمەرەلى تۋىستار. ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبىمىزدىڭ باستى ماسەلەسى وسى بولسا, قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ سىندى دانانى دۇنيەگە اكەلگەن قازاقتىڭ اسىل قىزى ءاليمانى دا ەل ءبىلسىن. كاكىمبەك سالىقوۆ, استانا.