ەلباسى – ەل تىرەگى

ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆپەن اڭگىمە – سەيىتسۇلتان سۇلەيمەن ۇلى, وتكەن جىل­داردى ەسكە العاندا, قانداي ماڭىزدى قا­دام­داردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟ مەملەكەتتى قا­لىپتاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ ءرولى تۋرالى ويلارىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز. – 20 جىلعا جۋىق كەزەڭگە تالداۋ جاساپ قاراساق, قازاق ەلى شىن مانىندە تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك قوعام­داستىقتا وزىنە لايىقتى ورنىن الىپ وتىر. قازاقستان اۋەل باستان-اق ەلدىڭ دامۋى مەن ءاربىر ازاماتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قو­عامدىق ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى نەگىزگە الىنعان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ بۇلجىماس ءارى مىزعىماس ورنىقتىلىعىنا قول جەتكىزۋ جانە ودان ءارى نىعايتۋدى قولعا الدى. ەگەمەن ەل بولۋ – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانى. الايدا, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ, تاۋەلسىزدىك كوكتەن تۇسكەندەي بولىپ كورىنىپ ەدى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, كوپشىلىككە سولاي كورىن­گەنىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءۇشىن بۇل جاعدايات الدەقاشان ايان ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋداعى كورەگەندىگى, ۇلتتىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن قالتقىسىز سەنىمى ءبارىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق ەلىمىزدىڭ باعىن اشقان ەلباسىنىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋ قاجەت ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدى. قازاق ەلىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادى, ەلدى اسقان قاجىر-قايراتپەن باسقاردى. مەملەكەتىمىزدە بولعان بارلىق قوعامدىق ءمانى بار وقيعالار, ياعني, قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپ­تاسۋ ءارى نىعايۋ تاريحى, ەكونوميكادا جانە ءومىردىڭ بارلىق سالا­لارىندا ورىن العان رەفورمالاردى ءجۇر­گىزۋ, ەلدىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ – مۇ­نىڭ ءبارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ­تىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز عانا ەمەس, باسقا ەلدەر دە قازاقستان مەن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۇعىمدارى ءبىر-ءبىرى­نەن اجىراماس ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالدى دەپ سانايدى. بۇكىل دۇنيە جۇزىندە قازاقستان اتى اتالسا, اۋىزعا الدىمەن ونىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتىنىڭ ەسىمى ورالادى. بۇل, ارينە, زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىنداعى, مەملەكەت رەتىندە ودان ءارى نىعايۋىنداعى ەلباسىنىڭ باعا جەتپەس وراسان زور ەڭبەگى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى الەمدىك دەڭگەيدەگى كوش­باسشى دەپ تانىدى. ول – تاتۋلىق, قوعامدىق كەلىسىم مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىققا نەگىزدەلگەن الەمدىك ءتارتىپ قۇرۋدى بەرىك ۇستان­عان باسشى. ن.نازارباەۆ – بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىكتى, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ­عا باعىتتالعان ومىرشەڭ باستامالاردىڭ اۆتو­رى. وسى ورايداعى ۇسىنىستارى حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. ءار ءتۇرلى حالىقارالىق, مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدار قۇرۋعا باعىتتالعان ءوز باستامالارىمەن ول مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ, ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ الدىندا زور بەدەلگە يە بولىپ, قۇرمەت پەن قوشەمەتكە بولەندى. – قازاق ەلىن قالىپتاستىرۋدا پرەزيدەنتتەن باستاپ ءاربىر ازامات ءوز دەڭگەيىندە ەڭبەك ءسىڭىردى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق, قارجى­لىق سالاسىنىڭ جاڭا زامانعا ساي دامۋى ءۇشىن ءسىزدىڭ دە ۇلەس قوسقانىڭىز ءمالىم. ءوزى­ڭىز كۋا بولعان وقيعالاردى ايتىپ بەرسەڭىز. – ءاربىر ازامات ءۇشىن ءوز وتانىنا قىزمەت ەتۋ – قاسيەتتى بورىش. ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگى قالىپتاسا باستاعان, العاشقى قادام­دارىن جاساعان كەزدە, وتانىمىزدىڭ تاريحىن­دا ماڭىزى زور كوپتەگەن وقيعالارعا ءارى كۋاگەر, ءارى قاتىسۋشى بولۋ باقىتىنا يە بولدىم. قازىرگى زاماننىڭ اسا زور كورنەكتى قايراتكەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نەبىر جاۋاپتى تاريحي ساتتەردە قازاق ەلى مەملەكەتتىلىگىنە جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتىپ, كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمساپ, نەبىر تەڭدەسى جوق تىڭ سەرپىلىستەر جاساعانىنا كۋاگەر بولدىم. ەل باستاعان كوسەمنىڭ كورەگەندىك تانىتۋى, نەبىر اسقارالى اسۋلاردان حالىقتى امان-ەسەن الىپ ءوتۋى – ونىڭ قاسىندا جۇرگەن ادامدارعا دا كۇش-قۋات دارىتىپ, العا زور سەنىممەن جەتەلەي ءبىلدى. مەن ءۇشىن وسىنداي كەمەڭگەر باسشىعا ەرگەن كوشتىڭ قاتارىندا بولۋ – ەرەكشە قۇرمەت. 1991-1992 جىلدارى قارجى مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنىڭ جەتەكشى بولىمشەلەرى­نىڭ ءبىرى – باس بيۋدجەتتىك باسقارمانى باسقارۋ ماعان سەنىپ تاپسىرىلدى. ونىڭ مىندەتى – رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىن, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەردى بەلگىلەۋ, قاراۋ, بەكىتۋ جانە اتقارۋ جونىندەگى بۇكىل جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ جانە ۇيلەستىرۋ. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا دۇنيەجۇزىلىك سوتسياليستىك جۇيەنىڭ تۇپقازىعى بولعان اسا قۋاتتى زور مەملەكەت – كەڭەس وداعىندا «قايتا قۇرۋ» ۇرا­نىمەن باستالعان تاريحي ۇدەرىستەر وسى دەرجاۆانىڭ ىدىراپ, ونىڭ ورنىندا ەگەمەندىگىنە يە بولعان جاڭا مەملەكەتتەر قۇرىلۋىنا اكەپ سوققانى كوپشىلىككە ءمالىم. وسى وقيعالار رەسپۋبليكاداعى بۇكىل بيۋدجەت ءىسىن ۇيىم­داس­تىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى. ەگەر بۇرىن بيۋدجەتتى بەلگىلەۋ جانە اتقارۋ ستراتەگياسى مەن ءادىس­ناماسىن جاساۋ ورتالىقتىڭ, ياعني وداقتىق مينيسترلىكتىڭ مىندەتى بولسا, ەندى بۇل ماسە­لەلەردى رەسپۋبليكادا ءوزىمىز تىكەلەي شەشۋىمىز كەرەك بولدى. – ەلىمىزدىڭ العاشقى بيۋدجەتى قالاي جا­سا­لىپ ەدى؟ – مەن باسقارعان ۇجىمعا اسا جاۋاپتى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 1991-1992 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەرىن جاساۋ جانە اتقارۋ جونىندە مىندەت قويىلدى. ۇجىم ءار­تۇرلى نۇسقالاردىڭ جوبالارىن جاساپ, ولاردىڭ ىشىنەن ەڭ وڭتايلىسىن تاڭداپ الۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى كوز ىلمەي دەرلىك جۇمىس ىستەدى. ادەتتە, جۇمىس كۇنىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, جۇمىستىڭ اياعىنا قاراي قارجى ءمينيسترى ۇكىمەتكە بيۋدجەت جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاساۋ ءۇشىن شاقىرىلادى. ونىمەن بىرگە مينيستر­لىك­تىڭ بيۋدجەت جوباسىن ازىرلەۋگە جاۋاپتى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى رەتىندە ۇكىمەتكە مەن دە باراتىنمىن. ۇكىمەتتەن جۇمىس كۇنى اياقتالعان كەزدە باسشىلىقتىڭ قوسىمشا تاپسىرمالارىن جانە جاڭا مەجەلەرىن الىپ, قايتا كەلەمىز. مينيستر دەرەۋ القا مۇشەلەرىنىڭ, قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جي­نا­لىس وتكىزىپ, ولارعا بيۋدجەت جوباسىن ازىرلەۋ جونىندە كەزەكتى تاپسىرمالار بەرەدى. سودان سوڭ ءبىز قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردە ناقتىلانعان جاڭا مىندەتتەر مەن مەجەلەردى نەگىزگە الىپ, جۇمىستى جالعاستىرامىز. كەلەسى كۇنى تاڭەر­تەڭ ناتيجەلەرىن مينيسترلىك پەن ۇكىمەت باس­شىلىعىنا بەرۋ ءۇشىن ءتۇن ورتاسىندا, ءتىپتى ءۇي­لە­رىنە دە تەلەفون شالىپ, اۋماقتىق ءبولىم­شە­لەر باسشىلارىنا بىرنەشە ساعات ىشىندە ورىنداۋى ءۇشىن تاپسىرمالار بەرەمىز. قازاقستاننىڭ 1992 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك بيۋدجەتىن ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ ءجو­نىندە تاريحي ماڭىزى بار اسا جاۋاپتى جۇ­مىس­قا تىكەلەي قاتىسقانىما ءوزىمدى باقىتتىمىن دەپ سانايمىن. ءىس جۇزىندە, بۇل دۇنيەجۇزىلىك كارتادا ەندى عانا پايدا بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ەڭ العاشقى بيۋدجەتى ەدى. – تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش بيۋدجەتىنىڭ كو­لە­مى قانشا بولدى؟ – 1992 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكا بيۋد­جەتى­نىڭ كولەمى 1 اقش دوللارى ءۇشىن 125 رۋبل باعامى بويىنشا دوللارمەن ەسەپتەگەندە 1 ملرد. 127 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتۋ كەرەك, 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنىڭ كولەمى 1 اقش دوللارى ءۇشىن 147,35 تەڭگە باعامى بويىنشا دوللارمەن ەسەپتەگەندە 30 ملرد. 828 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى نەمەسە 1992 جىل­عا ارنالعان رەسپۋبليكا بيۋدجەتى كولەمى­مەن سالىستىرعاندا 27 ەسە ءوستى. وسى 19 جىل­دىق كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كولەمىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 119 پايىز قۇرادى. – ادام ومىرىندە ەستە قالاتىن ەرەكشە كۇندەر بولادى. ءسىزدىڭ ەڭبەك جولىڭىزداعى ايرىقشا كۇن قايسى؟ – تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان تۇستاعى قاربالاس كەزەڭدە ەلباسىمىزبەن جەكە كەزدەسۋىمدى ايتار ەدىم. 1992 جىلدىڭ كۇزىندە مەن جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. وسى لاۋازىمعا تاعايىندالار الدىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. بۇل مەنىڭ مەملەكەت باسشىسىمەن العاشقى جەكە كەزدەسۋىم ەدى. مەنى الدىن-الا ەسكەرتسە دە, ءوزىم­شە مۇقيات دايىندالۋعا تىرىستىم, وسىن­داي اسا ماڭىزدى كەزدەسۋگە باراردا, البەتتە, قاتتى قوبالجىدىم. الايدا, پرەزيدەنتتىڭ كابينەتىنە كىرىپ, وعان سالەم بەرگەن كەزدە ول ءوز ورنىنان تۇرىپ, امانداستى دا, وتىراتىن ورىن­دىقتى كورسەتتى. جانە دە «سەيىتسۇلتان, كەل, وتىر», دەدى. مەن ول كىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىن, ادامدار­دى وزىنە تارتا بىلەتىنىن, كىممەن بولسا دا اشىق, ەمەن-جارقىن سويلەسەتىنىن اڭعاردىم. وسىن­داي قاراپايىمدىق ءوزىمدى ەركىن ۇستاۋىما جاعداي جاسادى. ودان كەيىن ەلباسى ماعان بىرقاتار سۇراقتار قويىپ, ءومىربايانىم بويىن­شا ناقتىلاۋشى سيپاتتاعى ساۋالدار بەردى. سودان سوڭ مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ كوميتەتى­نىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندايتىن ادام­دى تاڭداعان كەزدە مەنىڭ كانديداتۋراما توقتاعانىن ايتىپ, بۇل كوميتەت قانداي ماق­ساتتا قۇرىلاتىنىن, وعان قانداي مىندەتتەر جۇكتەلەتىنىن ءتۇسىندىردى. جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقاراتىنىما سەنىم ءبىلدىردى. – بۇل رەتتە ەلباسى ءسىزدىڭ قارجى مينيسترلىگىندەگى باقىلاۋ-رەۆيزورلىق باسقارما­نىڭ باقىلاۋشى-رەۆيزور قىزمەتىنەن باستاپ, وسى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسا­رى قىزمەتىنە دەيىن 20 جىل جۇمىس ىستەپ, مول ءتا­جىريبە جيناقتاعانىڭىزدى, ياعني وسى سالاداعى بارلىق ساتىدان وتكەنىڭىزدى ەسكەرگەن بولار؟ – ەلباسى قاي ازاماتتى دا لاۋازىمدى قىزمەتكە قوياردا ونىڭ بارلىق قىرىن, ادامدىق قاسيەتىن, بىلىكتىلىگى مەن ادالدىعىن جان-جاقتى زەردەلەپ الاتىنى ءسوزسىز. مەن دە سونداي وزىمە بىلىنبەيتىن سىناقتان وتكەن شىعارمىن. پرەزيدەنتتىڭ سەنىمى قانات بىتىرگەن مەن اتالعان كوميتەتتىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تا­عايىندايتىن قۇجات شىققاننان كەيىن دەرەۋ جۇ­مىسقا كىرىستىم. كوميتەتتىڭ ورتالىق اپپارا­تىندا دا, اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە دە جيناقى ءارى ۇتقىر جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمدى جىلدام قالىپتاستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىنىڭ ماسەلەلەرىن جەدەل تۇردە شەشتىك. ەڭ باستىسى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ زور سەنىمىن اقتاپ, جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت – قا­زاقستاننىڭ يگىلىگىنە ايانباي تەر توگىپ, قىزمەت ەتۋ ءۇشىن بار قابىلەتىمدى, كۇش-جىگەرىمدى سارقا جۇمساۋعا وراسان زور نيەتپەن قۇلشىنا كىرىستىم. جۇمىسقا دەگەن ادال نيەت, سونى كۇش-جىگەر وسى كوميتەتتە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى الدى­مىزعا قويىلعان مىندەتتەردى تولىق ورىنداۋىمىزعا نەگىز بولدى. – تەكسەرۋ قورىتىندىلارى بويىنشا كىم­گە ەسەپ بەرەتىن ەدىڭىزدەر؟ – جۇرگىزىلگەن رەۆيزيالار مەن تەكسەرۋ­لەر­دىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى جۇيەلى تۇردە ۇكىمەتكە جانە پرەزيدەنتكە باياندالىپ وتىردى. پرەزيدەنت تاراپىنان كوميتەت ۇنەمى قولداۋعا يە بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جۇرگىزىلگەن رەۆيزيالار مەن تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ۇدايى سۇراپ وتىراتىن. اسىرەسە, قوعامدىق پىكىر تولقىنىن تۋعىزعان جەكەلەگەن ماتە­ريال­داردى ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن تاپتىشتەپ بىلۋگە تىرىساتىن. پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنە جانە وراسان زور كۇش-جىگەرى مەن قاجىر-قاي­را­تىنا قايران قالۋشى ەدىم. تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ اسا زور ماڭىزى بار مەملەكەتتىك ىستەرىنەن قولى بوساماسا دا, ول ءبىزدىڭ رەۆيزيالار مەن تەكسەرۋ­لەردىڭ ماتەريالدارىن قاراۋعا دا ۋاقىت تا­باتىن. ويتكەنى وتە از قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ سول جىلدارداعى قيىندىقتاردان شىعىپ كەتۋدىڭ جالعىز جولى ەدى. بۇگىنگى كۇن بەلەسىنەن كوز سالساق, ناق سول كەزدە مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ ورىندى ءارى ۋاقىتىلى قابىلدانعانىن ايقىن كورەمىز. مۇنىڭ ءوزى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن, قاربالاس شاق­تىڭ قاۋىرتتىعىن پايدالانىپ حالىققا تيەسىلى ماتەريالدىق يگىلىكتەردى جانە اقشالاي قارا­جاتتى زاڭسىز تۇردە يەلەنىپ, قارپىپ قالۋعا تىرىسقان الاياقتارعا قارسى قويىلعان توس­قاۋىل ەدى. بۇل شەشىم پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكا سالاسىندا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ كەمەڭ­گەرلىگى مەن كورەگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلدى. – تەكسەرۋ, باقىلاۋ جۇمىستارىنىڭ ەل دامۋىنا تيگىزگەن پايداسى قانشالىقتى بولدى؟ – قارجى باقىلاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى بولدى. جىل سايىن قارجى باقىلاۋ ورگاندارى رەۆيزيالار مەن تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە جاتاتىن وبەكتىلەردە وسى ورگان­دار­دى ۇستاۋعا مەملەكەتتىڭ شىعىستارىن الدەنەشە ەسە, ءتىپتى ونداعان نەمەسە جۇزدەگەن ەسەگە اسا­تىن ءىرى سومالارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارا­جاتىن زاڭسىز, ماقساتسىز ءارى ءتيىمسىز جۇمساۋ فاكتىلەرى اشىلدى. وسى سومالاردىڭ ەداۋىر بولىگى بيۋدجەتكە قايتارىلدى. بۇدان باسقا, قارجى باقىلاۋ ورگاندارى سالىق سالۋدان كىرىستەر مەن نىسانداردى جاسىرۋ, سالىقتار جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەردى تولىق تولەمەۋ جانە دۇرىس ەسەپتەمەۋدىڭ كوپتەگەن فاكتىلەرىن انىقتادى. – 1994-95 جىلدارى ەڭبەكاقى مەن زەي­نەت­اقى ءبىر جىلعا دەيىن تولەنبەي, ەلدىڭ قا­رىزعا كىرىپ كەتكەن كەزدەرى بولدى. سول ءبىر جىل­داردىڭ سالماعى قانداي ەدى؟ – 1995 جىلدىڭ قازان ايىندا مەنى پرەزيدەنت جاڭا لاۋازىمعا تاعايىنداۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ قابىلداۋىنا شاقىردى. وسى كەزدەسۋدىڭ بارى­سىندا ول بۇرىن دەربەس مەملەكەتتىك ورگان بول­عان مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ كوميتەتىن تا­را­تىپ, ونىڭ ورنىنا قارجى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا قارجى باقىلاۋ كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جانە دەرەۋ مەنى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى لاۋازى­مىنا تاعايىنداۋ نيەتى بارىن ايتتى. وسى شەشىمدى قابىلداۋىنىڭ سەبەبىن جانە زەينەت­اقى­مەن قامتاماسىز ەتۋ ءارى الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ سالالارىنداعى رەفورمالاردى قىسقا مەر­زىمدە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانداي مىندەتتەردى ورىنداۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. مەن نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنا سەنىم ارتقانى ءۇشىن العى­سىم­دى ءبىلدىرىپ, ۇسىنىلىپ وتىرعان لاۋازىمداعى مىندەتتەردى اتقارۋعا ءازىر ەكەنىمدى ءبىلدىردىم. پرەزيدەنت مەنىڭ الدىما شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن داعدارىس ادامداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن, اسىرەسە, الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءالسىز حالىق جىك­تەرىنىڭ تۇرمىسىن ويسىراتا كۇيرەتپەۋى ءۇشىن, الەۋمەتتىك قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قالىپتى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋ جونىندە مىندەت قويدى. زەينەتاقى قورىنا قاراجاتتىڭ تولىق جينالۋىن, جالاقى مەن زەينەتاقى بويىنشا بەرەشەكتەردى بىرتە-بىرتە ازايتۋ جانە جويۋدى قامتاماسىز ەتۋ تالاپ ەتىلدى. – تاۋەلسىز ەلدىڭ زەينەتاقى قورىن قا­لىپ­تاستىرۋ دا تىڭنان باستالدى. ونىڭ ءمول­شەرى, قارجى جينالۋ ءتارتىبى قالاي ءجۇ­زە­گە استى؟ – تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مىنا جايلاردىڭ باسىن اشىپ كورسەتۋ كەرەك, سول كەزدەگى زەينەتاقى قورى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى وعان باعىنىستى بىردەن-ءبىر قور بولدى. كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار, باسقا دا تولەۋشىلەر قاراجاتى ەسەبىنەن زەينەتاقىلار تولەۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن تۇسىمدەر وسى قوردا جيناقتالاتىن. الايدا, سول ساتتە زەينەتاقى قورىنا قاراجات جيناۋ قاناعاتتانعىسىز كۇيدە ەكەنى ايقىن كورىندى. ونىڭىڭ نەگىزگى سەبەبى تولەۋشىلەردە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا اۋدارىمدار جىبەرۋگە قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولماۋى, سونداي-اق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءتارتىپتىڭ تومەندىگى مەن جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى ەدى. – وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا مينيسترلىك قانداي قادامدارعا باردى؟ – مينيسترلىكتىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرى جۇ­مىسقا بەلسەنە كىرىستى. ءاربىر وبلىس, ونىڭ ىشىندە قالالار مەن اۋىلدىق جەرلەردە زەينەتاقى قورىنا قاراجات جيناۋدىڭ ناقتى جاي-كۇيىنە تالداۋ جاسادىق. زەينەتاقى قورىنا قاراجات جيناۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيىن زەردەلەگەننەن كەيىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن ۇيىمداردىڭ زەينەتاقى قورى الدىنداعى ءتو­لەمدەر بويىنشا قۇرالعان بەرەشەكتەرىن وتەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبو­لى­نۋى تۋرالى ماسەلەنى دايەكتەپ, تابان­دى­لىقپەن كوتەردىك. ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە ۇكىمەتتىڭ «بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ زەينەتاقى قورى الدىنداعى بەرەشەكتەردى وتەۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانىپ, وندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن جانە ۇلتتىق بانكپەن كەلىسىلگەن كەستەگە ءساي­كەس زەينەتاقى قورىنىڭ الدىندا قۇرالعان 4 ملرد. 208 ملن. تەڭگە سوماسىنداعى بەرەشەكتەردى وتەۋ ءۇشىن وبلىستار مەن الماتى قالاسى اكىمدەرىنە پايىزسىز بيۋدجەتتىك نەسيە ءبولۋ كوزدەلدى. – ەلدىڭ ۇستانعان باعىتىنداعى قايسى رەفورمالاردى جەمىستى بولدى دەپ ەرەكشە ايتار ەدىڭىز؟ – ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن وسى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار ارقىلى قول جەتكىزىلگەن ەكونوميكالىق ناتيجەلەر ايتار­لىقتاي. ەلباسىنىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي, ەكونوميكا – بۇكىل ءومىردىڭ: ساياساتتىڭ, مادە­نيەتتىڭ, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ, ءاربىر ناقتى ادامنىڭ جانە وتباسىنىڭ تۇپقازىعى. 2003 جىلعى 13 جەلتوقساندا استانا قالاسىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە بايلانىستى سالتانات­تى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باس­شىسى «ءبىز بوستاندىق پەن دەموكراتيا تۋرالى, حالىقتىڭ يگىلىكتەرى, گۇلدەنۋ مەن مادەنيەت تۋرالى كوپ ايتامىز, ەگەر ەلدە وسى ماسە­لەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى قۋاتتى ەكونوميكا بولماسا, مۇنىڭ ءبارى – بوس, جىلتىر ءسوز», دەگەن بولاتىن. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ماتەريال­دارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, مەن 1999-2010 جىلدارداعى كەزەڭدە ەلىمىزدە وندىرىلگەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كورسەتكىشتەرى مەن سەرپىنىنە شاعىن تالداۋ جاسادىم. ەگەر 1999 جىلى ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءىجو 2 ترلن. 16,5 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2009 جىلى ول 17 ترلن. تەڭگەدەن اسقان. وسى تسيفرلاردى سالىستىرساق, وندا ءىجو-ءنىڭ 8,5 ەسەگە وسكەنىن كورەمىز. 2007 جىلى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا, ياعني 8 جىل ىشىندە ەلدە ءىجو-ءنىڭ ناقتى كولەمىنىڭ ەكى ەسەدەن استام ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلگەن. الەمدىك قارجى داع­دارىسى سالدارىنان 2008-2009 جىلدارى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەندەگەننىڭ وزىندە, 2010 جىلى داعدارىستىڭ تەرىس اسەرىن ەڭسەرۋ ءۇردىسى بايقالدى, احۋال ەداۋىر جاقساردى. 2010 جىل­دىڭ قورىتىندىسىندا ەلدە ءىجو-ءنىڭ ناقتى كولەمىنىڭ 7 پايىزعا وسۋىنە قول جەتكىزىلدى. بيىل 17 ءساۋىر كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا ۇكىمەتتىڭ الدىنا ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەدى. ەلباسى تاياۋ بەس جىل­دا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تابىسى جوعارى ەلدەر توبىنا ەنۋى قاجەت ەكەنىن, 2016 جىلعا قاراي جان باسىنا شاققان­داعى ءىجو كولەمى كەمىندە 15 مىڭ اقش دوللارىنا جەتۋى ءتيىس ەكەنىن ناقتى ايتى. بۇل ءۇشىن ەكونومي­كا­مىز جىل سايىن كەمىندە 7 پايىزدىق ءوسىم كور­سەتكىشىمەن دامىپ وتىرۋى ءتيىس. – ەل استاناسىن مەملەكەتىمىزدىڭ ورتا تۇسىنا كوشىرۋ تۋ­را­لى ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىن ەكو­نو­مي­كالىق تۇرعىدا نە­مەن دالەلدەر ەدى­ڭىز؟ – ەلباسىنىڭ ۇسى­نىسىمەن قازاقستان­نىڭ استاناسىن اۋىس­تىرۋ تۋرالى شەشىمدى ەلدىڭ جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى 1994 جىلعى 6 شىلدەدە قابىلداعان ەدى. ول كەزدە استانانىڭ جەدەل كوشىرىلەتىنىنە ەشكىم سەنبەيتىن. كوپ­شىلىگى, ءتىپتى وسى ماسەلەنىڭ دۇرىس قويىل­عانىنا دا كۇمانداندى. ەلوردانى كوشىرۋدىڭ ناقتى ۋاقىتىن بەلگىلەۋدە دە پرەزيدەنت كەرەمەت كورەگەندىك تانىت­تى. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ ساياسي قىراعىلىعى مەن اسقان كورەگەندىگى باسقالاردىڭ ويىنا دا كەلمەيتىن شەشىمدەردى دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول بۇدان ءارى ۋاقىت­تى سوزۋعا بولمايتىنىن سەزدى. ەلوردانىڭ سارىارقا توسىنە كوشىرىلۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتىپ, سونى سەرپىن بەردى. ول ەكونوميكانىڭ قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك, بايلانىس جانە قۇرىلىس ماتەريال­دارىن جاساۋ ت.س.س. سالالارىنىڭ دامۋىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتتى. وسى ءبىر وراسان زور جوبانى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى پرەزيدەنت ەلدىڭ بۇكىل ەكونو­ميكاسىن كوتەرۋگە, ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن قوسىمشا فاكتورلار مەن مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى. – ءسوز سوڭىندا قابىلدانۋعا ءتيىس زاڭ­دار­عا دا توقتالىپ وتسەڭىز. – مەملەكەت باسشىسى ءتورتىنشى سايلا­نىم­داعى پارلامەنتتىڭ 4-ءشى سەسسياسىن اشۋ كەزىندە سويلەگەن سوزىندە ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپۋتاتتاردىڭ وسى سەسسيا بارىسىنداعى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتى تۇر­عى­سىنان كەلسەك, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – رۇقسات ەتۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىن, قۇ­زىر­لى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرىلەتىن سۋبەكتىلەرگە قويىلاتىن تالاپتارىن بەلگىلەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىل­داۋ. وسى باعىت بويىنشا پرەزيدەنت بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋدى, رۇقسات ەتۋ راسىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە ليتسەنزيالاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە اككرەديتتەۋ راسىمدەرىن وڭاي­لا­تۋدى تالاپ ەتتى. كەلەسى باعىت «يندۋستريالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىن, «مۇناي ءونىم­دە­رىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ءوندىرۋ جانە ولاردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى», «ار­نايى ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى» زاڭ­دار­دىڭ جاڭا رەداكتسيالارىن قاراۋ. ەلباسى ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان, مەملەكەتتىك مونوپولياعا جاتقىزىلعان قىزمەتتى رەتتەۋ جانە باقىلاۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋدى, زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداس­تىرۋعا قارسى كۇرەستىڭ قۇقىقتىق نورمالارىن نىعايتۋعا, رەيدەرلىككە قارسى سەنىمدى قۇقىق­تىق توسقاۋىل قويۋ, بيزنەستى مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ قىسىمىنان زاڭنامالىق تۇردە قورعاۋ جونىندە زاڭدار قابىلداۋدى تاپسىردى. قورىتا ايتسام, حالىقتىڭ ەلباسىنىڭ ءتو­ڭى­رە­گىندە توپتاسۋى وتپەلى كەزەڭ قيىندىق­تارى­نان امان-ەسەن وتۋىمىزگە سەبەپكەر بولدى. ۋاقىت تالاپتارىنا ساي بيلىك تارماقتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەملەكەتىمىزدى «تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن» ساقتاپ قالىپ, اسا اۋقىمدى دا كۇردەلى مىندەتتەر ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاياۋدا وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاڭداعان جولىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن جانە حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن سەنىمى زور ەكەنىن تاعى دا كورسەتتى. ەلباسىنىڭ اي­قىن جەڭىسى – حالىقتىڭ ءوز كوش­باسشىسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ وتانى­مىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ودان ءارى دە ءمىنسىز قىزمەت ەتىپ, بولاشاق رەفورمالارعا نىق قادام باسۋىنا دەگەن اينىماس سەنىمىنىڭ دە كورىنىسى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  سەيفوللا شايىنعازى.