ەل باسىنا قيىن زامان تۋعاندا حالقىنا قورعان بولىپ, نامىستى قولدان بەرمەگەن, كەمەل ءسوز, كەسىمدى پىكىرىمەن حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان زەرەك ويلى, شەبەر ءتىلدى بيلەردىڭ قاتارىنا ماقسۇت قوجامقۇل ۇلىن دا جاتقىزار ەدىك. وسى پىكىرىمىزدى مىنا ءبىر تاريحي ولەڭ-سوزبەن دالەلدەي كەتسەك دەيمىن.
ايتىس ونەرىنىڭ جەل جەتپەس جۇيرىكتەرىنىڭ ءبىرى – داڭقتى قۇلانايان قۇلمامبەتتىڭ دۇنيە سالار الدىندا بۇكىل البان ەلىنىڭ جاقسىلارىن ەسكە الىپ قوشتاسقان ولەڭىندە:
«... ابىقاعا سالەم دە,
اسقار تاۋداي بەل ەدى.
ەسىمبەك ۇلى قوجابەك,
گۋلەگەن قىزىل جەل ەدى.
قوجامقۇل ۇلى ماقسۇتتىڭ,
بۇلتپەن باسى تەڭ ەدى...», – دەپ ماقسۇت ءبيدىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلىن بيىكتەگى قول جەتپەس بۇلتقا تەڭەگەن ەكەن. وسىنداي ابىروي بيىگىنە كوتەرىلگەن بابانىڭ ارتىندا قالعان شەشەندىك سوزدەرى, بيلىك شەشىمدەرى, وكىنىشكە قاراي, حاتقا تۇسپەگەن. بىراق, ءوزى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردەگى حالىقتىڭ كوكەيىندە جاتتالىپ قالعانى ءالى دە بارشىلىق.
ماقسۇت بي الباننىڭ بەلدى تايپاسى قىزىلبورىكتىڭ ءاجىباي اتاسىنان تارايدى. ول كىسى حانگەلدى, رايىمبەك باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن قاس باتىر ەكەن. ابىلاي حان بىلەتىن باتىرلاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, كورسەتكەن ەرلىگىنە ساي سۇيەگى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى ەتەگىندەگى قابىرستانعا جەرلەنگەن.
وسى بابا تۋرالى ەستەلىك جيناپ, كەيبىر دەرەكتەردى انىقتاۋ ماقساتىمەن الماتى وبلىسىنداعى كۇرمەتى ەلدى مەكەنىنە بارعان ساپارىمىزدا قۇدايبەرگەن سىمتىك ۇلى دەگەن اقساقالعا جولىقتىق. ماقسۇت بيگە اعايىنداس بولىپ كەلەتىن بۇل كىسى بابانىڭ ەلارالىق داۋ-دامايدا ۇلت نامىسىن قولدان بەرمەگەن شەشەندىك سوزدەرى مەن بيلىك شەشىمدەرى, تاپقىرلىقپەن جۇرتىنا جاساعان جاقسى ىستەرى تۋرالى ءبىرشاما دەرەكتەردى ايتىپ بەرگەن ەدى. بۇل بۇرىن-سوڭدى حاتقا ءتۇسپەگەن تىڭ دۇنيە بولعاندىقتان قۇدايبەرگەن اقساقالدىڭ ايتقاندارىن ەش بۇزباي بايانداۋدى ءجون سانادىق. سونىمەن...
* * *
ماقسۇت اكەمىز اۋەلى بي, سودان سوڭ بولىس بولعان كەزى ەكەن. قىرعىزدىڭ ءتىلاحمات دەگەن ءارى ماناپ, ءارى ءبيى قازاقتان ءۇش كىسىنىڭ قۇنىن داۋلايدى. قازاقتارمەن بولعان شابىستا قانداستارىمىز ولاردىڭ ءۇش ادامىن ولتىرگەن ەكەن, وسى ءۇش ەردىڭ قۇنىن داۋلاپ قىرعىزدىڭ اتىنان ءتىلاحمات بي كەلەدى. ول وتە شەشەن, اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەيتىن كىسى ەكەن. ءوزى وتە كەسىرلى, ءارى تاكاپپار, بىرەۋدىڭ جالعىز بالاسى بولىپتى.
قازاقتاردىڭ يگى-جاقسىلارى باس قوسىپ, بۇعان شاق كەلەتىن, بيلىك داۋىندا ەسە جىبەرمەيتىن كىم بار دەگەندە, ءبارى ماقسۇت بيگە توقتايدى. سودان قارقارادا وتەتىن داۋعا ارنايى كەلۋى ءۇشىن تاۋشەلەكتەگى وعان كىسى شاپتىرادى. ماقسۇت بي حابار العان سوڭ, ادەيى ءۇش كۇن كەشىگىپ بارادى. ول كىسى اتتىڭ جاقسىسىن تاڭداپ مىنەدى ەكەن دە, كيىمدى ناشار كيەتىن بولىپتى. باسىنا كونەتوز تاقيانى ىلە سالىپ, جۇرە بەرەتىن كورىنەدى. ءوزىنىڭ ءبىر قۇلاعى شۇناق. سودان قارقاراداعى قالىڭ جيىنعا تىكە بارماي, شەتكەرىدە ات جايىپ جۇرگەن قىرعىزدىڭ شالىنا كەلەدى. ماناپتاردىڭ اتىن باققان الگى كىسىدەن ماقسۇت بي بىلمەگەنسىپ ءجون سۇرايدى:
– قاريا, مىنا جيىن نەعىلعان ءماسليحات, حالىق نە ءۇشىن كەلىپ جاتىر, – دەپ سۇراسا, جاڭاعى شال:
– مىنا ماڭقا قازاقتار ماقسۇت دەگەن ءبىر مىقتىسىن توسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ءتىلاحمات دەگەن مانابىمىز سونىمەن ءسوز سايىستىرماق ەكەن, سوعان ماقسۇت دەگەندى كۇتىپ وتىر, ول ءالى كەلگەن جوق, – دەيدى. ماقسۇت:
– ءتىلاحمات دەگەن كىم ەدى, – دەسە, شال:
– تومەن اتانىڭ بالاسى, – دەپ ونىڭ اتا-تەگى تۋرالى ايتىپ بەرەدى. ءسوز اۋانىنا قاراعاندا ول قىرعىزعا سىڭبە ەكەن. سودان «جاقسى» دەيدى دە ماقسۇت بي توپقا قاراي ءجۇرىپ كەتەدى.
كەلسە, ءتىلاحمات دەگەنى ءبىر كەرەمەت. ۇستىنە كيگەنى كىلەڭ اسىل كيىم. ارى-بەرى كەردەڭدەي ءجۇرىپ, توڭىرەگىنە پاڭدانا قارايدى. قازاقتار: «وي, ماقسۇت كەلدى, ماقسۇت كەلدى», دەپ جاپا-تارماعاي تۇرىپ, قارسى الادى. ماقسۇت بي ءتىلاحماتتىڭ قاسىنا تايانعاندا, ول وعان تىكسىنە قاراپ, مەنسىنبەي, ءبىر قۇلاعى شۇناق, ۇستىندەگى كيىمى ناشار, ءوزى كىشكەنتاي ادامدى قوراش كورەدى.
– ءوي, قازاقتار سەندەر ءجون بىلمەيتىن حالىق ەكەنسىڭدەر عوي. ماقسۇت, ماقسۇت دەگەندەرىڭ وسى ما؟ كيىمىنىڭ ءتۇرىن قارا. بۇل سوندا سەندەر دارىپتەگەن ماقسۇت بي بولعانى ما؟ مەنىمەن داۋلاسۋعا قاي بەتىمەن كەلدى, ا؟ دەپ كەكەتە, مەنسىنبەي قارايدى. شاماسى, جەڭىپ كەتەمىن دەپ ويلاسا كەرەك. سوندا ماقسۇت بي:
– ءاي ءتىلاحمات, ۇزىندى ۇلىم كيەدى, قىزىلدى قىزىم كيەدى, نەمەرەم كيەدى, شوبەرەم كيەدى. مەن بايعۇسقا نە تيەدى. الدىڭا قاراساڭ ەكى قۋ تىزەڭ كورىنەدى. ارتىڭا قاراساڭ جيعان جۇگىڭ كورىنەدى. سەن كيمەگەندە كيىمدى كىم كيەدى. سويلە, ءتىلاحمات, سويلە! – دەيدى ىركىلمەستەن. سوندا تىلاحمەت:
– ءاي, ماقسۇت, جەڭىپ كەتتىڭ. بۇل جولى سوزىڭە توقتادىم, داۋ كەلەسى جىلعا قالسىن, – دەيدى دە جيىندى دەرەۋ تاراتادى. قىرعىز مانابىنىڭ ءسوز سايىستىرۋعا ودان ءارى بارماعانى, ماقسۇتتا ون ءبىر بالا بار ەكەن دە, ءتىلاحماتتا ۇرپاق جوق ەكەن, سودان جاسقانادى.
كەلەسى جىلى بۇل داۋ قايتا كوتەرىلەدى. قىرعىز-قازاق قارقاراعا تاعى دا جينالادى. ماقسۇت بي وعان دەيىن جاڭاعى قىرعىز مانابى ءتىلاحماتتىڭ ءزاۋزاتىن ابدەن تەكسەرىپ بىلەدى. سويتسە, ءتىلاحماتتىڭ اكەسى جىلقىايدار دەگەن كىسى ەكەن.
ءپىرنازار دەگەن قىرعىزدىڭ ءبىر بايى بولىپتى. الگى بايدىڭ بالاسى جوق ەكەن. جىلقىشىلارى جىلقى جايىپ, ءبىر وزەننىڭ جاعاسىندا جۇرسە, سۋ جاعالاپ جىلاعان ايەلگە كەزىگەدى. ول سۋدان وتكەندە بەسىكتەگى بالاسى سۋعا اعىپ كەتىپ, ارالعا بارىپ توقتاپ قالعان ەكەن. ايەل بالاسىنا جەتە الماي جىلاپ جۇرگەندە, قىرعىزدىڭ ءپىرنازار بايىنىڭ جىلقىشىلارى جانىنا كەلىپ:
– وۋ, نە بولدى ساعان؟ – دەپ ءجون سۇراسا, ايەل:
– كۇيەۋىم ۇرىپ, سودان توركىنىمە قاشىپ بارا جاتىر ەدىم, بالام بەسىگىمەن سۋعا اعىپ كەتىپ, اناۋ ارالعا بارىپ تۇرىپ قالدى, سوعان جەتە الماي جىلاپ ءجۇرمىن, – دەيدى. جىلقىشىلار سۋدان ءوتىپ بارىپ بالانى جاعاعا بەسىگىمەن بىرگە الىپ شىعادى.
سودان ايەلدى اتقا مىنگەستىرىپ, ءپىرنازار بايعا الىپ كەلەدى. قاراسا ايەلدىڭ بالاسى ەر بالا ەكەن.
– قايدا كەتىپ باراسىڭ؟ – دەپ ايەلدەن ءجون سۇراسا:
– كۇيەۋىم كۇن كورسەتپەگەن سوڭ, توركىنىمە كەتىپ بارا جاتىرمىن, – دەيدى. ءپىرنازار باي:
– ەندەشە مىنا بالانى سەن ماعان بەر, وتەۋىنە مەن ساعان قانشا دۇنيە-م ۇلىك كەرەك, سونى تۇتاس بەرەمىن. سودان سوڭ توركىنىڭە جەتكىزىپ سالامىن, – دەيدى.
سونىمەن, ايەلگە كۇمىس ەرتوقىمدى ات مىنگىزىپ, ءبىر ءۇيىر جىلقىنى الدىنا سالىپ, نار تۇيەگە جۇگىن ارتىپ, ايەلدى دۇنيە-م ۇلىككە مالىندىرىپ, توركىنىنە جەتكىزىپ تاستايدى. سودان ءپىرنازار باي تاۋىپ العان بالاسىنىڭ اتىن جىلقىايدار دەپ قويادى. «جىلقىشىلارىم جىلقى جايىپ جۇرگەندە تاۋىپ العان ەدى», دەپ ىرىمدايدى. سول جىلقىايداردان ءتىلاحمات تۋعان ەكەن.
كەلەسى جىلى قارقارادا قايتادان داۋدى شەشۋ ءۇشىن جيىن بولادى. وعان ماقسۇت بي ەرتە بارىپ, دايىندالادى. شارشى الاڭنىڭ ورتاسىنا توسەلگەن قالى كىلەمنىڭ ۇستىندە تومەن قاراپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ, كوڭىلسىز وتىرادى. ونى كورگەن ءتىلاحمات بىردەن:
– ءاي, ماقسۇت, نەمەنە, وكپەلەگەن قويشى قۇساپ, باسىڭدى كوتەرمەي تومەن سالبىراتىپ وتىرسىڭ عوي, – دەيدى. سوندا ماقسۇت بي كەيىستى كوڭىلمەن:
– ۋا-اي, ءتىلاحمات, مەن قۇدايعا وكپەلەپ وتىرمىن, – دەيدى. ءتىلاحمات:
– نەگە؟ – دەيدى ج ۇلىپ العانداي. سوندا ول كىسى:
– مەنى قۇداي قىرعىزدىڭ ەڭ مىقتى مانابىمەن, بولماسا اتاقتى بولىس, ەلگە جاعا بولعان ۇلىسىمەن ايتىستىرماي, سەن سياقتى شىبدانعا ساتىلىپ كەلگەن ق ۇلىمەن ايتىستىرعانىن قاراشى! مەن قۇدايعا سول ءۇشىن وكپەلەپ وتىرمىن! – دەگەندە ءتىلاحمات:
– ءاي, ماقسۇت, ساعان داۋا جوق ەكەن, جەڭىلدىم,– دەيدى دە جيىندى تاعى دا تاراتىپ جىبەرەدى. شىبدان دەگەن زاتتىڭ قازاقشاسى – ورەشە. ءپىرنازار بالانى الىپ قالعان سوڭ, ايەلدىڭ دۇنيە-مۇلكىن كۇمىستەلگەن, زەرلەنگەن ورەشەگە وراپ, تۇيەگە ارتقان ەكەن. بۇنى ماقسۇت بي كۇنىلگەرى ابدەن سۇراستىرىپ, زەرتتەپ العان عوي. سونىمەن ءۇش جىلعا سوزىلعان داۋ, قايتادان تاعى كوتەرىلەدى.
قىرعىزدىڭ ءۇش ەرىن قازاقتاردىڭ ولتىرگەنى راس ەكەن. قانداستارىمىز قالايدا وسى ءۇش ەردىڭ قۇنىن تولەۋى كەرەك. بۇل – شىندىق. ول كەزدە ەردىڭ قۇنى ءۇش ءجۇز جىلقىعا باعالانعان. سوندا قازاقتار توعىز ءجۇز جىلقى تولەۋى كەرەك. بۇعان ماقسۇت بي باستاعان قازاقتار كەلىسەدى. ەندى جىلقىنى ساناپ الۋى ءۇشىن ءتىلاحماتتى شاقىرادى. قىرعىز مانابى داۋ-شارسىز, مامىراجاي شەشىلگەن كەلىسىمگە قۋانىپ, ماقسۇت بيگە:
– قاي جەردى بەل قىلامىز, قاي جەردى بەل قىلامىز, – دەپ قايتا-قايتا سۇرايدى. بۇل بەلگىنى قاي جەردەن قوياسىڭ, سول جەردەن جىلقىنى ساناپ الامىز دەگەنى ەكەن. سوندا ماقسۇت بي تىلاحماتقا تىكە قاراپ تۇرىپ:
– ۋا, تىلەكە. جىلقىايدار اكەمنىڭ شىبدانعا ساتىلىپ كەلگەن جەرىن بەلگى قىلمايمىز با؟ – دەگەندە, ءتىلاحمات:
– ءاي, ماقسۇت-اي, ساعان ءسوز جۇرمەيدى ەكەن. ءۇش رەت كەلىپ, ۇشەۋىندە دە وڭباي ۇتىلدىم. بەردىم ساعان ءۇش ەردىڭ قۇنىن. ءبارى دە وزىڭدە قالسىن, – دەپ جونىنە ءجۇرىپ كەتەدى.
ءسويتىپ, ماقسۇت بابامىز ءۇش اۋىز سوزبەن, قىرعىزدارعا ءۇش ەردىڭ قۇنىن تولەۋدەن وسىلايشا قۇتىلىپ كەتكەن ەكەن. ول ءۇش ەر قالاي ولگەن دەيسىز عوي؟
بىردە كورشى وتىرعان قىرعىز بەن قازاق شابىسىپ قالادى. قىرعىزدىڭ بوربوداي, تاستەكەي دەگەن ەكى باتىرى بار ەكەن. سولار قازاقپەن شابىسامىز دەپ, وسى اعاناستىڭ جازىعىنا كەلىپ, سايىس جاسايدى. سودان جەكپە-جەككە بوربوداي شىعادى. استىندا ءداۋ سارالا اتى, قولىندا قىلىش, وڭگەرگەن ۇزىن ساپتى نايزاسى بار. قازاقتار جەكپە-جەككە اناۋ شىقسىن, مىناۋ شىقسىن دەسە, ەشكىم باتىلى جەتىپ, شىقپايدى. بوربوداي وتە ءداۋ كىسى ەكەن. ساقاۋدا قوجبان دەگەن باتىر بولىپتى, ونى ىزدەستىرسە, ول ءبىر جاققا كەتىپ قالىپتى. سودان ءۇش مىڭ جىلقى بىتكەن ەرسارىنىڭ بالاسى المابەك دەگەن بار ەكەن. ون سەگىزدەگى جاس كەزى. «بۇل قازاقتا جەكپە-جەككە شىعاتىن ۇل جوق پا» دەگەندە جاڭاعى المابەك سۋىرىلىپ ورتاعا شىعادى. «انا اتتى, مىنا اتتى ءمىنىپ شىق» دەسە, «جوق ءوزىمنىڭ-اق اتىمدى ءمىنىپ شىعامىن» دەپ, كوكبەستى اتى بار ەكەن, سونىمەن شىعادى. ورتادا ەكەۋى ءبىر-بىرىنە نايزالارىن كەزەنىپ, جاقىن كەلگەندە المابەك:
– ءاي, بوربوداي, سەن جەكپە-جەككە شىقساڭ مەنىمەن جەكە شىق. ايتپەسە, وسىنشاما قىرعىزىڭدى قاسىڭا نەمەنەگە قاپتاتىپ ەرتىپ العاسىڭ, – دەگەندە بوربوداي جايباراقات ارتىنا جالت قارايدى. سوندا المابەك نايزانى وڭمەنىنە قاداپ تۇرىپ, بار كۇشىمەن تولعاعاندا بوربوداي اتتان ۇشىپ ءتۇسەدى. سول جاراقاتتان اقىرى بوربوداي ولەدى. وسى جولى قىرعىزدار كەرى قايتادى.
كەلەسى جىلى بوربودايدىڭ قۇنى ءۇشىن قازاقتى شابامىز دەپ قىرعىزدار تاعى كەلەدى. ولاردا «بۇل جولى نە ماقسۇتتى ولتىرەمىز, نە المابەكتى ولتىرەمىز» دەگەن بايلام بولادى. قازاقتان وسى ەكەۋىنەن باسقا ەشكىم كەرەك ەمەس دەيدى. بۇل جولى تاستەكەي دەگەن بوربودايدىڭ اعايىنداس تۋىسى سايلانىپ كەلەدى. سودان, قىرعىزدار قازاقتارمەن شابىسادى, قازاقتار جەڭىلىپ, باس ساۋعالايدى. المابەك ءبىر جاققا, ماقسۇت باسقا جاققا قاشادى. ماقسۇت سول قاشقاننان بيەسيماستى ورلەپ كەلە جاتقاندا الدىنان ماناباي دەگەن كىسى كەزىگەدى. ءوزى وتە زور ادام ەكەن. ءوزىنىڭ قارالا بيەسىنەن باسقا جىلقى كوتەرە المايتىن, ءبىر كوزى سوقىر كىسى بولىپتى.
ماناباي ماقسۇتتاردى جەدەل وتكىزىپ جىبەرىپ:
– بيەسيماستىڭ ىشىمەن, سەندەر جۇرە بەرىڭدەر, ءتاستەكەيدى ءوزىم كۇتىپ الىپ, سازايىن بەرەمىن, – دەيدى. ماناباي ءبىر بۇرىلىسقا جاسىرىنىپ تۇرىپ, تاستەكەي سول جەردەن وتە بەرگەندە كوكجەلكەدەن نايزامەن شانشىپ ولتىرەدى. سارالا اتىن جەتەكتەپ, ماقسۇتتىڭ ارتىنان كەلەدى. ماقسۇت:
– تاستەكەيدى ءولتىردىڭ بە, – دەيدى. ماناباي:
– ءيا, ءولتىردىم, – دەيدى.
– ەندەشە مىنا اتىن نەمەنەگە اكەلدىڭ, كوز قىلىپ, مۇنى ءوز بەتىنە, باسقا جاققا ايداپ جىبەر. ارتىنان بىزگە قۋعىن ءتۇسىپ, پالە بولادى, داۋ تۋادى, – دەيدى بي. سول سايىستا قىرعىزدىڭ تاعى ءبىر جىگىتى ولگەن ەكەن.
قىرعىزدىڭ ءبيى ءتىلاحماتتىڭ جوعارىداعى ءۇش مارتە بوربوداي, تاستەكەي, تاعى ءبىر جىگىتتىڭ قۇنىن داۋلاپ كەلگەندەگى ماقساتى وسى بولىپتى.
ماقسۇت ءبيدىڭ شەشەندىگى مەن تاپقىرلىعى ارقاسىندا قازاقتار قىرعىزدارعا ەشقانداي قۇن تولەمەي داۋدان امان-ەسەن, وسىلاي قۇتىلىپ كەتىپتى.
* * *
اعايىن تىنىش جۇرە مە؟! بىردە داركەمباي بولىس پەن ماقسۇت بي وكپەلەسىپ قالىپتى. ءبىر-بىرىنە بارمايدى, نە كەلمەيدى. ۋاقىت وتە كەلە داركەمبايدىڭ ءبىر قىسىراق ءۇيىرلى جىلقىسى جوعالادى. ونى قىرعىزدار ايداپ اكەتەدى. قىرعىزعا داركەمباي نەشە رەت بارىپ, الا الماي قايتادى. ءسوزى وتەدى دەگەن انانى, مىنانى قانشا جىبەرسە دە, ولار دا قۇر قايتادى. قىرعىزدار تەڭدىك بەرمەيدى. ءسويتىپ, ارادا ەكى-ءۇش جىل ءوتىپ كەتەدى. ۇلكەن بالاسى مەيىرمان اقىن ەكەن, سوعان داركەمباي:
– بالام, سەن بار دا انا شۇناققا ايت, قىرعىزداعى جىلقىمدى تاۋىپ, سول جىلقىمدى قايتسە دە ماعان الىپ بەرسىن, – دەيدى. شۇناق دەپ وتىرعانى وزىنە اعايىنداس ماقسۇت بي. سوندا مەيىرمان:
– وي, اكە, ماقسۇت باسىڭدى قايتسەم قاعامىن دەپ وزىڭمەن قاستاسىپ ءجۇرگەندە, قىرعىزعا كەتكەن مالىڭدى داۋلاپ نەسى بار؟ – دەيدى. سوندا داركەمباي:
– ماقسۇت بارسا, مەن ءۇشىن بارمايدى, ءوزى ءۇشىن, ەلىنىڭ نامىسى ءۇشىن بارادى. بار ايت, بارسا بارار, بارماسا سول جىلقى قىرعىزدا قالار, – دەيدى.
سودان, مەيىرمان كۇرمەتىدەگى ماقسۇت بيگە كەلىپ:
– اكەم سىزگە جىبەردى, ءۇش-ءتورت جىل بولدى قىرعىزدار ايداپ كەتىپ, قولدى بولعان ءبىر ءۇيىر جىلقىمىزعا تەڭدىك بەرمەيدى, الا الماي ءجۇرمىز. سونى الىپ بەرسىن دەپ سىزگە جۇمسادى, – دەيدى. ماقسۇت بي ويلانىپ وتىرىپتى دا:
– ماقۇل, بارا بەر, مەن بۇل ىسكە كىرىسەيىن, – دەيدى.
سودان قاسىنا تىلەن دەگەن ءىنىسىن ەرتەدى, ول ۇيلەنبەگەن بوزبالا كەزى ەكەن. قىرعىزعا بارىپ, سوندا ءبىر اي جاتىپ, داۋلاسىپ ءجۇرىپ, اقىرى ون ءۇش بايتالعا ءۇش جىلعى ءونىمىن, ايىبىن قوستىرىپ, ءجۇز جىلقى ەتىپ ايداپ كەلەدى. ءداركەمباي دالاشىقتا ەكەن, كۇرمەتىگە كەلگەن سوڭ ماقسۇت بي:
– مىنا مالدى داركەمبايعا اپارىپ بەرىڭدەر, قىرعىزداعى جىلقىلارى, – دەپ ءجۇز جىلقىنى جىگىتتەرىنەن ايداتىپ جىبەرەدى. داركەمباي جىلقى ايداپ كەلگەن جىگىتتەرگە قايدان كەلدىڭدەر دەسە:
– ءبىزدى ماقسۇت بي جىبەردى, مىناۋ قىرعىزداعى قايتپاي جۇرگەن جىلقىسى, السىن دەپ ايتتى, – دەيدى. دالاعا شىعىپ قاراسا, ءجۇز قارالى جىلقى. ءداركەمباي:
– نەگە كوپ دەسە, – جىگىتتەر:
– ماقسۇت بي قىرعىزداردان وسىمىمەن جانە ايىپپ ۇلىمەن قوسىپ ءوندىرىپ اكەلدىم, ءبارىن دە ءسىز السىن دەپ ايتىپ ەدى, – دەيدى. داركەمباي:
– وي, مىناۋ ارتىق, قوي! مۇنى ماقسۇتقا قايتا ايداپ بارىڭدار دا, بىلاي دەپ ايتىڭدار. ادالىن ماعان بەرسىن دە, ارامىن ءوزى الىپ قالسىن, – دەيدى.
ءسوز ول كەزدە ەكى بولمايدى, جىگىتتەر جىلقىنى قايتادان دۇركىرەتە ايداپ, ماقسۇتقا بارادى. بي:
– جىلقىنى نەگە قايتا ايداپ كەلدىڭدەر, – دەسە, جىگىتتەرى داركەمباي وسىلاي ايتتى دەپ ماناعى ءسوزدى قايتالايدى. سوندا ماقسۇت بي:
– ون ءۇش بايتال مەن ءبىر ايعىردى ايداپ اپارىڭدار دا, قالعان جىلقىلاردى وزدەرىڭ تاراتىپ الىڭدار, – دەيدى. سودان, قالعان سەكسەن التى جىلقىنى اۋىل ادامدارى ءبولىسىپ الادى.
ماقسۇت بي وسىنداي شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن ەلگە تالاي جاقسىلىق جاساعان كىسى ەكەن.
قاناپيا ومارحانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
سۋرەتتى سالعان نيكولاي اشتەما.
ەل باسىنا قيىن زامان تۋعاندا حالقىنا قورعان بولىپ, نامىستى قولدان بەرمەگەن, كەمەل ءسوز, كەسىمدى پىكىرىمەن حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان زەرەك ويلى, شەبەر ءتىلدى بيلەردىڭ قاتارىنا ماقسۇت قوجامقۇل ۇلىن دا جاتقىزار ەدىك. وسى پىكىرىمىزدى مىنا ءبىر تاريحي ولەڭ-سوزبەن دالەلدەي كەتسەك دەيمىن.
ايتىس ونەرىنىڭ جەل جەتپەس جۇيرىكتەرىنىڭ ءبىرى – داڭقتى قۇلانايان قۇلمامبەتتىڭ دۇنيە سالار الدىندا بۇكىل البان ەلىنىڭ جاقسىلارىن ەسكە الىپ قوشتاسقان ولەڭىندە:
«... ابىقاعا سالەم دە,
اسقار تاۋداي بەل ەدى.
ەسىمبەك ۇلى قوجابەك,
گۋلەگەن قىزىل جەل ەدى.
قوجامقۇل ۇلى ماقسۇتتىڭ,
بۇلتپەن باسى تەڭ ەدى...», – دەپ ماقسۇت ءبيدىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلىن بيىكتەگى قول جەتپەس بۇلتقا تەڭەگەن ەكەن. وسىنداي ابىروي بيىگىنە كوتەرىلگەن بابانىڭ ارتىندا قالعان شەشەندىك سوزدەرى, بيلىك شەشىمدەرى, وكىنىشكە قاراي, حاتقا تۇسپەگەن. بىراق, ءوزى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردەگى حالىقتىڭ كوكەيىندە جاتتالىپ قالعانى ءالى دە بارشىلىق.
ماقسۇت بي الباننىڭ بەلدى تايپاسى قىزىلبورىكتىڭ ءاجىباي اتاسىنان تارايدى. ول كىسى حانگەلدى, رايىمبەك باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن قاس باتىر ەكەن. ابىلاي حان بىلەتىن باتىرلاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, كورسەتكەن ەرلىگىنە ساي سۇيەگى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى ەتەگىندەگى قابىرستانعا جەرلەنگەن.
وسى بابا تۋرالى ەستەلىك جيناپ, كەيبىر دەرەكتەردى انىقتاۋ ماقساتىمەن الماتى وبلىسىنداعى كۇرمەتى ەلدى مەكەنىنە بارعان ساپارىمىزدا قۇدايبەرگەن سىمتىك ۇلى دەگەن اقساقالعا جولىقتىق. ماقسۇت بيگە اعايىنداس بولىپ كەلەتىن بۇل كىسى بابانىڭ ەلارالىق داۋ-دامايدا ۇلت نامىسىن قولدان بەرمەگەن شەشەندىك سوزدەرى مەن بيلىك شەشىمدەرى, تاپقىرلىقپەن جۇرتىنا جاساعان جاقسى ىستەرى تۋرالى ءبىرشاما دەرەكتەردى ايتىپ بەرگەن ەدى. بۇل بۇرىن-سوڭدى حاتقا ءتۇسپەگەن تىڭ دۇنيە بولعاندىقتان قۇدايبەرگەن اقساقالدىڭ ايتقاندارىن ەش بۇزباي بايانداۋدى ءجون سانادىق. سونىمەن...
* * *
ماقسۇت اكەمىز اۋەلى بي, سودان سوڭ بولىس بولعان كەزى ەكەن. قىرعىزدىڭ ءتىلاحمات دەگەن ءارى ماناپ, ءارى ءبيى قازاقتان ءۇش كىسىنىڭ قۇنىن داۋلايدى. قازاقتارمەن بولعان شابىستا قانداستارىمىز ولاردىڭ ءۇش ادامىن ولتىرگەن ەكەن, وسى ءۇش ەردىڭ قۇنىن داۋلاپ قىرعىزدىڭ اتىنان ءتىلاحمات بي كەلەدى. ول وتە شەشەن, اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەيتىن كىسى ەكەن. ءوزى وتە كەسىرلى, ءارى تاكاپپار, بىرەۋدىڭ جالعىز بالاسى بولىپتى.
قازاقتاردىڭ يگى-جاقسىلارى باس قوسىپ, بۇعان شاق كەلەتىن, بيلىك داۋىندا ەسە جىبەرمەيتىن كىم بار دەگەندە, ءبارى ماقسۇت بيگە توقتايدى. سودان قارقارادا وتەتىن داۋعا ارنايى كەلۋى ءۇشىن تاۋشەلەكتەگى وعان كىسى شاپتىرادى. ماقسۇت بي حابار العان سوڭ, ادەيى ءۇش كۇن كەشىگىپ بارادى. ول كىسى اتتىڭ جاقسىسىن تاڭداپ مىنەدى ەكەن دە, كيىمدى ناشار كيەتىن بولىپتى. باسىنا كونەتوز تاقيانى ىلە سالىپ, جۇرە بەرەتىن كورىنەدى. ءوزىنىڭ ءبىر قۇلاعى شۇناق. سودان قارقاراداعى قالىڭ جيىنعا تىكە بارماي, شەتكەرىدە ات جايىپ جۇرگەن قىرعىزدىڭ شالىنا كەلەدى. ماناپتاردىڭ اتىن باققان الگى كىسىدەن ماقسۇت بي بىلمەگەنسىپ ءجون سۇرايدى:
– قاريا, مىنا جيىن نەعىلعان ءماسليحات, حالىق نە ءۇشىن كەلىپ جاتىر, – دەپ سۇراسا, جاڭاعى شال:
– مىنا ماڭقا قازاقتار ماقسۇت دەگەن ءبىر مىقتىسىن توسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ءتىلاحمات دەگەن مانابىمىز سونىمەن ءسوز سايىستىرماق ەكەن, سوعان ماقسۇت دەگەندى كۇتىپ وتىر, ول ءالى كەلگەن جوق, – دەيدى. ماقسۇت:
– ءتىلاحمات دەگەن كىم ەدى, – دەسە, شال:
– تومەن اتانىڭ بالاسى, – دەپ ونىڭ اتا-تەگى تۋرالى ايتىپ بەرەدى. ءسوز اۋانىنا قاراعاندا ول قىرعىزعا سىڭبە ەكەن. سودان «جاقسى» دەيدى دە ماقسۇت بي توپقا قاراي ءجۇرىپ كەتەدى.
كەلسە, ءتىلاحمات دەگەنى ءبىر كەرەمەت. ۇستىنە كيگەنى كىلەڭ اسىل كيىم. ارى-بەرى كەردەڭدەي ءجۇرىپ, توڭىرەگىنە پاڭدانا قارايدى. قازاقتار: «وي, ماقسۇت كەلدى, ماقسۇت كەلدى», دەپ جاپا-تارماعاي تۇرىپ, قارسى الادى. ماقسۇت بي ءتىلاحماتتىڭ قاسىنا تايانعاندا, ول وعان تىكسىنە قاراپ, مەنسىنبەي, ءبىر قۇلاعى شۇناق, ۇستىندەگى كيىمى ناشار, ءوزى كىشكەنتاي ادامدى قوراش كورەدى.
– ءوي, قازاقتار سەندەر ءجون بىلمەيتىن حالىق ەكەنسىڭدەر عوي. ماقسۇت, ماقسۇت دەگەندەرىڭ وسى ما؟ كيىمىنىڭ ءتۇرىن قارا. بۇل سوندا سەندەر دارىپتەگەن ماقسۇت بي بولعانى ما؟ مەنىمەن داۋلاسۋعا قاي بەتىمەن كەلدى, ا؟ دەپ كەكەتە, مەنسىنبەي قارايدى. شاماسى, جەڭىپ كەتەمىن دەپ ويلاسا كەرەك. سوندا ماقسۇت بي:
– ءاي ءتىلاحمات, ۇزىندى ۇلىم كيەدى, قىزىلدى قىزىم كيەدى, نەمەرەم كيەدى, شوبەرەم كيەدى. مەن بايعۇسقا نە تيەدى. الدىڭا قاراساڭ ەكى قۋ تىزەڭ كورىنەدى. ارتىڭا قاراساڭ جيعان جۇگىڭ كورىنەدى. سەن كيمەگەندە كيىمدى كىم كيەدى. سويلە, ءتىلاحمات, سويلە! – دەيدى ىركىلمەستەن. سوندا تىلاحمەت:
– ءاي, ماقسۇت, جەڭىپ كەتتىڭ. بۇل جولى سوزىڭە توقتادىم, داۋ كەلەسى جىلعا قالسىن, – دەيدى دە جيىندى دەرەۋ تاراتادى. قىرعىز مانابىنىڭ ءسوز سايىستىرۋعا ودان ءارى بارماعانى, ماقسۇتتا ون ءبىر بالا بار ەكەن دە, ءتىلاحماتتا ۇرپاق جوق ەكەن, سودان جاسقانادى.
كەلەسى جىلى بۇل داۋ قايتا كوتەرىلەدى. قىرعىز-قازاق قارقاراعا تاعى دا جينالادى. ماقسۇت بي وعان دەيىن جاڭاعى قىرعىز مانابى ءتىلاحماتتىڭ ءزاۋزاتىن ابدەن تەكسەرىپ بىلەدى. سويتسە, ءتىلاحماتتىڭ اكەسى جىلقىايدار دەگەن كىسى ەكەن.
ءپىرنازار دەگەن قىرعىزدىڭ ءبىر بايى بولىپتى. الگى بايدىڭ بالاسى جوق ەكەن. جىلقىشىلارى جىلقى جايىپ, ءبىر وزەننىڭ جاعاسىندا جۇرسە, سۋ جاعالاپ جىلاعان ايەلگە كەزىگەدى. ول سۋدان وتكەندە بەسىكتەگى بالاسى سۋعا اعىپ كەتىپ, ارالعا بارىپ توقتاپ قالعان ەكەن. ايەل بالاسىنا جەتە الماي جىلاپ جۇرگەندە, قىرعىزدىڭ ءپىرنازار بايىنىڭ جىلقىشىلارى جانىنا كەلىپ:
– وۋ, نە بولدى ساعان؟ – دەپ ءجون سۇراسا, ايەل:
– كۇيەۋىم ۇرىپ, سودان توركىنىمە قاشىپ بارا جاتىر ەدىم, بالام بەسىگىمەن سۋعا اعىپ كەتىپ, اناۋ ارالعا بارىپ تۇرىپ قالدى, سوعان جەتە الماي جىلاپ ءجۇرمىن, – دەيدى. جىلقىشىلار سۋدان ءوتىپ بارىپ بالانى جاعاعا بەسىگىمەن بىرگە الىپ شىعادى.
سودان ايەلدى اتقا مىنگەستىرىپ, ءپىرنازار بايعا الىپ كەلەدى. قاراسا ايەلدىڭ بالاسى ەر بالا ەكەن.
– قايدا كەتىپ باراسىڭ؟ – دەپ ايەلدەن ءجون سۇراسا:
– كۇيەۋىم كۇن كورسەتپەگەن سوڭ, توركىنىمە كەتىپ بارا جاتىرمىن, – دەيدى. ءپىرنازار باي:
– ەندەشە مىنا بالانى سەن ماعان بەر, وتەۋىنە مەن ساعان قانشا دۇنيە-م ۇلىك كەرەك, سونى تۇتاس بەرەمىن. سودان سوڭ توركىنىڭە جەتكىزىپ سالامىن, – دەيدى.
سونىمەن, ايەلگە كۇمىس ەرتوقىمدى ات مىنگىزىپ, ءبىر ءۇيىر جىلقىنى الدىنا سالىپ, نار تۇيەگە جۇگىن ارتىپ, ايەلدى دۇنيە-م ۇلىككە مالىندىرىپ, توركىنىنە جەتكىزىپ تاستايدى. سودان ءپىرنازار باي تاۋىپ العان بالاسىنىڭ اتىن جىلقىايدار دەپ قويادى. «جىلقىشىلارىم جىلقى جايىپ جۇرگەندە تاۋىپ العان ەدى», دەپ ىرىمدايدى. سول جىلقىايداردان ءتىلاحمات تۋعان ەكەن.
كەلەسى جىلى قارقارادا قايتادان داۋدى شەشۋ ءۇشىن جيىن بولادى. وعان ماقسۇت بي ەرتە بارىپ, دايىندالادى. شارشى الاڭنىڭ ورتاسىنا توسەلگەن قالى كىلەمنىڭ ۇستىندە تومەن قاراپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ, كوڭىلسىز وتىرادى. ونى كورگەن ءتىلاحمات بىردەن:
– ءاي, ماقسۇت, نەمەنە, وكپەلەگەن قويشى قۇساپ, باسىڭدى كوتەرمەي تومەن سالبىراتىپ وتىرسىڭ عوي, – دەيدى. سوندا ماقسۇت بي كەيىستى كوڭىلمەن:
– ۋا-اي, ءتىلاحمات, مەن قۇدايعا وكپەلەپ وتىرمىن, – دەيدى. ءتىلاحمات:
– نەگە؟ – دەيدى ج ۇلىپ العانداي. سوندا ول كىسى:
– مەنى قۇداي قىرعىزدىڭ ەڭ مىقتى مانابىمەن, بولماسا اتاقتى بولىس, ەلگە جاعا بولعان ۇلىسىمەن ايتىستىرماي, سەن سياقتى شىبدانعا ساتىلىپ كەلگەن ق ۇلىمەن ايتىستىرعانىن قاراشى! مەن قۇدايعا سول ءۇشىن وكپەلەپ وتىرمىن! – دەگەندە ءتىلاحمات:
– ءاي, ماقسۇت, ساعان داۋا جوق ەكەن, جەڭىلدىم,– دەيدى دە جيىندى تاعى دا تاراتىپ جىبەرەدى. شىبدان دەگەن زاتتىڭ قازاقشاسى – ورەشە. ءپىرنازار بالانى الىپ قالعان سوڭ, ايەلدىڭ دۇنيە-مۇلكىن كۇمىستەلگەن, زەرلەنگەن ورەشەگە وراپ, تۇيەگە ارتقان ەكەن. بۇنى ماقسۇت بي كۇنىلگەرى ابدەن سۇراستىرىپ, زەرتتەپ العان عوي. سونىمەن ءۇش جىلعا سوزىلعان داۋ, قايتادان تاعى كوتەرىلەدى.
قىرعىزدىڭ ءۇش ەرىن قازاقتاردىڭ ولتىرگەنى راس ەكەن. قانداستارىمىز قالايدا وسى ءۇش ەردىڭ قۇنىن تولەۋى كەرەك. بۇل – شىندىق. ول كەزدە ەردىڭ قۇنى ءۇش ءجۇز جىلقىعا باعالانعان. سوندا قازاقتار توعىز ءجۇز جىلقى تولەۋى كەرەك. بۇعان ماقسۇت بي باستاعان قازاقتار كەلىسەدى. ەندى جىلقىنى ساناپ الۋى ءۇشىن ءتىلاحماتتى شاقىرادى. قىرعىز مانابى داۋ-شارسىز, مامىراجاي شەشىلگەن كەلىسىمگە قۋانىپ, ماقسۇت بيگە:
– قاي جەردى بەل قىلامىز, قاي جەردى بەل قىلامىز, – دەپ قايتا-قايتا سۇرايدى. بۇل بەلگىنى قاي جەردەن قوياسىڭ, سول جەردەن جىلقىنى ساناپ الامىز دەگەنى ەكەن. سوندا ماقسۇت بي تىلاحماتقا تىكە قاراپ تۇرىپ:
– ۋا, تىلەكە. جىلقىايدار اكەمنىڭ شىبدانعا ساتىلىپ كەلگەن جەرىن بەلگى قىلمايمىز با؟ – دەگەندە, ءتىلاحمات:
– ءاي, ماقسۇت-اي, ساعان ءسوز جۇرمەيدى ەكەن. ءۇش رەت كەلىپ, ۇشەۋىندە دە وڭباي ۇتىلدىم. بەردىم ساعان ءۇش ەردىڭ قۇنىن. ءبارى دە وزىڭدە قالسىن, – دەپ جونىنە ءجۇرىپ كەتەدى.
ءسويتىپ, ماقسۇت بابامىز ءۇش اۋىز سوزبەن, قىرعىزدارعا ءۇش ەردىڭ قۇنىن تولەۋدەن وسىلايشا قۇتىلىپ كەتكەن ەكەن. ول ءۇش ەر قالاي ولگەن دەيسىز عوي؟
بىردە كورشى وتىرعان قىرعىز بەن قازاق شابىسىپ قالادى. قىرعىزدىڭ بوربوداي, تاستەكەي دەگەن ەكى باتىرى بار ەكەن. سولار قازاقپەن شابىسامىز دەپ, وسى اعاناستىڭ جازىعىنا كەلىپ, سايىس جاسايدى. سودان جەكپە-جەككە بوربوداي شىعادى. استىندا ءداۋ سارالا اتى, قولىندا قىلىش, وڭگەرگەن ۇزىن ساپتى نايزاسى بار. قازاقتار جەكپە-جەككە اناۋ شىقسىن, مىناۋ شىقسىن دەسە, ەشكىم باتىلى جەتىپ, شىقپايدى. بوربوداي وتە ءداۋ كىسى ەكەن. ساقاۋدا قوجبان دەگەن باتىر بولىپتى, ونى ىزدەستىرسە, ول ءبىر جاققا كەتىپ قالىپتى. سودان ءۇش مىڭ جىلقى بىتكەن ەرسارىنىڭ بالاسى المابەك دەگەن بار ەكەن. ون سەگىزدەگى جاس كەزى. «بۇل قازاقتا جەكپە-جەككە شىعاتىن ۇل جوق پا» دەگەندە جاڭاعى المابەك سۋىرىلىپ ورتاعا شىعادى. «انا اتتى, مىنا اتتى ءمىنىپ شىق» دەسە, «جوق ءوزىمنىڭ-اق اتىمدى ءمىنىپ شىعامىن» دەپ, كوكبەستى اتى بار ەكەن, سونىمەن شىعادى. ورتادا ەكەۋى ءبىر-بىرىنە نايزالارىن كەزەنىپ, جاقىن كەلگەندە المابەك:
– ءاي, بوربوداي, سەن جەكپە-جەككە شىقساڭ مەنىمەن جەكە شىق. ايتپەسە, وسىنشاما قىرعىزىڭدى قاسىڭا نەمەنەگە قاپتاتىپ ەرتىپ العاسىڭ, – دەگەندە بوربوداي جايباراقات ارتىنا جالت قارايدى. سوندا المابەك نايزانى وڭمەنىنە قاداپ تۇرىپ, بار كۇشىمەن تولعاعاندا بوربوداي اتتان ۇشىپ ءتۇسەدى. سول جاراقاتتان اقىرى بوربوداي ولەدى. وسى جولى قىرعىزدار كەرى قايتادى.
كەلەسى جىلى بوربودايدىڭ قۇنى ءۇشىن قازاقتى شابامىز دەپ قىرعىزدار تاعى كەلەدى. ولاردا «بۇل جولى نە ماقسۇتتى ولتىرەمىز, نە المابەكتى ولتىرەمىز» دەگەن بايلام بولادى. قازاقتان وسى ەكەۋىنەن باسقا ەشكىم كەرەك ەمەس دەيدى. بۇل جولى تاستەكەي دەگەن بوربودايدىڭ اعايىنداس تۋىسى سايلانىپ كەلەدى. سودان, قىرعىزدار قازاقتارمەن شابىسادى, قازاقتار جەڭىلىپ, باس ساۋعالايدى. المابەك ءبىر جاققا, ماقسۇت باسقا جاققا قاشادى. ماقسۇت سول قاشقاننان بيەسيماستى ورلەپ كەلە جاتقاندا الدىنان ماناباي دەگەن كىسى كەزىگەدى. ءوزى وتە زور ادام ەكەن. ءوزىنىڭ قارالا بيەسىنەن باسقا جىلقى كوتەرە المايتىن, ءبىر كوزى سوقىر كىسى بولىپتى.
ماناباي ماقسۇتتاردى جەدەل وتكىزىپ جىبەرىپ:
– بيەسيماستىڭ ىشىمەن, سەندەر جۇرە بەرىڭدەر, ءتاستەكەيدى ءوزىم كۇتىپ الىپ, سازايىن بەرەمىن, – دەيدى. ماناباي ءبىر بۇرىلىسقا جاسىرىنىپ تۇرىپ, تاستەكەي سول جەردەن وتە بەرگەندە كوكجەلكەدەن نايزامەن شانشىپ ولتىرەدى. سارالا اتىن جەتەكتەپ, ماقسۇتتىڭ ارتىنان كەلەدى. ماقسۇت:
– تاستەكەيدى ءولتىردىڭ بە, – دەيدى. ماناباي:
– ءيا, ءولتىردىم, – دەيدى.
– ەندەشە مىنا اتىن نەمەنەگە اكەلدىڭ, كوز قىلىپ, مۇنى ءوز بەتىنە, باسقا جاققا ايداپ جىبەر. ارتىنان بىزگە قۋعىن ءتۇسىپ, پالە بولادى, داۋ تۋادى, – دەيدى بي. سول سايىستا قىرعىزدىڭ تاعى ءبىر جىگىتى ولگەن ەكەن.
قىرعىزدىڭ ءبيى ءتىلاحماتتىڭ جوعارىداعى ءۇش مارتە بوربوداي, تاستەكەي, تاعى ءبىر جىگىتتىڭ قۇنىن داۋلاپ كەلگەندەگى ماقساتى وسى بولىپتى.
ماقسۇت ءبيدىڭ شەشەندىگى مەن تاپقىرلىعى ارقاسىندا قازاقتار قىرعىزدارعا ەشقانداي قۇن تولەمەي داۋدان امان-ەسەن, وسىلاي قۇتىلىپ كەتىپتى.
* * *
اعايىن تىنىش جۇرە مە؟! بىردە داركەمباي بولىس پەن ماقسۇت بي وكپەلەسىپ قالىپتى. ءبىر-بىرىنە بارمايدى, نە كەلمەيدى. ۋاقىت وتە كەلە داركەمبايدىڭ ءبىر قىسىراق ءۇيىرلى جىلقىسى جوعالادى. ونى قىرعىزدار ايداپ اكەتەدى. قىرعىزعا داركەمباي نەشە رەت بارىپ, الا الماي قايتادى. ءسوزى وتەدى دەگەن انانى, مىنانى قانشا جىبەرسە دە, ولار دا قۇر قايتادى. قىرعىزدار تەڭدىك بەرمەيدى. ءسويتىپ, ارادا ەكى-ءۇش جىل ءوتىپ كەتەدى. ۇلكەن بالاسى مەيىرمان اقىن ەكەن, سوعان داركەمباي:
– بالام, سەن بار دا انا شۇناققا ايت, قىرعىزداعى جىلقىمدى تاۋىپ, سول جىلقىمدى قايتسە دە ماعان الىپ بەرسىن, – دەيدى. شۇناق دەپ وتىرعانى وزىنە اعايىنداس ماقسۇت بي. سوندا مەيىرمان:
– وي, اكە, ماقسۇت باسىڭدى قايتسەم قاعامىن دەپ وزىڭمەن قاستاسىپ ءجۇرگەندە, قىرعىزعا كەتكەن مالىڭدى داۋلاپ نەسى بار؟ – دەيدى. سوندا داركەمباي:
– ماقسۇت بارسا, مەن ءۇشىن بارمايدى, ءوزى ءۇشىن, ەلىنىڭ نامىسى ءۇشىن بارادى. بار ايت, بارسا بارار, بارماسا سول جىلقى قىرعىزدا قالار, – دەيدى.
سودان, مەيىرمان كۇرمەتىدەگى ماقسۇت بيگە كەلىپ:
– اكەم سىزگە جىبەردى, ءۇش-ءتورت جىل بولدى قىرعىزدار ايداپ كەتىپ, قولدى بولعان ءبىر ءۇيىر جىلقىمىزعا تەڭدىك بەرمەيدى, الا الماي ءجۇرمىز. سونى الىپ بەرسىن دەپ سىزگە جۇمسادى, – دەيدى. ماقسۇت بي ويلانىپ وتىرىپتى دا:
– ماقۇل, بارا بەر, مەن بۇل ىسكە كىرىسەيىن, – دەيدى.
سودان قاسىنا تىلەن دەگەن ءىنىسىن ەرتەدى, ول ۇيلەنبەگەن بوزبالا كەزى ەكەن. قىرعىزعا بارىپ, سوندا ءبىر اي جاتىپ, داۋلاسىپ ءجۇرىپ, اقىرى ون ءۇش بايتالعا ءۇش جىلعى ءونىمىن, ايىبىن قوستىرىپ, ءجۇز جىلقى ەتىپ ايداپ كەلەدى. ءداركەمباي دالاشىقتا ەكەن, كۇرمەتىگە كەلگەن سوڭ ماقسۇت بي:
– مىنا مالدى داركەمبايعا اپارىپ بەرىڭدەر, قىرعىزداعى جىلقىلارى, – دەپ ءجۇز جىلقىنى جىگىتتەرىنەن ايداتىپ جىبەرەدى. داركەمباي جىلقى ايداپ كەلگەن جىگىتتەرگە قايدان كەلدىڭدەر دەسە:
– ءبىزدى ماقسۇت بي جىبەردى, مىناۋ قىرعىزداعى قايتپاي جۇرگەن جىلقىسى, السىن دەپ ايتتى, – دەيدى. دالاعا شىعىپ قاراسا, ءجۇز قارالى جىلقى. ءداركەمباي:
– نەگە كوپ دەسە, – جىگىتتەر:
– ماقسۇت بي قىرعىزداردان وسىمىمەن جانە ايىپپ ۇلىمەن قوسىپ ءوندىرىپ اكەلدىم, ءبارىن دە ءسىز السىن دەپ ايتىپ ەدى, – دەيدى. داركەمباي:
– وي, مىناۋ ارتىق, قوي! مۇنى ماقسۇتقا قايتا ايداپ بارىڭدار دا, بىلاي دەپ ايتىڭدار. ادالىن ماعان بەرسىن دە, ارامىن ءوزى الىپ قالسىن, – دەيدى.
ءسوز ول كەزدە ەكى بولمايدى, جىگىتتەر جىلقىنى قايتادان دۇركىرەتە ايداپ, ماقسۇتقا بارادى. بي:
– جىلقىنى نەگە قايتا ايداپ كەلدىڭدەر, – دەسە, جىگىتتەرى داركەمباي وسىلاي ايتتى دەپ ماناعى ءسوزدى قايتالايدى. سوندا ماقسۇت بي:
– ون ءۇش بايتال مەن ءبىر ايعىردى ايداپ اپارىڭدار دا, قالعان جىلقىلاردى وزدەرىڭ تاراتىپ الىڭدار, – دەيدى. سودان, قالعان سەكسەن التى جىلقىنى اۋىل ادامدارى ءبولىسىپ الادى.
ماقسۇت بي وسىنداي شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن ەلگە تالاي جاقسىلىق جاساعان كىسى ەكەن.
قاناپيا ومارحانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
سۋرەتتى سالعان نيكولاي اشتەما.
سوڭعى جاڭالىقتار
قوپا مەكتەبىنە قولداۋ كورسەتىلدى
مەكتەپ • كەشە
شاحماتتان رەسپۋبليكالىق چەمپيونات ءوتىپ جاتىر
شاحمات • كەشە
سەمەيدە قۇقىقتىڭ quiz زياتكەرلىك ويىنى ءوتتى
ايماقتار • كەشە
استانادا جۇك كولىگى ورتكە وراندى
وقيعا • كەشە
ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جوو وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى رەفەرەندۋمدى قولدادى
رەفەرەندۋم • كەشە
جاڭبىر مەن قار, بوران: ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
