يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى: ىنتىماقتاستىق, تولەرانتتىلىق جانە ءۇنقاتىسۋ
بۇگىن استانادا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسى جۇمىسىن باستايدى
قازاق ەلى تاريحىنىڭ مۇسىلمان الەمىمەن عاسىرلار بويى ساباقتاس جانە حالقىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ يسلام وركەنيەتىمەن ەجەلدەن تامىرلاس ەكەنى ەشبىر داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق. راس, سوڭعى عاسىرلارداعى تاريحي اقيقات ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلدى. دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا زايىرلى مەملەكەت بولسا دا, قازاقستان يسلام وركەنيەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى ءھام بۇكىل الەم قازاقتى مۇسىلمان ەلى دەپ تانيدى. ساندىق سالىستىرماعا جۇگىنسەك, حالقىنىڭ سانى جاعىنان الەمدە 62-ءشى ورىندا تۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇسىلمان الەمىندە 23-ءشى ورىندى يەلەنسە, جەر كولەمى جاعىنان ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا ەكەن. بۇل دا ءمان بەرمەۋگە بولمايتىن فاكتور.
وتكەن جىلى قازاقستان تەك ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تمد, سول سياقتى كۇللى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ اراسىنان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا سايلانعان العاشقى مەملەكەت بولدى. ال, بۇل شەشىمدى ەڭ اۋەلى مۇسىلمان مەملەكەتتەرى ماقتانىش سەزىممەن قابىلدادى. ولاي بولاتىن ءجونى دە بار. سەبەبى, كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرى مەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باستى نىسانالارى ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتادى. ويتكەنى, ەكى ۇيىمنىڭ دا كوزدەگەنى – الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق قاتەرلەردى تىزگىندەۋ, ادام قۇقىعىن ساقتاۋ جانە كسەنوفوبيامەن كۇرەس جۇرگىزۋ. مىنە, وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازاقستاننىڭ اتالمىش حالىقارالىق ەكى ۇلكەن ۇيىمنىڭ اراسىن جاقىنداتا الاتىن مۇمكىندىگىنىڭ مول ەكەنىن باتىس تا, شىعىس تا وتە جاقسى تۇسىنەدى.
البەتتە, مۇنداي تەرەڭ تۇسىنىك وزىنەن-ءوزى پايدا بولعان جوق. بۇل – 20 جىلدان بەرى بار كۇش-جىگەرى مەن بىلىك, تاجىريبەسىن اياماي, حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ, سىندارلى ساياساتىنىڭ ماۋەلى جەمىسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى سيپاتتاعانداي, «عۇمىرى ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس» ەلباسىمىزعا «سيرات كوپىرىندەي قىلپىلداعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ, مەملەكەت قۇرۋ ءىسى سەنىپ تاپسىرىلعان-دى». سودان باستاپ «سەنىمگە سەرت بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان» ول «كۇرمەۋى قيىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىنەن وتكىزىپ قابىلدادى». قازاقستاننىڭ الەمدىك دارەجەدەگى جەتىستىكتەرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەزەكتى جولداۋىنىڭ كىرىسپەسىندە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتەدى: «ەستەرىڭىزدە بولار, 1997 جىلعى حالىققا العاشقى جولداۋىمدا مەن بىلاي دەگەن ەدىم: «2030 جىلى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز بۇدان بىلاي الەمدىك وقيعالاردىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويمايتىن ەلدە ءومىر سۇرەتىن بولادى». وسى سوزدەرگە كەزىندە كۇمان كەلتىرگەندەر از بولعان جوق. دەگەنمەن, دىتتەگەن بۇل مەجەگە ءبىز 33 جىلدا ەمەس, ءبىر مۇشەل جاستىڭ وزىندە جەتتىك! كۇنى كەشە استانادا 56 ەلدىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان سامميت – سونىڭ ايشىقتى ايعاعى. جۇلدىزىمىزدى جارقىراتا تۇسكەن بۇل مەرەيلى بەلەستەن بۇرىن دا ءبىز ءبىرشاما بيىكتەردى باعىندىردىق».
ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا 1995 جىلدان بەرى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت رەتىندە قازاقستان اتالمىش ۇيىمنىڭ اتقارىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلىنىڭ ءوسۋى مەن يسلام الەمىنىڭ ابىرويلى فورۋمى رەتىندە بۇدان بىلاي دا نىعايا بەرۋىنە اتسالىسىپ كەلەدى. ەندەشە, 2011 جىلى وسى بەدەلدى ۇيىمعا باسشىلىقتىڭ قازاقستانعا ءوتۋىن جەر جۇزىندەگى مۇسىلمان قاۋىمداستىعى تاراپىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ۇلكەن سەنىمى مەن قولداۋى دەپ قابىلداعان ءجون.
«ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ءبىز باتىس پەن يسلام الەمى ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋ بويىنشا باستاما كوتەردىك. يكۇ-عا توراعالىق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋى ءتيىس», – دەپ اتاپ كورسەتە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى ونىڭ گەوساياسي مانىنە دە باعا بەرەدى.
ايتا كەتەيىك, الداعى كەزدە قازاقستان توراعالىق ەتپەكشى بولىپ وتىرعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى – ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىقتارىنىڭ ۇلكەن گەوگرافيالىق ايماقتارىن مەكەندەيتىن, حالىقتارىنىڭ جالپى سانى 1,5 ميللياردتى قۇرايتىن 57 مەملەكەتتىڭ (ونىڭ سىرتىندا بەس باقىلاۋشى ەل مەن بەس حالىقارالىق ۇيىم بار) باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ۇلكەن حالىقارالىق فورۋم. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر جەر شارىنىڭ التىدان ءبىر (32,4 ملن. شارشى كم.) بولىگىن يەمدەنەدى جانە ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 2009 جىلى 7,5 ترلن. اقش دوللارىنا تەڭەلدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا بۇگىن ولار الپاۋىت قىتايدان ءسال عانا ارتتا تۇر. قازىر اتالمىش ۇيىمعا مۇشە 45 ەلدىڭ (12 كەدەي ەلدى قوسپاعاندا) جيىنتىق التىن-ۆاليۋتا قورى 981 ملرد. اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ولاردىڭ تابيعي رەسۋرستارى دا وتە باي. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر قازىر الەمدىك جەر بايلىعىنىڭ 65 پايىزىنا قوجالىق ەتىپ, شيكىزاتتىڭ 45 پايىزىن وندىرەدى.
قازىرگى كەزدە ىرىلىگى جاعىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى يەمدەنەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى 1969 جىلى قۇرىلعان بولاتىن. بىراق و باستا اتالمىش ۇيىم بۇكىلالەمدىك يسلام كونفەرەنتسياسى (1926 ج.) دەگەن اتپەن قۇرىلىپ, كەيىن يسلام كونفەرەنتسياسى فورۋمى جانە «الەمدىك يسلام كونفەرەنتسياسى» دەگەن اتاۋلاردى دا يەلەنگەن. 1969 جىلدان بەرمەن قاراي يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى وزىنە مۇشە ەلدەردىڭ ساياسي پروبلەمالارىمەن قاتار, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني سالالارىنا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋمەن ۇنەمى اينالىسىپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ ۇستانعان نەگىزگى ماقساتى – مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, ولاردىڭ ورتاق تابيعي جانە ادامي بايلىقتارىنىڭ سول ەلدەردىڭ ءوز ءمۇددەلەرىنە ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىنە جانە تۇراقتى دامۋىنا وڭ ىقپال جاساۋ جانە ولاردىڭ ءال-اۋقاتتارىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
ۇيىمنىڭ باس حاتشىلىعى ساۋد ارابياسىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا باس حاتشىنى بەسجىلدىق مەرزىمگە ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بىرىنەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى سايلايدى. قازىرگى باس حاتشى ەكمەلەددين يحسانوعلى مىرزا بۇل لاۋازىمعا 2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بەكىتىلگەن. 2008 جىلى وتكەن ۇيىمنىڭ ءحى ءسامميتى ە.يحسانوعلىنىڭ بۇل مانداتىن تاعى ءبىر كەزەڭگە ۇزارتتى. باس حاتشى 2007 جىلى قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسىپ, ءبىزدىڭ ەلدە «ورتالىق ازياداعى يسلام وركەنيەتى» دەگەن تاقىرىپتىڭ اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. ە.يحسانوعلى قازاقستان مەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كەڭەيە تۇسۋىنە ۇنەمى اتسالىسىپ كەلەدى. ول قازاقستاننىڭ 2011 جىلى اتالمىش ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى كوتەرىلگەن ۇسىنىستى دا بىردەن قولداعان.
وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلى رەسەيدىڭ «يزۆەستيا» گازەتىندە جاريالانعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە كوتەرگەن سىندارلى باستامالارى ويعا ورالادى. وندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىنىڭ الدىمىزداعى جىلدارى ۇلعايا تۇسەتىنىن, اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ بىرنەشە ابىرويلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا باسشىلىق ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ەلىمىزدىڭ وسى مۇمكىندىكتەرى مەن الەۋەتىن ەقىۇ مەن وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدار ۇتىمدى پايدالانسا, ولاردىڭ ابىرويى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ايتسا ايتقانداي-اق, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنان العان تاجىريبەسىنىڭ ەلىمىزدىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا نەمەسە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, نەمەسە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە, يا بولماسا ەۋرازەق نەمەسە تۇركسوي-عا توراعالىق ەتكەن كەزدە ۇلكەن ەۋرازيالىق ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتەن باستاپ, الەمدىك ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, ەنەرگەتيكالىق نەمەسە ازىق-ت ۇلىك سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدە ۇلكەن سەبى ءتيىپ, پايداعا اساتىنىنا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى.
وسى تۇستا جانە ءبىر ەلەۋلى ساياسي فاكتوردى اتاپ ايتساق, ارتىق بولا قويماس دەگەن ويدامىز. ول – ەلىمىزدىڭ قازىرگى مۇسىلمان الەمىمەن ورناتىپ جاتقان قارىم-قاتىناستارىنىڭ بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندىعى. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدىڭ بولاشاق مۇددەلەرىنە دە, ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا دا تولىق ساي كەلەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ەلىمىزدى يسلام دامۋ بانكى تاراپىنان قارجىلاندىرىپ, وسىعان دەيىن ىسكە اسىرىلعان جانە الدا دا ىسكە اسىرىلاتىن ءىرى-ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ءبۇگىنگى تاڭدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى دارەجەسىنە كوتەرىلۋى دە جوعارىدا اتالعان وڭ ءۇردىستىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى.
قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىنا, اتاپ ايتقاندا, يكۇ-عا مۇشە ەلدەر كوشباسشىلارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ءار ءۇش جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇراتىن يسلام سامميتىنە, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ جىل سايىن وتەتىن كەڭەستەرىنە, تۇراقتى كەڭەس وتىرىستارىنا قاتىسىپ كەلەدى. ونىڭ وڭ ناتيجەلەرى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, 2008 جىلى قازاقستاننىڭ يكۇ-عا مۇشە ەلدەرمەن الماسقان تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 10 ملرد. اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى (ەكسپورت – 8,7 ملرد. دولل., يمپورت 2,6 ملرد. دولل.). بۇل كورسەتكىش, ارينە, از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. ال ەگەر قازاقستان مەن يكۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتتەرىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن تولىق جۇمىلدىرىپ, جان-جاقتى ىسكە قوسقان جاعدايدا, بۇل ءۇردىستىڭ ەكى جاقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى مەن حالىق تۇرمىسىنا تيگىزەتىن وڭتايلى اسەرىنىڭ قانشالىقتى زور بولاتىنىن كوزگە ەلەستەتۋ ونشا قيىنعا سوقپاسا كەرەك.
وسى تۇستا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ 2005 جىلى مەككە قالاسىندا وتكەن كەزەكتەن تىس سامميتىندە قابىلدانعان ۇيىمنىڭ ونجىلدىق باعدارلاماسىنىڭ دا ءمانىنىڭ وتە زور ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنا اۋاداي قاجەت كوپنىسانالى بۇل باعدارلامانىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا قازاقستان دا تىكەلەي ارالاسىپ, اتسالىساتىنى ءسوزسىز. ايتا كەتەيىك, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ كەلەشەككە باعىتتالعان ونجىلدىق باعدارلاماسى بويىنشا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى ءوزارا ساۋداسىنىڭ دەڭگەيىن قازىرگى 16 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر. مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان كەلەتىن بولساق, قازاقستاننىڭ 2011 جىلى ىسكە اسىرماقشى بولىپ وتىرعان باستاماسىنىڭ ماقساتى استانادا جەتىنشى الەمدىك ەكونوميكالىق يسلام فورۋمىن وتكىزىپ, ونى مۇسىلمان ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارى مەن مەملەكەت ورگاندارى جەتەكشىلەرىنىڭ جانە ايگىلى ەكونوميستەر مەن مۇسىلمان الەمىنىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ءويتكەنى, ءححى عاسىردا ساپالى اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىندا بولسىن تابىسقا جەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى كىلتىنە اينالىپ وتىر.
جانكەلدى ەستەنباەۆ, حالىقارالىق زاماناۋي يسلامدىق ەكونوميكا جانە قارجى ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى.
