يسلام الەمى جانە قازاقستاندىق ۇدەرىس

يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا (يكۇ) توراعالىق بيىل قازاقستانعا وتپەك. يكۇ – يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق وداعى 1969 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە قۇ­رىل­عان. ۇيىم 57 مەملەكەتتەن تۇرادى, قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ قۇرامى جونىنەن بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى ەڭ ءىرى ۇيىم. قازاقستان يكۇ-عا 1995 جىلدان باستاپ مۇشە. وسى كۇندەرى استانادا ءوتىپ جاتقان يكۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن اراب الەمىندەگى قاقتىعىستار جانە ونى شەشۋ جولدارى نازاردا بولارى داۋسىز. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ «مۇ­سىل­مان داۆوسى» دەگەن اتقا يە بولىپ ۇلگەرگەن 7-ءشى بۇكىل­الەم­دىك يسلام ەكونوميكالىق فو­رۋ­مىندا ءبىزدىڭ يسلام الەمىنە قاتى­سىمىز, ونىڭ مىڭجىلدىق تا­ريحى مەن قازىرگى ۋاقىتتاعى زاماناۋي قاتىناستارعا دەگەن قولايلى جاعدايلارىن تەرەڭ تۇجىرىم­دا­دى. يسلام ادىلەتتى ءدىن نەمەسە ادىلەتتىڭ ءدىنى. ول اللا جولىندا ىشكى قاناعات پەن شۇكىرشىلىككە جۇگىنىپ, وسى ارقىلى ادام جانىن بۇزباي ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن. ەگەر بۇل ەرەجەنى ادامزات بالاسى تۇگەل ۇستانسا, وندا قوي ۇستىنە بوز­تور­عاي جۇمىرتقالاعان زامان بولار ەدى. مۇنى يسلامعا دۇشپاندىق كوزقاراستاعى مەملەكەتتەر مەن تۇلعالار دا مويىندايدى. ەلباسى ايتقانداي, يسلام بىرتەكتەس ءدىن. دەمەك, قۇندىلىقتار تۇرعىسىندا قايشىلىق جوق. يسلام قاۋىمداستىعىنىڭ بەدەلى قازىرگى ۋاقىتتاعى ساياسي-ەكونو­مي­كالىق احۋالعا بايلانىستى جاڭا­شا قارقىن الىپ كەلەدى. الايدا كەشەگى يسلام ەلدەرى فورۋمى كورسەتكەندەي, ولاردىڭ ىشكى دامۋ ۇلگىلەرى بىرتەكتەس بولماي وتىر. پرەزيدەنتىمىز وسى فورۋمدا ءسوي­لەگەن سوزىندە يسلام دامۋىنىڭ ءۇش باستى باعىتىنا تەرەڭ تالداۋ جاسادى. ونىڭ العاشقى ەكەۋىنىڭ كۇنى وتكەنىن, زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەر مەن سەستەرگە توتەپ بەرە المايتىنىن اشىپ ايتتى. ءسوي­تىپ, ءۇشىنشى باعىت – يسلام الەمىن جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن قولدادى. ول – بىلىمگە, عىلىمعا, جاڭا تەح­نولوگياعا نەگىزدەلگەن جاڭعىرۋ. بۇل تەك اراب ەلدەرى عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك دامۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا بار دامۋ تەن­دەنتسياسى, ۆەكتورى ەدى. ەلبا­سى­مىز بۇل جەردە يسلام ەلدەرىنە سىرت كوزبەن قاراپ, بىرەۋگە جول كورسەتكەن جوق, كەرىسىنشە يسلام الەمىنە قازاقستان دا كىرەتىنىن, ايتىلعان پىكىردىڭ ولارمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ءبىلدىردى. زاماناۋي دامۋ – ءار ەل ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساق­تاي وتىرىپ دامۋ, مىنە, باستى با­عىت وسى. قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعى كەزىندە وسى ماسە­لەلەر تىڭعىلىقتى شەشىمىن تا­بادى دەپ ويلايمىز. مۇسىلماندار ادامزاتتىڭ بەس­تەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. بىراق بارلىق سالاداعى جەتىستىكتەردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى يسلام الەمىنە تيەسىلى دەپ ايتا المايمىز. با­تىستا بار جەتىستىكتەر يسلام ەلدەرىندە جوقتىڭ قاسى. كەيبىر يسلام ەلدەرى مودەرنيزاتسيالاۋ «يس­لامنىڭ كانوندارىن بۇزادى, تازا يسلام ءدىنى بۇزىلادى, ودان پايدا جوق» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, كونسەرۆاتيۆتىك باعىتتى ۇستانا­دى. ەگەر دە ءبىز تاريحقا تەرەڭدەي قاراساق, ەلباسىمىز ايتقانداي, انتي­كا­لىق دۇنيەمەن جاڭا دۇنيە­نىڭ ارا­سىن جالعاعان ورتاعا­سىر­لىق اراب وركەنيەتى ەكەندىگىن كو­رە­مىز. ال اراب وركەنيەتى, مادە­نيەتى, عىلىمى, اسىرەسە, فيلو­سو­فياسى مەن پوەزياسى, ارحيتەكتۋ­را­سى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ جەڭىسى­مەن, وسى نەگىزدە قۇرىلعان اسا قۋاتتى مەملەكەت – اراب حالي­فا­تىنىڭ قانات جايۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ادامزات دامۋىنىڭ انتيكالىق بيىك شىڭى – گرەك-ريم وركەنيەتى اراب دۇيەسىندە جاندانىپ, ارابتاردىڭ يسپا­نيا­داعى ءجۇز جىلدىق بيلىگى ارقىلى ەۋروپاعا ءوتىپ, ول جاقتا قايتا ورلەۋ ءداۋىرىن ومىرگە الىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى دامۋدا ەۋروپانى الدىڭعى شەپكە شىعارىپ, با­تىس­تىڭ الەمدىك باسىمدىعىن ورنىق­تىردى. ەۋروپا سوندىقتان دا وسى تاريحي مەتامورفوزانى ۇمىتپاي, ورتاعاسىرلىق اراب مادەنيەتىنىڭ التىن قازىعى – يسلام ءدىنىن اركەز شاپاعاتپەن ەسكە الىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ەگەر ماسەلەگە وسى قىرىنان قاراساق, اراب ەلدەرى مەن شىعىستىڭ باسقا دا مۇ­سىل­مان ەلدەرىنىڭ ارتتا قالۋ­شىلىعى يسلام دىنىنە بايلا­نىس­تى دەگەن اداسۋشىلىعى جوققا شىعادى. يسلام كەرىسىنشە عىلىم مەن ءبىلىمدى ۋاعىزداۋشى ءىلىم. يسلامنىڭ ءبىرشاما ەلدەرى قازىر اۋقاتتى, ءوزىنىڭ بايلىعىن ۇقىپتى پايدالانۋ ارقىلى الەم­دىك قاۋىمداستىقتا ىقپالعا يە بولا باستادى. الەمدىك مۇناي قو­رى­نىڭ 70 پايىزى, گازدىڭ 50 پايىزى وسى يسلام ەلدەرىنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ادامزات بالاسىنىڭ ەداۋىر بولىگى يسلام ءدىنىن ۇس­تانادى. ونىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيۋدە. يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ قولىندا مول مولشەردە قاراجات بار. ولار ءوز اقشاسىن قاۋىپسىز ساقتاندىرۋ ۇستىندە. يكۇ-عا ءتور­اعالىق يسلام ەلدەرىنىڭ حالالعا نەگىزدەلگەن قۋاتتى ينۆەستيتسيا­سىن جەدەلدەتەتىنى داۋ تۋدىر­ماي­دى. الايدا, يسلام ەلدەرى بايلىعى­نىڭ نەگىزگى كوزى – شيكىزات ەكس­پورتى. ال ونىڭ قورى شەكتەۋلى. ولار قازىرگى كەزدە زاماناۋي يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى يگەرىپ ءجۇر مە؟ يسلام ەلدەرى باتىسقا شيكىزاتتان باسقا ەشنارسە ساتا ال­ماي­دى. اراگىدىك شىققان, نەگىزىنەن تۇر­مىستىق تۇتىنۋ, توقىما, قول­ونەر زاتتارى باتىستىڭ ساپالى تاۋارلارىمەن باسەكەگە تۇسە الماي وتىر. ولار ءوز تاۋارلارىن وتكىزەتىن رىنوك ىزدەۋدە. يسلام ەلدەرىندە جوعارى تەحنولوگيا, يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس, ءبىلىم جانە عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ­شى­لىك باتىس ەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا ەنبەگەن نەمەسە ادەيى ەنگىزىلمەيدى. يسلام ەلدەرى مۇنى جاقسى بىلەدى. شيكىزات كوزى تاۋ­سىلادى. سوندا كەلەشەكتە ولار قالاي ءومىر سۇرەدى؟ مىنە, بۇل دامۋ جولىنداعى جانە دامۋدا ارتتا قالعان ەلدەردىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان ولار دا دامىعان ەلدەرمەن وداقتاسىپ, ەكونوميكالىق, ساياسي قاتىناستار جاساۋعا وزىندەگى بارىن بەرە وتى­رىپ, جوعىن الۋ ساياساتىن قول­داي­دى. بۇعان بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­تىلىق قاجەت. كەيبىر يسلام ەلدەرىندەگى دامۋ ناق ەۋروپاداعىداي بولا المايدى. سوندىقتان ءوز ءمۇم­كىندىگى كەلەتىن ءوندىرىستى قول­داپ, ءوز ەلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە كەلەتىن ەكونوميكانى تاڭداۋ كەرەك. مىسالى, ساۋد ارابياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ارگەنتينا نە برازيلياداعىداي داميدى ەكەن دەپ ايتۋ قيىن. جاراتىلىس قازىر ءوزىنىڭ ورنىندا جانە ادامي تىرشىلىكتە وزىمەن ەسەپتەسۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان الەم بىرىگۋگە ۇمتىلا وتىرىپ, ءوزارا ەڭبەك بولىنىسىنە دە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. پارسى شىعاناعىنداعى جانە اراب تۇبەگىندەگى باي ەلدەردىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگىن قا­لاي پايدالانۋعا بولادى؟ وسى ۋا­قىتقا دەيىن ءبىزدىڭ يسلام الەمى­مەن بايلانىسىمىز ءالسىز بولىپ كەلدى. بۇعان دەيىن ءبىز ساۋدا-سات­تىقتاعى باستى ارىپتەستەرىمىز باتىس, رەسەي جانە قىتاي بولىپ كەلسە, ەندى يسلام الەمىمەن قا­رىم-قاتىناس, ساۋدا-ساتتىق جا­ساۋ­دىڭ وڭتايلى كەزەڭى كەلدى. يكۇ وسى قاتىناستاردىڭ كۇرمەۋى قيىن, قوردالانعان ماسەلەلەرىن شەشەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ماسە­لەنى باتىس كۇن تارتىبىنە الدە­قاشان قويعان. رەسەي ەندى كىرىسىپ جاتىر. بىراق قانشا دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىنداعى ءدىني قۇن­دىلىقتار قايشىلىعى ەداۋىر كەدەرگى جاساپ وتىر. بۇل تۇرعى­سىنان قازاقستاننىڭ جاعدايى جامان ەمەس. قازاق حالقىنىڭ يسلام الەمىمەن جاقىندىعى ءوز الدىنا, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز ۇقساس, ءدىنىمىز ورتاق. قازاقستان ەۋرازيالىق مەملەكەت. تۇرعان جەرى گەوساياسي جاعى­نان اسا قولايلى, جەرى شيكىزاتقا باي. الايدا كوپ جىل كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان­دىقتان, ەكونوميكاسى بىرجاقتى دامىعان-دى. قازىرگى كەزەڭدە ءوزىن-ءوزى تولىق وندىرەتىندەي دارەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق ءمۇم­كىندىكتى جاساۋدا. تاۋەلسىزدىك جىل­دارى ەلباسى, ۇلت كوش­باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ باس­شى­لىعىمەن بۇل ساياسات دۇرىس جولعا قويىلىپ, الەم مويىن­داعان دەڭگەيگە كوتەرىلدى. جاقىندا بريۋسسەلدە قازاق­ستان­نىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. وسى جي­ىندا حالىقارالىق ساراپشىلار «قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر بولا الادى. قازاقستان بۇعان دەيىن ەقىۇ-عا وتە ءساتتى توراعالىق ەتتى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ مول تاجىريبەسى بار, وسى تاجىريبە يسلام ەلدەرى مەن باسقا ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەڭ وزەكتى پروبلە­مالاردى شەشۋگە كومەكتەسەر ەدى» دەگەن پىكىرگە توقتالدى. قازاقستان يكۇ-عا ءتور­اعالىققا كۇردەلى كەزەڭدە كىرىسىپ وتىر. مىسالى, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاداعى قاقتىعىس­تار, وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازياداعى تۇراقسىزدىقتار ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇر. يكۇ-نىڭ كوپ­تەگەن ەلدەرى جاھاندىق ەكونو­ميكالىق داعدارىستىڭ سالدارى­نان ەستەرىن ەندى عانا جيناپ كەلەدى. قازاقستان يكۇ-عا توراعا­لىقتى كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە كۇش سالىپ, ابىرويمەن ورىنداپ شىعارىنا سەنىم مول. رۋسلان رۇستەموۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى.