بۇل توراعالىق تا ابىرويمەن اتقارىلادى

يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ توراعالىققا كىرىسەر قارساڭىندا يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, دوكتور سلايمان ارابياتقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتار قويعان ەدىك. – ەلشى مىرزا, يكۇ-نىڭ قۇرىلۋى تۋرالى جانە ونىڭ نەگىزگى ماقسات­تارى تۋرالى ءوز كوزقاراسىڭىزدى ءبىلدىرۋدى وتىنەمىز. – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى­نىڭ ماقساتى ادامزاتتىڭ بارلىق قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, سونىڭ ىشىندە يسلام قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق, ول يسلام مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تۋىستىق, ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردى جاق­سار­تۋدى كوزدەيدى. مۇشە مەملە­كەت­تەر­دىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعىن سىيلاي وتىرىپ, ونىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىن قولدايدى. ورتاق مۇددەلەردى قورعاۋ ءۇشىن الەمدىك ساياسي, ەكونومي­كا­لىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ 25 ينستيتۋتى قۇرىلعان. سونىڭ ءبىرى – يسلام دامۋ بانكى بۇگىنگى تاڭدا بەلسەندى قىزمەت ات­قارۋدا. ونىڭ ايماقتىق وكىلدىگى الماتى قالاسىندا دا اشىلعان. بانك قازاق­ستان­نىڭ بىرنەشە ماڭىزدى جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى. ۇيىمنىڭ جارعىسى بار, ونىڭ سوڭ­عى نۇسقاسى 2008 جىلى داكار قالا­سىندا بولعان 11-ءشى سامميتتە بەكىتىلدى. باسقارۋ قۇرىلىمدارى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ول ءبىرشاما ۇلكەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى ورگانى – يسلام ءسامميتى. ول مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشى­لارى­نىڭ ءسامميتى. ول ءاربىر ءۇش جىلدا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىندا وتكىزىلىپ تۇرادى. ونىڭ كۇن ءتارتىبى مەن ونى وتكىزۋگە قاجەتتى شارالاردىڭ ءبارى باس حاتشىلىقپەن بىرلەسە وتىرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە تالقىلانىپ بەكىتىلەدى. ال سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى جىلىنا ءبىر رەت ءوتىپ تۇرادى. بيىل ول 28-30 ماۋسىمدا استانا قالاسىندا وتەدى. – ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگى قانشالىقتى اتسالىستى؟ – يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگى وسى ۇيىمدى قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. يەرۋساليمنىڭ باتىس بولىگى 1967 جىلعا دەيىن يوردانيا مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا ەنەتىن ەدى. «التىكۇندىك سوعىس» ءناتي­جە­سىندە عانا بۇل جەرلەر پالەستيناعا قارايتىن بولدى. سوندىقتان دا, يوردانيا يەرۋساليمدەگى «ءال-احسا» مەشىتىنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋ جا­ساي­دى. بۇل قاسيەتتى مەشىتتەن پايعام­با­رى­مىز (س.ع.س.) اسپانعا ۇشقانىن بىلەسىزدەر. ونىڭ قىزمەتشىلەرىنە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭبەكاقى يوردانيا تاراپىنان تولەنەدى. 1969 جىلى يزرايل باسىپ العان اۋماق­تاعى وسى مەشىتتى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ ورتەگەنىن دە بىلەسىزدەر. سونىڭ ورتەنگەن مينارەتىن يوردانيا ءدال بۇرىنعى قالپىنا كەلتىردى. قازىرگى كورولىمىز ءىى ابداللانىڭ اكەسى, العاشقى كورولىمىز حۋسەين بەن تالال مارقۇم ءوزىنىڭ ان­گلياداعى ۆيللاسىن 8 ملن. اعىل­شىن فۋنت ستەرلينگىنە ساتىپ, سول اقشاعا «ءال-احسا» مەشىتىنىڭ كۇمبەزىن التىننان جاساتقان بولاتىن. يوردانيا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ بار­لىق شەشىمدەرىنىڭ بۇلجىتپاي ورىن­دا­لۋى­نا بەلسەندى كومەك كورسەتەدى. – سىزدىڭشە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇي­ىمىنىڭ قانشالىقتى ىقپالى بار؟ – بۇل ۇيىمنىڭ ىقپالى زور. ونىڭ ينستيتۋتتارى يسلام قۇندىلىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا يگى اسەر ەتىپ وتىر. جانە ول ساياسي, ەكونوميكالىق, ءدىني, مادەني باعىتتاردىڭ ءبارىن دە قام­تيدى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ەنبەيتىن كوپتەگەن ەلدەردەگى مۇسىلمان حالىقتارى مۇددەلەرىنىڭ اياققا باسىل­ماۋىنا دا ول قولداۋ جاسايدى. بۇل ۇيىمنىڭ شەشىمدەرى مەن ۇسىنىستارى بۇۇ تالاپتارىنا سايكەس بولعاندىقتان, ونى بارلىق ەلدەر دە مويىنداپ, ولار­دىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. – يكۇ بولاشاقتا بىرلەسكەن قور­عا­نىس سياقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋى مۇمكىن بە؟ – ۇيىمنىڭ جارعىسىندا اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىق قاراستىرىل­ما­عان. يكۇ-نى قۇرۋ يدەياسى تەك بەي­بىتسۇيگىش ماقساتتاردى مۇرات تۇتقان. سوندىقتان جاقىن بولاشاقتا اسكەري با­عىتتاعى ىنتىماقتاستىقتار جاساۋ مۇمكىن ەمەس. – وسى ۋاقىتقا دەيىن يكۇ-نىڭ اتقارعان ىستەرىنىڭ ىشىندە قايسىسىن ماڭىزدىراق دەپ اتار ەدىڭىز؟ – ونداي ىستەر كوپ قوي. ۇيىمنىڭ قولعا العان ىستەرىنىڭ ءبارى دە ماڭىزدى دەپ ايتۋعا بولادى. ساياسي, ەكونومي­كا­لىق, ءدىني, اقپاراتتىق جانە باسقا دا تو­لىپ جاتقان ءومىردىڭ بارلىق باعىت­تا­رىن­داعى ىنتىماقتاستىق ىستەرى مۇشە ەلدەرىنىڭ جانە باسقا ەلدەردىڭ مۇسىل­مان حالىقتارى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. ماسەلەن, راديوتاراتۋ جانە تەلەۆيزيالىق قىزمەتتەر يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. سول قاتاردا ساۋدانى دامىتۋدىڭ يسلام ورتالىعى دا ەرەكشە ەڭبەك ەتۋدە. – يكۇ-نىڭ ءبىر ماقساتى – پالەس­تي­نانى ازات ەتۋ ۇيىمىن قولداۋ ەكەن. وسى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي شارالار ۇيىمداستىرىلادى؟ – پالەستينا ۇيىمنىڭ مۇشەسى بو­لىپ تابىلادى جانە ونىڭ حالقى تو­لى­عى­مەن مۇسىلمان باۋىرلار. سوندىقتان دا پالەستينا ماسەلەسى تەك سول ەلدىڭ عانا ەمەس, جالپى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ پروبلەماسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە ونىڭ اۋماعىندا يسلامنىڭ قا­سيەت­تى ورىندارى بار, سونىڭ ىشىندە مەن جوعارىدا ايتقان «ءال-احسا» مەشىتى دە بار. سوندىقتان دا ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, باسىپ العان جەرلەرىن بەيبىت شارالارمەن ازات ەتۋ سياقتى ىستەرىن يكۇ قول­دايدى جانە ونىڭ ورىندالۋىنا ءبۇ­كىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ىقپال ەتۋ­گە تىرىسادى. وسى ماقساتپەن جىل ساي­ىن الەمدىك جيىندار, كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلەدى. سون­داي-اق گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ تۋ­را­لى ماسەلەلەر دە تالقىلانىپ وتىرادى. – يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگى مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. يكۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعا بولۋىنا يوردانيا تاراپى قالاي قارادى؟ – يوردانيا قازاقستانمەن باۋىرلاس, تۋىس ەل دەپ ايتا الامىن. ءبىز قازاق­ستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى جەتىستىكتەرىن ماقتان تۇتامىز. قازاقستاننىڭ ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاس­تىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەنىنە جانە ونى ابىرويمەن اتقارىپ شىق­قا­نىنا ءبىز دە قۋاندىق. جەلتوقسان ايىندا ۇيىم ءسامميتىن وتكىزىپ, «استانا دەك­لاراتسياسىنىڭ» قابىلدانۋى دا ۇلكەن جۇمىس. بۇل كەز كەلگەن ەلدىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جەتىستىك. وسىنداي الەم­دىك دەڭگەيدەگى تابىستى ىستەرگە قازاق­ستان ءوز باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ساياسي كەمەڭگەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىر. ونىڭ جەكە بەدەلى الەمدىك ارەنادا تانىلدى. قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش, اشىق سىرتقى ساياساتى وعان الەم ەلدەرىنىڭ قۇرمەتپەن قاراۋىنا مۇمكىنشىلىك تۋدىرۋدا. ەقىۇ توراعا­لى­عىن اتقارىپ جۇرگەندە, قازاقستان ءوڭىر­لىك بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا دا ىقپال ەتەتىن كۇردەلى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ىشىندە اۋعانستان, قىرعىزستان ماسەلەلەرىنە باتىل ارالاسىپ, ونداعى تۇراقتىلىقتىڭ ورناۋىنا ءبىرشاما ىق­پال ەتكەنىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. حالىقارالىق ىستەردە وسىنداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن قازاقستان يكۇ-داعى توراعالىعىن دا ناتيجەلى ىستەرمەن اتقارا الاتىنىنان ءۇمىتتىمىز. وعان قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى جەتەدى. يوردانيا باۋىرلاس ەل رەتىندە قازاق­ستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىق ەتۋ نيەتىن العاشقى كۇننەن قىزۋ قولداعان ەلدەردىڭ ءبىرى جانە ونى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋىنا تىلەكتەس مەملەكەت. – يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگى قازاقستان باسشىسى ن.­ا.نا­زار­باەۆتىڭ الەمدىك تۇراقتىلىق پەن بەي­بىتشىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا كوتە­رىپ جۇرگەن باستامالارىنا قالاي قارايدى؟ – قازاقستاننىڭ ونداي باستاما­لارىنا يوردانيا ارقاشان قولداۋ كور­سەتەدى جانە ونىڭ ىسكە اسۋىنا ءوز تا­را­پى­نان ىقپال ەتۋگە تىرىسادى. ن.نازار­باەۆ­تىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ جانە ت.ب. باستامالارىن يوردانيا جاقسى بىلەدى جانە ولاردى نىق سەنىممەن دۇرىس شارالار ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. وسىنداي باستامالاردىڭ ءوزى قازاقستانعا دەگەن قۇرمەتتى وياتادى. ن.نازارباەۆتىڭ بەي­بىتسۇيگىش ساياساتىنا يوردانيا عانا ەمەس, بارلىق يسلام الەمى ريزاشى­لىقپەن قارايدى دەپ ايتا الامىن. – يوردانيا مەن قازاقستان ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالا­رى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز جىل وتكەن سايىن نىعايىپ كەلە جاتىر. وعان ءبىزدىڭ مەم­لە­كەتتەرىمىزدىڭ باسشىلارى ءىى ابداللا بەن حۋسەين مەن نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ جەكە سىيلاستىعى مەن دوستىعى يگى ىق­پا­لىن تيگىزىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ەلدەر اراسىنداعى ساپارلار جيىلىگى بۇرىن­عىدان دا ارتا ءتۇستى. ءاربىر ساپاردىڭ ار­تىن­دا ەكى ەلدىڭ بايلانىسىن ارتتىرا تۇسىرەر شارالار جاسالۋدا. مەن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىن­داعى بايلانىستار وسى باعىتپەن نىعايا تۇسەر دەگەن ءۇمىت­تەمىن جانە سوعان قىز­مەت ەتىپ جاتىرمىز. بىلتىر يوردانيا­نىڭ استاناسى – اممان قالاسىندا ءبىر كوشەگە ن.نازار­باەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل دا قازاقستان پرەزيدەنتىنە دەگەن يوردانيا حالقىنىڭ ۇلكەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى. يوردانيا مەن قازاقستان ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار عانا ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭ­بەرىندە دە ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا باعىت­تالعان تىعىز بايلانىستار ورناتقان. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتار دا دامۋ ۇستىندە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات. سۋرەتتى تۇسىرگەن  ورىنباي بالمۇرات.