سارابدال ساياساتتىڭ سالتاناتى

ەل گازەتى «ەگەمەن قا­زاق­ستان­عا» جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك تە, ارتىلار مىندەت تە كوپ. سو­لاردىڭ ءبىرى – تاۋەل­سىزدىك تاري­حىن جازۋ, ەل شەجىرەسىن قالىپ­تاستىرۋ. وتكەن جىلى «ەلباسى» كىتابى وسىن­داي ويمەن داي­ىن­دالعان بولاتىن. «ەگەمەن» باسپاسى ەل ومىرىندەگى ەرەكشە بەلەس – قازاقستاننىڭ ەۋ­­روپا­دا­عى قاۋىپسىزدىك پەن ىن­تى­ماقتاستىق ۇيى­­مىنا ءتور­اعالىق ەتۋىنە, استانا سام­ميتىنىڭ تاماشا تا­بىس­پەن وتۋىنە ار­نالعان ماقا­لا­لار مەن سۇح­بات­تاردان تاريحشى­لار­دىڭ, ساياسات­تا­نۋ­شى­لاردىڭ, ديپلومات­تار­دىڭ, جۋرنا­ليس­تەردىڭ يگى­لىگىنە جا­رايتىنداي «سالتانات» اتا­لاتىن كىتاپ قۇراستى­ر­دى. كىتاپ اتى ەلبا­سى­مىز ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ «اس­­تانا سام­ميتىن وتكىزۋ – ءبۇ­كىل قا­زاقستان حال­قىنىڭ سال­تاناتى» دەگەن ءسو­زىنەن الىن­عان. وندا ەقىۇ-عا توراعالىق پەن سامميت وتكىزۋ, پرەزيدەنتىمىز ايت­­قانداي, «ءبۇ­­كىل ەل تا­ريحىن­داعى ەڭ ما­ڭىزدى ءارى اسا اۋقىمدى شارا» ەكەندىگى ناقتى ءدا­لەل­دەنگەن, ەلباسى­نىڭ وسى ءىس­تەگى تاريحي ەڭبەگى, ەگەر ءار ءنار­سەنى ءوز اتى­مەن اتاساق – قا­زاقتىڭ ەتەكتەگى باسىن تورگە, ءتور بول­عاندا دا ەۋروپا تورىنە شى­عارىپ بەرگەن ەرلىگى ايشىق­تى اشىلعان. جۋرناليستەر مەرەكەسىنىڭ ال­دىندا باس گازەت قىزمەت­كەر­لە­رىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىمەن كوركەم بەزەندىرىلىپ, سا­­پا­لى قاعازعا باسى­لىپ, جا­رىق كورگەن جاڭا جيناققا جا­زىل­عان العى­سوزدى وقىر­مان نازا­رىنا ۇسى­نىپ وتىر­مىز. ءسوز رەتىن پايدالانىپ, «سالتانات» كى­تا­بىنا سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ پەن «جەتى جار­عى جانە قوجا­بەر­گەن جى­راۋ» قو­رىنىڭ ءتور­اعا­سى بەكەت تۇر­عاراەۆ دەمەۋشىلىك جاسا­عا­نىن رازى­لىق­پەن اي­تىپ, ارداقتى ازاماتتارعا ال­عىسى­مىز­دى جەتكىزەمىز. ادەتتە ماڭىزدى جاڭا­لىق­تىڭ ءبارىن جۇرتتىڭ الدىمەن تەلەارنالاردان ەستىپ-بىلەتىنىنە ءبىز ابدەن ۇيرەنگەنبىز. ول زاڭ­دى دا. گازەت, قانشا دەگەنمەن, تاڭەرتەڭ شىعادى عوي. ال تەلەارنالار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن حابار تاراتا بەرەدى. سويتسە دە, ءبىر تاڭ قالارلىعى, قازاق­ستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىققا سايلانعانى جايىندا ءسۇيىنشى حاباردى ءبىز­دىڭ حالقىمىز الدىمەن تەلەارنالاردان ەستىگەن جوق, گازەتتەن, اتاپ ايتقاندا, «ەگەمەن قازاق­ستاننان» وقىپ-ءبىلدى. ول قالاي بولعان دەيسىز عوي؟ قازاقستان توراعالىعى ءجو­نىن­دەگى شەشىم 2007 جىلعى 30 قاراشا كۇنى, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرىنىڭ مادريدتەگى كەڭەسىندە قابىلدانعانى بەلگىلى. مينيسترلەر اسا ماڭىزدى بۇل شەشىمگە كەشكى ساعات سەگىزگە جاقىن­داعاندا داۋىس بەرگەن. يسپانيا استاناسىنا ارنايى جىبەرىلگەن ءتىلشىمىز قۋانىشتى حاباردى ال­دىمەن تەلەفونمەن جەتكىزگەندە ەۋروپامەن ۋاقىت ايىر­ماسىنا بايلانىستى استانادا ساعات تۇنگى ءبىر بولىپ قالىپ ەدى. بۇل كەزدە بىزدەگى تەلەارنالاردىڭ ءبىرازى حابار تاراتۋىن اياقتاپ, اياقتاماعاندارى جاڭالىقتار قىزمەتىن توقتاتىپ, قازاقشاسىن ەلۋ پايىزعا تولتىرۋدىڭ قامى­مەن تۇنگى ۇزاق-سونار كونتسەرتتەرگە كىرىسىپ كەتكەن. سودان جۋر­ناليسىمىز قوناقۇيگە جەتكەنشە, ماتەريالىن تەرگەنشە, ەلەكتروندى پوشتامەن بەرگەنشە, ونى ءبىز كورگەنشە, تەكسەرگەنشە, بەتكە سالعانشا ساعات ءتىلى تۇنگى ۇشكە تاقاپ قالدى. تاڭعى ءتورتتىڭ توڭىرەگىندە گازەتكە قول قويدىق. ءبىرىنشى بەت­تىڭ ماڭدايشاسىنا «سارابدال ساياساتتىڭ سالتاناتى» دەپ جار­قىراتىپ جازدىق. ءسويتىپ, حال­قى­مىز قازاقستاننىڭ ەۋروپا تورىنە كوتەرىلگەنىن الدىمەن تا­ڭەرتەڭگى گازەتتەن وقىدى. ءوزىنىڭ توقسان جىلدان اساتىن تاعىلىمدى تاريحىندا قاشاندا ەلدىكتىڭ ءسوزىن ايتۋمەن كەلە جات­قان «ەگەمەن قازاقستان» ءبىز­دىڭ مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپ­­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىق ەتۋىنىڭ, بۇل ۇيىم­نىڭ 11 جىلدان بەرى شا­قىرىلماي كەلە جاتقان ءسامميتى­نىڭ استانادا ءوتۋىنىڭ ءمان-ماڭى­زىن جەرىنە جەتكىزە جازا ءبىلدى دەي الامىز. ونى وقىرمان نازا­رى­نا ۇسىنىلىپ وتىرعان مىنا كولەمدى جيناق ايقىن دالەلدەيدى. كىتاپ بەتتەرىنەن ءسىز ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعىنا نيەت تا­نىت­قان تۇسىنان باستاپ, 2010 جىلدىڭ سوڭىندا استانا ءسامميتىن وتكىزگەن كەزىنە دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىندا گازەتىمىزدە جاريا­لان­عان سان الۋان ماقالالاردى, شەتەلدىك رەپورتاجداردى, سۇحبات­تاردى وقيسىز, قازاقستان توراعا­لىعىنىڭ الەمدى تاڭداندىر­عانداي تابىستى ءوتۋىنىڭ سىرىنا قانىعا تۇسەسىز, استانا سام­ميتى­نىڭ شىن مانىندە سالاماتتى وي-نيەتتىڭ سالتاناتىنا اينالۋ سىرىن ۇعاسىز. قاي ماسەلەگە دە مەملەكەتتىك تۇرعىدان قارار بول­ساڭىز, تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەنىمىزگە جيىرما جىل دا تولماي جاتىپ قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي بيىك تۇعىرعا كوتەرىلگەن تۇڭعىش ازيالىق مەملەكەت, تۇڭعىش تمد مەملەكەتى, تۇڭعىش حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىن مەملەكەت, تۇڭعىش تۇركىتىلدەس ۇلت ۇيىستىرىپ وتىرعان مەملەكەت بولۋى ءبىز ءۇشىن شىن مانىندە بولەكشە باقىت, باياندى باقىت ەكەنىن باعامدايسىز. باياندى باقىت بولاتىنى – بۇل بۇكىل ەلدىڭ باقىتى. كىتاپ ماتەريالدارى ءسىزدى ەلىمىز ءۇشىن, ەلباسىمىز ءۇشىن ماق­تانىش سەزىمىنە بولەنتەدى. ەل­باسىمىزبەن ماقتانعاندا ءبىز ەلىمىزدىڭ حالقى ءۇشىن الدىمەن ماقتانامىز. جالپى, حالقى­مىز­دا كىسى تانۋ, ادامدى ايىرا الۋ ەجەلدەن باعالى قاسيەت سانالا­دى. قازاقستان حالقى 1991 جىل­عى 1 جەلتوقساننان بەرى كىسى تانۋ­دىڭ كەرەمەتىن كورسەتۋمەن كەلەدى. وسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەل حالقى ءدايىم نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆ­تىڭ جۇلدىزىن جوعارىدان جاندىرۋمەن بولدى. 2011 جىلعى 3 ساۋىردەگى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قا­زاقستان حال­قى تانىتقان ازامات­تىق بەلسەندىلىك, ەلباسىن ءدال مۇندايلىق قولداۋ شىن مانىندە ەلدىك ەرلىگىنە اينالدى. ەلىم, جەرىم دەگەن, ەلدىڭ, جەردىڭ قامىن جەگەن ەرگە سەنۋ, تاڭداعان ازاماتىمىز اداس­تىرمايدى, العا باستايدى دەپ قيىن كۇندەردە دە سوڭىنان ەرۋ حالقىمىزدىڭ مەملەكەتشىل مىنەزىن, بىرلىكشىل بول­مىسىن سان ءمار­تە ايقىن ايعاق­تادى. ال سول قيىن كۇندەر­دەن وتكەن, بۇگىنگى بەرەكەلى زامانعا جەتكەن حالىق­تىڭ بۇل سايلاۋعا تۇگەلگە جۋىق كەلۋى, ەلباسىعا تۇگەلگە جۋىق داۋىس بەرۋى ابدەن كوكەيگە قونادى. «ءار حالىقتىڭ باسشىسى وزىنە لايىقتى بولادى», دەگەن ءسوز بار. تاريحتىڭ تاعدىردىڭ تار كەزە­ڭىن­دە قازاقستان اسپا­نىنا نازارباەۆتاي ازاماتتى الىپ شى­عۋىن­دا عاجايىپ ءادى­لەت­تىلىك جاتىر. قازاقتىڭ ماڭ­دايىنا ماڭدايى جارقىراعان نۇرسۇل­تانداي پەرزەنت بىتۋىندە, ونىڭ عاسىرلار توعىسىندا, مىڭ­جىلدىقتار مەجەسىندە ەل بيلىگىنە كەلۋىندە عاجايىپ زاڭدىلىق جاتىر. جىلدار وتەدى. نازارباەۆ فەنومەنىن تاريحي زەردەنىڭ تەرەڭ تالداۋىنا سالاتىن ۋاقىت تا جەتەدى. بولاشاقتىڭ ساياسات­تانۋشى­لارى, فيلوسوفتارى تۇلعانىڭ ەل تاريحىنداعى اتقارار ءرولى تۋرا­لى تولعاناتىن سول تۇستا نازار­باەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى مەملەكەتتى قۇرۋداعى, ونى الەمگە تانىتۋداعى جەكە-دارا ەڭ­بەگى جايىندا جاسامپازدىق جۇ­مىس­تىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە جازاتىن بولادى. نازارباەۆتىڭ ەسىمى الەم تا­ري­حىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الا­تىنى مىنا جايدان دا كورىنەدى. قازاقستان توراعالىعى ارقىلى ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن­داعى, باتىس پەن شىعىستىڭ ارا­­سىنداعى, حريستياندىق پەن مۇ­سىلماندىقتىڭ اراسىنداعى مى­ڭ­داعان جىلدار بويى قا­لىپتاس­قان الىپ دۋالدى, قالىڭ قابىر­عانى قۇلاتۋ ۇدەرىسى باس­تال­دى. نۇرسۇل­تان نازارباەۆ­تىڭ الەم­دىك ساياساتكەر رەتىندەگى تىن­دىرار ەڭ ءىرى ءىسى دە, الەمدىك تاريحتا قال­دىرار ەڭ ءىرى ءىزى دە وسى بولۋى مۇمكىن. وڭاي­لىقپەن بىتە قوي­مايتىن, ءتىپتى ونداعان جىلدار­دىڭ ءىشىن­دە دە اياقتالا قالماي­تىن بۇل ۇدە­رىستىڭ دە اۋەلدە قازاق دالا­سىندا باس­تال­عانىن, ونى قازاق بالاسى باستاعانىن العىس­­كەر ادامزات رازىلىقپەن ەسكە الا­رى­نا, ءبىز­دىڭ ۇرپاق­تارى­مىز ماق­تانىش­پەن ايتا­رىنا سەنگىمىز كەلەدى. ال بۇل ۇلى ۇدەرىس 2010 جىلى – ەلىمىز ەۋروپا­داعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتى­ماقتاس­تىق ۇيى­مىنا ءتور­اعا­لىق ەتكەن جىلى باستالعان. قازاقتى ەۋروپا تورىنە الىپ شىققان, ەقىۇ ءسامميتىن تا­بىستى وتكىزۋ ارقىلى ايدىنى­مىزدى تاسىتىپ, ابى­رويى­مىز­دى اسىرعان سول جىل­دىڭ وراسان ءماندى وقيعالارى كىتاپحانا قو­رىندا عانا ساق­تالاتىن سارعاي­عان گازەت تىگىندىلەرىندە قالىپ قويماسىن, مەم­­لەكەت شەجىرەسىن قۇراس­تى­رۋ­عا, تاۋەلسىزدىك تاري­حىن جازۋ­عا باس باسىلىمنىڭ ءبىر ۇلەسى بولىپ كىتاپ كۇيىندە توپتالىپ تۇرسىن دەپ وسى جي­ناقتى ال­دىڭىزعا تارتتىق, ار­داقتى اعايىن! قابىل الىڭىز. ەقىۇ-عا قازاقستان توراعا­لىعى – تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاسال­عان جاسامپازدىق جۇمىستىڭ جارقىن جەمىسى, ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسى­رىلعان سارابدال ساياساتتىڭ سۇلۋ سالتاناتى. سوندىقتان ءبىز­دىڭ كىتابىمىز دا «سالتانات» دەپ اتالادى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» رەس­پۋب­لي­كالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى.