وقۋلىقتاعى كارتادا قازاقستان نەگە جوق؟

پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن جانە جالپى وتىرىستارىندا دەپۋتاتتار كوپشىلىكتى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداپ, ولاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى. وندا كوتەرىلگەن پروبلەمالاردىڭ ىشىندە اسا وزەكتى ءارى وتكىرلەرى دە كوپتەپ كەزدەسەدى. ءبىز بۇگىن سەناتورلار تاراپىنان جولدانعان ساۋالداردىڭ ءبىر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. «تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە 20 جىل تولىپ, ءبىر ۇرپاق ءوسىپ شىقسا دا, ءبىزدىڭ ۇكىمەت مەملەكەتتىك ءدا­رەجەگە جەتكىزە الماعان تۇبىرىكتى ماسەلە – مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتار ساپاسى. بۇل تۋرالى جيىرما جىل بويى دا­مىل­سىز ايتىلىپ ءجۇر. جاي ايتى­لىپ جۇرگەن جوق, قوعام تارا­پى­نان دا, اتا-انالار تاراپىنان دا, باق-تار تاراپىنان دا تولاسسىز كوتەرىلىپ كەلەدى. اسىرەسە, باس­تاۋىش سىنىپتارعا ارنالعان تا­نىمدىق وقۋلىقتار, ورتا جانە جوعارى سىنىپتارعا ارنالعان تاريح, ادەبيەت, دۇنيەتانىم, تاعى باسقا دا وقۋلىقتار زامان تالا­بى­نان ارتتا قالعان. ءجاسوس­پىرىم­دەر ءۇشىن تۇسىنىكسىز, تارتىمسىز, دارىنسىز جازىلعانى تۋرالى شا­عىم-ارىزدار دا جەتكىلىكتى. ەلبا­سى ن.ءا.نازارباەۆ الداعى 20 جىل­عا دەيىنگى ستراتەگيالىق دا­مۋى­مىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەپ بەردى. سول باعىتتاردىڭ تالابىنا وقۋلىقتار ساي كەلە مە؟», دەلىنگەن سەنات دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا. سەناتور بۇعان مىسال رەتىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ 6-سىنىبىنا ارنالعان اعىلشىن ءتىلى وقۋلىعىن كەلتىرەدى. ساۋالدا كورسەتىلگەن­دەي, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتىپ, «اتامۇرا» باسپا­سى­نان 2006 جىلى شىققان 6-سى­نىپتىڭ «English» وقۋلىعىنداعى (اۆتورلارى – ت.اياپوۆا, ز.ءابىل­داەۆا) مىسالداردىڭ كوپشىلىگى رەسەيگە ءتان. جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ كوپشىلىگى ورىستىكى. ەڭ قياناتى, «بولاشاق» دەگەن تاراۋدىڭ 121-ءشى بەتىندە كارتا بەرىلگەن. وندا قازاقستان اتاۋى اتىمەن جوق, رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرىپ كەتكەن. وسىنداي وقۋلىقتى مينيسترلىك ەكىنشى باسىلىممەن تاراتقان. «بۇل نە؟ بولاشاققا جاستاردى وسىلاي ءوز وتانىنسىز دايىنداۋ ما؟ جوق الدە وقۋلىق قابىلداۋعا نەمقۇرايلىلىق پا؟» دەپ جالعاس­تى­رادى ءسوزىن دەپۋتات. مۇنداي وس­پادارلىق ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرۋى ءتيىس؟ ۇسىنىسىم – ۇكىمەت پرەزيدەنت جولداۋىنا سايكەس ارنايى «وقۋلىق» اتتى جاڭا باعدارلاما جاساعانى ورىندى بولار ەدى. بارلىق وقۋلىقتار تۇگەلدەي دەرلىك وتە جوعارى دارەجەدەگى ماماندار توپتارىنىڭ ساراپتا­ما­سى­نان ءوتۋى ءتيىس. وقۋلىققا باي­لا­نىستى وتكىزىلەتىن تەندەرلەر ءتۇ­گەلدەي باقىلاۋعا الىنۋى قاجەت. ادامنىڭ رۋحاني ساناسى مەن ءدۇ­نيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن, سونداي-اق, جاڭا تەحنولوگيالارعا جول اشاتىن پاندەردى قاتاڭ ساراپتاما سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, پرە­زي­دەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» جولداۋىنا بەيىمدەۋ ءىسى جۇزەگە اسىرىلسا, ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بولاشاعىنا دا الاڭسىز بولار ەدىك». سەنات دەپۋتاتتارى باقبەر­گەن دوسمانبەتوۆ پەن قوجاحمەت بايماحانوۆ ۇكىمەت باسشىسىنا جول­داعان ساۋالدارىندا سالىق سالۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە دا­مىتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرەدى. «رەسەي ۇكىمەتى مەن قازاقستان ۇكى­مەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋگە قاتىستى كەلىسىمنىڭ 6-بابى نەگىزىندە قالا­لىق اكىمدىكتى اكىمدىك باسشىسى­نىڭ ۇسىنىسىمەن رەسەي ۇكىمەتى قۇرىلىمدايدى. وسىعان بايلا­نىس­تى جالعا الۋ كەزىندە بايقو­ڭىر قالاسىنىڭ اۋماعىندا رە­سەي­دىڭ سالىق زاڭنامالارى جۇ­مىس ىستەيدى, دەپ كورسەتىلگەن ساۋالدا. قالادا ورتا جانە شاعىن بيزنەسپەن 843 سۋبەكت اينا­لى­سادى. ونىڭ 801-ءى جەكە كاسىپكەر­لەر. بايقوڭىر قالاسىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارى قىزىلوردا قالاسىمەن جانە جا­قىن اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جوعارى». دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالدارىنا قاراعاندا, قىزىلوردا قالاسىندا تۇز 25 تەڭگە بولسا, تورەتامدا – 30 تەڭگە, ال بايقوڭىردا – 60 تەڭگە. كۇرىشتىڭ باعاسى قىزىلور­دادا 100 تەڭگە بولسا, تورەتامدا – 125 تەڭگە, بايقوڭىردا 250 تەڭ­گە ەكەن. سەناتورلار باعا الشاق­تى­عىنىڭ سەبەپتەرىن دە كورسە­تەدى. مىسالى, بايقوڭىر قالاسى­نا كەلەتىن تاۋارلاردىڭ 85 پايى­زىنا قازاقستاننىڭ 12 پايىز قوسىمشا قۇن سالىعى سالىنادى جانە سونىڭ جالپى قۇنىنا رە­سەيدىڭ 18 پايىز قوسىمشا قۇن سالىعى تاعى قوسىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋارلار باعاسىنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. «بايقوڭىر قالاسىندا كاسىپ­كەرلىك قىزمەتتى دامىتۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى بولىپ وتىر, دەلىنگەن ساۋالدا. ويتكەنى, ونىڭ دامۋىنا بىرقاتار كەدەرگىلەر اسەر ەتەدى. وسى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. بىرىنشىدەن, قالالىق اكىم­دىكتىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى­نىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەيتىن نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ بار­لىعى رەسەي زاڭنامالارىنا سايكەس قابىلدانعاندىقتان, رە­سەي­دىڭ زاڭنامالارىن قازاقستان اۋماعىندا قولدانعاندا كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىندايدى. سول سەبەپتى ءتيىستى باعدارلامالار جانە قاۋلى­لار قابىلداپ, كاسىپكەرلىككە قول­داۋ كورسەتۋ كەرەك». وسىعان بايلانىستى سەناتورلار جالعا بەرىلگەن ورىننىڭ جال­دىق اقىسىن ەسەپتەگەندە, كوتە­رىڭكى كوەففيتسەنتتەردى قايتا قا­راۋدى, جەر ۋچاسكەلەرىنە قوسالقى جالگەرلىك كەلىسىمدى 5 جانە ودان كوپ جىلعا جاساۋدى, قوسالقى جال­عا الۋشى قوسالقى جالگەرلىك قۇقىعىن باسقا تۇلعاعا بەرۋگە قۇقىق بەرۋدى جانە بولۋى مۇمكىن كىرىسىنە بىرىڭعاي سالىق ستاۆ­كاسىن ەسەپتەۋدە كوەففيتسەنت­تەر­دى (ك-2) بەلگىلەۋدى ۇسىنادى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.