سەنات سايلاۋى جانە الەمدىك ەلەكتورالدىق تاجىريبە

2011 جىلعى 14 ماۋسىمدا پرەزيدەنت, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋ­تسيا­سىنىڭ 44-بابى 2-تارماعىنا, سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 69-بابى 1-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسىنا سۇيەنە وتىرىپ, پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىن 2011 جىلعى 19 تامىزعا تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.   جارلىقتىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, ۇكىمەتكە, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ, وبلىستاردىڭ اكىم­دە­رىنە «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پارلامەنتى سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن ۇيىمدىق, ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق جانە قارجىلىق قام­تا­ما­سىز ەتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ» تاپسىرىلعان. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوزىنىڭ 15 ماۋسىمداعى وتىرىسىندا پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ 2011 جىلعى 19 تامىزعا تاعايىندالعان سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ بويىنشا نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن قاراپ, بەكىتتى.  كۇنتىزبەلىك جوسپار وسى جىلدىڭ 16 ماۋسىمى كۇنى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, ساي­لاۋدىڭ وتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستىق, استانا جانە الماتى قا­لالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا جول­داندى. پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا تاڭداۋشىلار – ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى بولىپ تابىلاتىن رەسپۋبليكا ازاماتتارى قاتىسادى. كونستيتۋتسيانىڭ 50-بابى 2-تارما­عىنا سايكەس, «سەنات كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ءار وب­لىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قا­لادان جانە قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ استاناسىنان ەكى ادامنان وكىلدىك ەتەتىن دەپۋتاتتاردان قۇرالادى. سەناتتا قوعامنىڭ ۇلتتىق-مادەني جانە وزگە دە ەلەۋلى مۇددەلەرىنىڭ ءبىلدىرىلۋىن قام­تاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلە وتى­رىپ, سەناتتىڭ ون بەس دەپۋتاتىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى تاعايىندايدى». سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى – التى جىل. «سەنات دەپۋتات­تارى­نىڭ  جارتىسى ءاربىر ءۇش جىل ساي­ىن قايتا سايلانىپ وتىرادى», دەلىنگەن كونستيتۋتسيانىڭ 50-بابىنىڭ 2-تار­ماعىندا. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ جار­تى­سى سوڭعى رەت 2008 جىلعى 4 قازاندا سايلانعان بولاتىن. 2011 جىلعى 19 تامىزدا تاڭداۋشى­لار ەل وڭىرلەرىنىڭ ارقايسىنان ءبىر-ءبىر دەپۋتات, ياعني بارلىعى 16 سەناتور سايلاۋى ءتيىس. سايلاۋ تەك بالاما نەگىزدە ءوتۋى كەرەك ء(بىر مانداتقا كەمىندە ەكى ۇمىتكەر بولۋى مىندەت). حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردە پارلامەنتتەردىڭ قۇرىلىمى تۋرالى قاناداي دا ءبىر ۇسىنىمدار جوق. شەت مەم­لەكەتتەردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەت اتقاراتىن وكىلدى بيلىك ورگان­دارىنىڭ قۇرامى, ادەتتە, قۇرىلىم نىسانىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. سونداي-اق, زاڭ شىعارۋشى ورگاندار­دىڭ اتاۋلارىندا, ساندىق قۇرامىن انىق­تاۋدا, ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىق­تارىندا دا بىرىڭعاي ستاندارتتار جوق. شەت مەملەكەتتەردەگى پارلامەنتتىك ءجۇي­ە­­لەر پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءتاسىل­دەرى تۋرالى ءبىرتالاي ماعلۇمات بەرەدى. قوس پالاتالى جۇيە (بيكامەراليزم) – زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى ۇيىمداستىرۋ ءادىسى. بۇل ءادىس بويىنشا زاڭ شىعارۋشى جيىلىس (پارلامەنت) ەكى كوللەگيالدىق ورگاننان – پالاتالاردان (ادەتتە – جوعارى جانە تومەنگى, سيرەك جاعدايدا – تەڭ قۇقىلى) قۇرىلادى. قوس پالاتالى پارلامەنتتەر الەمنىڭ 195 دەربەس مەملەكەتىنىڭ 78-ىندە بار. ولاردىڭ حالقى 3 ملرد. 570 ملن. ادام, ياعني  دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ 55,3%-ىن قۇ­رايدى. قوس پالاتالى پارلامەنت ءجۇي­ەسى بار مەملەكەتتەر جالپى كولەمى 91 ملن. 016,9 مىڭ شارشى  شاقىرىم جەردى يەلەنەدى, بۇل – انتاركتيدانى قوس­پاعاندا, جەر قۇرلىعىنىڭ 67,5%-ى. كو­رىپ وتىرعانىمىزداي, ادامزاتتىڭ با­سىم كوپشىلىگى, مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ نىسانىنا (ۋنيتارلىق نەمەسە فەدەراتيۆتىك) قاراماستان, پارلامەنت قۇرىلى­مىندا قوسپالاتالىققا ارتىقشىلىق بە­رەدى. بۇل زاڭدى دا, ويتكەنى قوس پالا­تالى پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارىنىڭ ارا­سىن­داعى تۇراقتى تەپە-تەڭدىكتى قامتا­ما­سىز ەتەدى, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ءوز ىشىندە دە ءبىر پالاتانىڭ بيلىگى ەكىنشى پالاتامەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەجەلىپ وتىرادى. ايتا كەتۋ كەرەك, پارلامەنتتىڭ ناق وسى قۇرىلىمى نەعۇرلىم ساپالى زاڭ­نا­مالىق ءونىمنىڭ شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى: جوعارى پالاتا تومەنگى پالاتانىڭ شەشىمدەرىن مۇقيات تەكسەرۋدەن وتكى­زە­دى, سونداي-اق ولار تالقىلاۋ, پىكىر الماسۋ جانە دالەلدەۋ ناتيجەسىندە  ءوزارا كەلىسىلگەن شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن كەلىسۋ كوميسسيالارىن قۇرا الادى. ونىڭ سىر­تىندا, پارلامەنتتىڭ ەكىنشى, كوبىنەسە جوعارى پالاتاسى, بۇكىل ەلدىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, وڭىرلەردىڭ, ەلدىڭ اۆتونومدىق قۇرىلىمدارىنىڭ  ءمۇد­دە­سىن دە قورعايدى. بۇل دا ماڭىزدى. 78 ەلدىڭ قۇرامىندا 59 ۋنيتارلىق ء(بىرتۇتاس) مەملەكەت جانە 19 فەدەراتيۆتىك مەملەكەت بار. فەدەراتيۆتىك قۇرى­لى­مى بار مەملەكەتتەردە, ادەتتە, پار­لا­مەنتتىڭ ەكىنشى پالاتاسى, ءبىز اتاپ ءوت­كەندەي, ەل وڭىرلەرىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەدى. 59 ۋنيتارلىق مەملەكەتتەر قاتا­رىندا ۇلىبريتانيا, يرلانديا, يسپانيا, يتاليا, نيدەرلاندتار, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆەنيا, فرانتسيا, چەحيا, في­ليپپين, وڭتۇستىك كورەيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, جاپونيا جانە تاعى باسقا  مەملەكەتتەر بار. ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا وسى مەملەكەتتەر توبىندا. 21 ەلدە پارلامەنتتىڭ جوعارى پالا­تاسى توتە سايلاۋ نەگىزىندە سايلانادى. 11 ەل وزدەرىنىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگان­دارىنىڭ جوعارى پالاتاسىن جاناما سايلاۋ نەگىزىندە قالىپتاستىرادى. ءبىر تاڭ­قالارلىعى, 18 ەلدە پارلامەنت­تەر­دىڭ جوعارى پالاتاسى تەك تاعايىنداۋ ار­قىلى عانا قۇرىلادى. پارلامەنت­تەردىڭ ەكىنشى پالاتاسىن قالىپتاس­تى­رۋدىڭ ارالاس نىسانى (سايلاۋ ارقىلى جانە تاعايىنداۋ ارقىلى) 28 ەلدە قول­دانىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز پارلامەنتىنىڭ جوعارى پالاتاسىن قا­لىپتاستىرۋ جولى بويىنشا وسى 28 ەلدەن تۇراتىن توپقا كىرەدى. بۇل توپتا, سونداي-اق, بەلگيا, يتاليا, يسپانيا, الجير, ينديا, مالايزيا, تاجىكستان, وزبەكستان, يرلانديا جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتەر بار. دەموكراتيالىق ەلەكتورالدىق قاعي­دا­لارعا سايكەس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە   جوعارى پالاتا دەپۋتاتتارىن – سەناتورلاردى (32 دەپۋتات) جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان­داردىڭ, ياعني ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋى ارقىلى قالىپتاستىرادى. سەناتتىڭ تەك شامالى بولىگىن عانا (15 ادام)  پرەزيدەنت تاعايىندايدى. وسىلايشا گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك رەتتەلىپ وتىرادى, قو­عام­نىڭ ۇلتتىق-مادەني جانە وزگە دە ەلەۋلى مۇددەلەرىنىڭ ءبىلدىرىلۋى قامتاما­سىز ەتىلەدى, سەناتتىڭ قۇرامىنا ءتاجى­ريبەلى ساياساتكەرلەر مەن قاجەتتى سالا ماماندارىن ەنگىزۋ جۇرگىزىلەدى. سايلاۋدى تىكەلەي ەل ازاماتتارى ەمەس, ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى جۇزەگە اسىراتىن بولعاندىقتان, بۇل سايلاۋ جاناما سايلاۋ دەپ اتالادى. سەنات دە­پۋتاتتارىن سايلاۋعا ەل حالقىنىڭ ءوزى تىكەلەي نەگە قاتىسپايدى دەگەن ورىندى ساۋال تۋادى. بۇل جەردە قازاقستان پارلامەنتىنىڭ جوعارى پالاتاسى رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىنىن, ال وڭىرلەر, ءوز كەزەگىندە, اۋداندىق, قالالىق, 14 وبلىستىق ءماسليحاتتاردا جانە استانا مەن الماتى قالالارى ءماس­ليحاتتارىندا وكىلدىك ەتەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتا­سىن بۇلاي قالىپتاستىرۋ, جالپى العان­دا, الەمدىك ۇدەرىستەر مەن تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكا ازامات­تارىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارىن جاناما سايلاۋعا بەلگىلى ءبىر قاتىسى بارىن دا ايتا كەتكەن ءجون. سەناتورلاردى ازاماتتار توتە داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلا­عان ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى سايلاي­دى, ولاي بولسا, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ بارلىق حالقىنىڭ پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا جاناما تۇردە قاتىسۋى قامتاماسىز ەتىلەدى دەۋگە ابدەن بولادى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭنىڭ 71-بابىنا سايكەس, ەلى­مىزدىڭ ازاماتتارى ءوز كانديداتۋراسىن ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ تارتىبىمەن ۇسىنا وتى­رىپ,  بۇل سايلاۋعا تىكەلەي قاتىسا الا­دى. وسى ورايدا 2008 جىلى 4 قازاندا وتكەن سەنات دەپۋتاتتارى سايلاۋىندا  ۇسىنىلعان بارلىق 88 دەپۋتاتتىققا كانديداتتىڭ 72-ءسى (82 پايىزعا جۋىعى) ءوزىن-ءوزى ۇسىنعاندار بولعانىن ايتا كەتسەك تە جەتكىلىكتى. بۇل – رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ دەموكراتيالىق ەرىك ءبىلدىرۋىنىڭ ناقتىلى كورىنىسى. جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بالاما نەگىزدە جۇرەدى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىر ورىنعا ەكىدەن كەم كانديدات ۇسىنىلعان بىردە-ءبىر ءوڭىردىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن ءسوز. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 213 ءماسليحات (وبلىستىق, (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جانە استانانىڭ), قالالىق, اۋداندىق ءماسليحاتتار) جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ قۇرامىنا 3 مىڭ 335 دەپۋتات ساي­لانعان. ايتا كەتەيىن, بىرقاتار ەلدەردىڭ زاڭ­دارىندا پارلامەنتتىڭ ەكىنشى پالاتا­سىنا بالاما نەگىزدە سايلاۋ تۋرالى نورما جوق. قازاقستاننىڭ بالاما سايلاۋ قاعيداتىن ۇستانۋى ونىڭ سايلاۋ ۇدە­رىستەرى ماسەلەلەرىندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا بەيىلدىلىگىن كورسەتەدى. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ­نىڭ 76-بابىندا ءتيىستى ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق-قۇقىقتىق تەتىك كوزدەلگەن: «ءتىر­كەۋ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن كانديداتتاردىڭ شىعىپ قالۋى ناتيجە­سىندە سەنات دەپۋتاتتىعىنا ەكىدەن كەم كانديدات قالعان جاعدايدا, ورتالىق  سايلاۋ كوميسسياسى ءتيىستى وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا), قالالىق سايلاۋ كوميسسيا­لارى­نىڭ ۇسىنۋى بويىنشا, ءوز قاۋلىسىمەن سايلاۋدىڭ مەرزىمىن ۇزارتادى, بىراق ول ەكى ايدان اسپاۋعا ءتيىس». مۇنان ءارى وسى باپتا «بۇل جاعدايدا سەنات دەپۋتات­تىعىنا كانديداتتار ۇسىنۋ سايلاۋ تۋرالى زاڭدا بەلگىلەنگەن ەرەجەلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى» دەلىنگەن. ەگەر دەپۋتاتتاردى تاعايىنداۋدى دەموكراتيالىق جاناما سايلاۋمەن سا­لىس­تىراتىن بولساق,  جوعارى پالاتا قۇرامىن قالىپتاستىرۋدىڭ بۇل ءتاسىلى  كونسەرۆاتيۆتىك ءادىس دەپ اتالادى.  ءبىر­قاتار دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردە بۇل – پارلامەنتتىڭ ەكىنشى پالاتاسىن جاساقتاۋدىڭ ايتارلىقتاي تۇراقتانىپ قالعان نىسانى. مىسالى, ۇلىبريتانيادا مينيسترلەر كابي­نەتى­نىڭ ۇسىنىمى بويىنشا پاتشايىم ءومىر بويعى پەرلەردى – لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەلەرىن سايلايدى. بۇگىن مۇنداي مارتەبەگە يەلەر سانى 676, بۇرىن ەكى ەسە كوپ بولعان. لوردتار وكىلەتتىگىنىڭ مەرزىمى شەكتەلمەيدى. كانادادا سەنات­تىڭ بارلىق 105 مۇشەسىن پرەمەر-مي­نيستردىڭ ۇسىنىمى بويىنشا گەنەرال-گۋبەرناتور  تۇراقتى مەرزىمگە سايلايدى جانە ولار تەك جاسى 75-كە كەلگەنشە عانا سەنات وتىرىستارىنا قاتىسادى.  نەمىس جەرلەرى ۇكىمەتى مۇشەلەرىنەن قالىپتاس­تى­رىلاتىن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەس­پۋبليكاسى بۋندەستاگىندا وكىلەتتىكتىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمى جوق. جەرلەردىڭ ۇكىمەتى ولاردى تاعايىندايدى جانە وزدەرى قايتا شاقىرىپ الادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ 47 دەپۋتاتىنىڭ 15-ءىن قوعامنىڭ ۇلت­تىق-مادەني جانە وزگە دە ەلەۋلى ءمۇد­دەلەرىنىڭ ءبىلدىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى تاعايىندايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جانە شەت ەلدەردە پار­لامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسى دەپۋتا­تىنىڭ مانداتىنا كانديداتتارعا قان­داي تالاپتار قويىلادى؟ ەڭ الدىمەن بۇل – ازاماتتىقتىڭ بولۋى. شەت ەلدەردىڭ  زاڭنامالارىن تالداۋ ازاماتتىقتىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ پارلامەنتتەرىندە ەكىنشى پالاتاسى بار بارلىق دەرلىك ەلدەردە جالپى مويىن­دال­عان تاجىريبە بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتىپ وتىر. مۇنداي تالاپ اۆستريا, ارگەنتينا, اۆستراليا, بەلارۋس, بەلگيا, ينديا, يرلانديا, يسپانيا, يتاليا, كولۋمبيا, مالايزيا, ماروككو, نيدەرلاندتار, پاكستان, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆەنيا, اقش, چيلي, فرانتسيا, جاپونيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ كونستي­تۋتسيالارىندا جازىلعان. مەكسيكا, تايلاند, تۋنيس پەن ۋرۋگۆايدا زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جوعارى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات­تىڭ تۋمىسىنان سول ەلدىڭ ازاماتى بولۋى تالاپ ەتىلەدى.  چەحيا  مەن ەگيپەتتە بەرگەن ءوتىنىشى نەگىزىندە ازاماتتىق العان تۇلعالاردىڭ كانديدات بولۋ قۇقى بار. گفر-دا بۇل تالاپ مەيلىنشە ليبەرالدى: ۇمىتكەردىڭ ءبىر جىل گەرمانيا ازاماتى بولۋى جەتكىلىكتى. سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتقا قوي­ىلاتىن باسقا ءبىر تالاپ – ازاماتتىڭ قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا سوڭعى ون جىل تۇراقتى تۇرۋى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتىڭ مەملەكەت اۋماعىندا تۇ­راق­تى تۇرۋى تۋرالى تالاپ پولشا مەن تۋنيستە (كەمىندە بەس جىل),  ارگەنتينادا (التى جىلدان كەم ەمەس), اقش-تا (ون جىلدان كەم ەمەس) بەلگىلەنگەن. بۇل تالاپ بولاشاق سەناتور  حالىقتىڭ مۇقتاج­دىق­تارىن, ءوڭىردىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ءوز ەلىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ءبىلۋى  ءتيىس دەگەندى مەڭزەيدى. وسى كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلگەندە,  مۇنداي تالاپقا ساي سەناتور  مەم­لە­كەتتىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا حالىق مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ,  بەلسەندى ءارى كاسىبي دەڭگەيدە قاتىسادى دەپ سەنىم ارتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ زاڭناما سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ جاسىنا دا قاتىستى ءبىر­قاتار شەكتەۋلەر قويادى: كونستيتۋتسيانىڭ 51-بابىنا سايكەس, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتىڭ جاسى وتىزعا تولعان بولۋى شارت. ارگەنتينا, بەلارۋس, ەگيپەت, ينديا, كولۋمبيا, مالايزيا, ماروككو, پاكستان, پولشا, اقش, ۋرۋگۆاي, فرانتسيا مەن جاپونيادا سەناتورلار ءۇشىن 30 جاس تسەنز بەلگىلەنگەن.  برازيليا, رۋمىنيا, تاجىكستان مەن فيليپپيندە جاسى كەمىندە 35-كە تولعان ازامات سەناتور بولا الادى. سەناتورلار ءۇشىن ەڭ جوعارى جاس تسەنزى يتاليا, تايلاند, تۋنيس, چەحيا مەن چيليدە بەلگىلەنگەن: بۇل مەملەكەتتەردە جاسى 40-قا تولماعان ازامات سەنات دەپۋتاتى بولا المايدى. قازاقستان سەناتى دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ جوعارى ءبىلىمى جانە كەمىندە بەس جىل جۇمىس ءوتىلى بولۋى ءتيىس.  بارلىق ەلدەر مۇنداي تالاپتى مىندەتتى دەپ سانامايدى. سەناتورلارعا ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا تسەنز بەلگىلەگەن مەملەكەتتەر قاتارىندا ەگيپەت, فيليپپين مەن تايلاند بار. مىسالى,  تايلاندتا سەنات (ۆيتۋساپح) دەپۋتاتتىعىنا كان­دي­دات­تىڭ باكالاۆر دارەجەسى بولۋى ءتيىس. بۇل دۇرىس تا, ويتكەنى, زاڭ شىعارۋشى قىزمەتپەن كاسىبي دايىندىعى بار ادامدار اينالىسۋى كەرەك. وسى تالداۋدى قورىتىندىلاي كەلە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پارلامەنتتىڭ قۇرىلى­مى, سونداي-اق ونىڭ پالاتالارىن قا­لىپتاستىرۋ ءتارتىبى جالپى الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى, دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىن, قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن, سون­داي-اق وڭىرلىك مۇددەلەردىڭ ەلدىڭ جوعا­رى زاڭ شىعارۋشى ورگانىندا ءتيىمدى ءبىلدىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ونىڭ سىرتىندا, قازاقستاندىق زاڭ­نامامەن كوزدەلگەن سەنات دەپۋتاتتارى سايلاۋىنىڭ مىندەتتى تۇردە بالاما جۇيەدە وتكىزىلۋى, ونىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ساي­لاۋعا ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ جولىمەن  ۇسى­نىلعان كانديدات رەتىندە كەڭىنەن قاتى­سۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق سايلاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. مارات سارسەمباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.