سەنات ءوز مىندەتىن تولىق ورىندادى

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. توراعالىق قىزمەتكە كىرىسكەننەن بەرى جۋرناليستەرمەن العاش رەت كەزدەسىپ تۇرعانىن ايتقان قايرات ءمامي ودان ءارى ءتورتىنشى سەسسيا جۇمىسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالدى. وزدەرى­ڭىز­گە بەلگىلى, دەدى ول, 30 ماۋسىمدا ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلا­مەنت­تىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى ءوز جۇ­مىسىن اياقتايدى. سەناتتىڭ وسى سەسسياداعى قىزمەتى نەگىزىنەن ەل­با­سىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋ­ىن­دا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالاردى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتال­عان شارالاردى قۇقىقتىق تۇرعى­دان قامتاماسىز ەتۋگە ارنالدى. بارلىعى 140 زاڭ قابىلداندى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان ودان ءارى دامۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتۋعا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن. ودان ءارى توراعا قوعامدىق-سايا­سي ماڭىزى بار بىرقاتار زاڭ­دار تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ماسەلەن, كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكو­نوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەر مەن شارتتار جان-جاقتى تالقىلانىپ, دەر كەزىندە قابىلداندى, دەدى ول. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, كا­سىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ ماق­ساتىندا زاڭنامالارعا اكىم­شى­لىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ مەن لي­تسەنزيالىق-رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن وڭايلاتۋ جونىندەگى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى ودان ءارى كۇشەيتۋگە با­عىت­تالعان مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىز­مەتى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق بازا جەتىلدىرىلدى. اتاپ ايت­قاندا, تەكسەرۋ تۇرلەرى جانە ونى جۇرگىزۋدى ۇيىم­داس­تىرۋ ءتارتىبى بەلگىلەنىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگى مەن رۇق­سات بەرۋ قىز­مەتىن قايتالاۋعا, كەڭەيتۋگە اكە­لىپ سوعاتىن ەرەجەلەر الىنىپ تاستالدى. م ۇلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, باسەكەلەستىككە بىردەي جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى زاڭ­نامالار قاتارى جەتىلدىرىلدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ق.ءمامي. وسى ماقساتتا قولدانىستاعى زاڭدارعا بيزنەس پەن جەكە مەنشiكتi تارتىپ الۋعا (رەيدەرلiككە) قارسى وزگە­رiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگi­زىل­دى. زاڭدى تۇلعانىڭ مەنشىك قۇقى­عىن قورعاۋدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قىلمىستىق كودەكسكە رەيدەرلىك ارەكەت ءۇشىن قىل­مىستىق جاۋاپتىلىقتى قا­راس­تىراتىن جاڭا باپ قوسىلدى. يپوتەكالىق نەسيەلەۋ جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ, قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ ءجو­نىندەگى زاڭدار قارجى سالاسىن­دا­عى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالدى. زاڭنامالارعا ەلەك­تروندى اقشا ماسەلەلەرى جونىندە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر اياسىندا قار­جى نارىعىندا جاڭا «قارجى» ءونىمى پايدا بولىپ, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ نەگىزى قالاندى. ۋاقىت تالابى مەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا وراي گۋمانيتارلىق-قۇقىقتىق ستراتەگيا سالاسىندا قۇقىقتىق كەڭىستىك قالىپتاستى. بۇل ماسەلە بويىنشا قابىل­دان­عان زاڭداردا ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى نەگىزگى قاعي­دالار بەكىتىلدى. «ادامداردى قو­عام­نان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قام­تاماسىز ەتەتiن ارناۋلى مەكەمەلەردە ۇستاۋ ءتارتiبi مەن شار­ت­تا­رى تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اك­تi­لەرiنە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارi iزگiلەندiرۋ جانە قىل­مىستىق پروتسەستەگi زاڭدىلىقتىڭ كەپiلدiكتەرiن كۇشەيتۋ ماسە­لە­لەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزىلدى. قازىرگى كەزدە قىلمىسكەرلەرگە قولدانىلاتىن باس بوستاندىعى­نان ايىرۋ تۇرىندەگى جازالاردىڭ ەداۋىر ازايتىلۋىنا بايلانىستى, حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەنگىزۋگە, سونداي-اق ايىپتالۋشىلار­دىڭ مىنەز-قۇلقىن, شارتتى تۇردە سوتتالعاندار مەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعانداردى باقىلاۋ ءىسىن جەتىلدىرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى مەن 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداما­سىندا ايقىندالعان بىرقاتار ما­ڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ­عا باعىتتالعان زاڭدار قابىلدان­دى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيە­سى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى, سوت پريستاۆتارى تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى, «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى», «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدار بار. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋ ماقساتىندا, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە زاڭنا­مالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋ­را­لى» زاڭ جوباسىن قاراستىرعان­دا, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرى تۋرالى شىعىندارعا قا­تىس­تى كوپ وزگەرىستەر بولعان جوق. تەك الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى قولداۋ, الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالۋ, بيۋدجەت سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتى­رۋ سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى شىعىستار عانا ارتتىرىلدى. ودان ءارى توراعا سەسسيا با­رى­سىندا تەك سەناتتىڭ وكىلەتتىگىنە جاتاتىن ماسەلەلەر بويىنشا, ءما­سە­لەن, جوعارعى سوت سۋديالارىن سايلاۋ جانە باسقا جۇمىستار دا اتقارىلعانىن اۋىزعا الدى. زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارى تۋرالى ايتقاندا, كۇزگى سەسسياعا ءتورت زاڭ جوباسىنىڭ عانا قالعا­نى ءمالىم بولدى. سەناتقا ۇسى­نىل­عان قالعان قۇجاتتار قىسقا مەر­زىمدە ءتيىستى ساپادا قابىل­داندى, دەدى ول. سونداي-اق توراعانىڭ سوزىنەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ اتىنا سەناتور­لار­دىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءما­سەلەلەرىن شەشۋگە بايلانىستى 200-گە جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانى بەلگىلى بولدى. ولار بويىنشا قانداي شارالار قول­دانىلعانى تۋرالى 13 ماۋسىم كۇنگى ۇكىمەت وتىرىسىندا دەپۋ­تات­تاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاۋ ءوتتى. تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە قا­تى­سۋشىلاردىڭ ىستەرىن ۇيلەس­تى­رۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ايتتى, دەدى قايرات ابدىرازاق ۇلى. سونىمەن قاتار, سەسسيا بارى­سىندا سەناتورلاردىڭ وزدەرىنە قا­تىستى حالىقارالىق ىستەرگە, سو­نىڭ ىشىندە پارلامەنتارالىق ۇي­ىم­داردىڭ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسقانى اتاپ كورسەتىلدى. بىزدە ەكىجاقتى بايلانىستار بويىنشا 32 توپ, ال پارلامەنتارالىق ۇي­ىمدار جەلىسى بويىنشا 14 توپ جۇمىس ىستەيدى, دەدى توراعا. ءسو­زى­نىڭ سوڭىندا ول كەشە عانا الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر حات­شىلىعىنىڭ 10-شى وتىرىسى بولىپ وتكەنىن قاپەرگە سالدى. الدىمىزداعى 19 تامىزعا بەل­گىلەنگەن سەناتتىڭ كەزەكتى ساي­لاۋىندا 16 سەناتوردىڭ سايلاناتى­نى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ق.ءمامي سايلاۋعا تۇسەتىن ءارىپ­تەستە­رىنە جەڭىس تىلەيتىنىن جەتكىزدى. وسىدان كەيىن سەنات توراعاسى جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراق­تارىنا جاۋاپ بەردى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ سوڭىندا ق.ءمامي جۋرناليستەردى كاسىبي مەرەكەسى – ءباسپاسوز, تەلەۆيزيا جانە راديو كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ولاردىڭ ەڭ­بەكتەرىنە تابىس, شىعارماشىلىق جاڭا جەتىستىكتەر تىلەدى. سونىمەن قاتار, پارلامەنت جۇمىسىن ناسيحاتتاۋدا بەلسەندى قىزمەت اتقار­عان بىرقاتار باسىلىمداردىڭ باس­شىلارى مەن جۋرناليستەرىنە العىس جاريالادى. ولاردىڭ قا­تارىندا «ەگەمەن قازاقستان» گا­زەتىنىڭ جۋرناليستەرى دە بولدى. جاقسىباي سامرات.