دۇبىرگە تولى دۇنيە

باس حاتشىلىققا قايتا سايلاندى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازىرگى باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ وسىناۋ اسا مارتەبەلى قىزمەتكە قايتا سايلانا­تىنىنا ەشكىم دە كۇمان كەلتىرمەگەن. سولاي بولىپ تا شىقتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا 192 ەلدىڭ وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستى قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. ءتىپتى داۋىس سانالماپتى دا. الدەقانداي كۇمان بولسا, پان گي مۋننىڭ ءوزى دە كان­ديداتۋراسىن ۇسىن­باس ەدى. بۇل – ديپلو­ما­تيالىق ورتادا جا­زىل­ماعان زاڭ. اككى ديپلومات, قارىمدى ساياساتكەر پان گي مۋن ءوز كاندي­دا­تۋراسىن ۇسىنعاندا تالايدىڭ, ەڭ الدىمەن, وسىناۋ ۇيىمدا ايرىقشا بەدەلى بار ەلدەردىڭ تامىرىن باسىپ كورگەنى دە انىق. اقش, جاپونيا سياقتى بۇل حالىقارالىق باس ۇيىم­دى قارجىلاندىرىپ, «اسى­راپ» وتىر­­­عان ەلدەر قارسى بولىپ نەمەسە ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىن­عى­سى كەلسە, بۇل شارۋاعا ولار الدە­قا­شان ارالاسىپ كەتەر ەدى, ءتىپتى ولار­دىڭ ەمەۋرىن ءبىلدىرۋى دە جەتەر ەدى. بۇعان دەيىن بۇۇ باس حاتشى­لىعى قىزمەتىن اتقارعان جەتى قاي­رات­كەردىڭ كوپشىلىگى ەكى مەرزىمگە ساي­لاندى. ءتىپتى پان گي مۋننان بۇ­رىنعى كوفي انناننىڭ ءوزى, سوڭىنا ءبىراز ءسوز ەرگەنىنە قاراماي, ەكى مەرزىم قىزمەت اتقارىپ, ارتىنا ايتار­لىقتاي ءىز قالدىرىپ, ابىرويمەن كەت­كەن. ال قازىرگى باس حاتشى تۋرا­لى جاعىمسىز ءسوز ايتىلا قويعان جوق, قايتا ونىڭ ءتۇرلى حالىقارا­لىق شيەلەنىستى جاعدايلارعا جەدەل ارالا­سىپ, وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءوتىن­دە ءجۇر­گەنى جۇرتقا بەلگىلى. ونى قايتا سايلاعان سەسسيادا قۇتتىقتاپ سويلەگەن بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنىڭ قازىرگى توراعاسى, شۆەي­تساريانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجوزەف دەيسس پان گي مۋننىڭ اتىنا ايتىلعان ماداقتاۋ ءسوزىن ايا­عان جوق. قازىرگى اسا كۇردەلى دە بەي-بەرەكەتتىك ورىن العان حالىقارا­لىق احۋال زامانىندا ونىڭ بۇۇ-نىڭ بەدەلىن ساقتاپ قالۋى, جۇمى­سىن با­رىن­شا اشىق جۇرگىزۋگە قوس­قان ۇلكەن ۇلەسىن اتاپ كورسەتتى. ناقتى باس حاتشىلىق قىزمەتتە نە ءبىتىردى دەگەندە, الەمدىك تىنىش­تىقتى ساقتاۋ ىسىنە ۇنەمى باستاما­شى بولعانى, بۇۇ-نىڭ ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق جۇمىسىن نىعايتۋعا بايلا­نىستى ءبىرشاما رەفورما­لار­دى ءجۇ­زەگە اسىرعانى ال­عا تو­سىلادى. كلي­مات­تىڭ جاھاندىق جى­لىنۋىنا قارسى شا­را­لاردىڭ باسىن­دا ءجۇردى. سۋدان­نىڭ دار­­فۋر پرو­ۆين­تسيا­سىنداعى شيە­لەنىس­تى رەتتەۋ ماقساتىندا وعان بىتىمگەرشىلىك كۇشتى ەنگىزۋگە مۇ­رىندىق بولدى... پان گي مۋن بۇل قىزمەتكە وسى­دان بەس جىل بۇرىن ديپلوماتيالىق جۇمىستان كەلدى. وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان ەلدىڭ, ۇلكەن سايا­ساتتىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن باسقا­رىپ, ءبىراز جايعا قانىققانى دا انىق. ول – الەمدىك ساياساتتىڭ باس­تى باعىتىن جەتە بىلەتىن سارابدال ديپ­لومات. داۋلى ماسەلەگە كەزىككەندە, قاشاندا ءتىل تابىسۋ جاعىندا. باس حاتشىنىڭ جۇمىسىن ءوز ەلىمىزگە قاتىستىرا ايتساق, پان گي مۋن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ, ارال اي­ماعىن ارالاپ كوردى, كەشەگى ياد­رو­لىق سىناق ايماعىنداعى جاع­داي­مەن دە تانىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعدايعا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋ­داردى. بەلگىلى ديپلومات, سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقى­رى­لۋى دا پان گي مۋننىڭ ءبىزدىڭ ەلگە, ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆقا دەگەن قۇرمەتى مەن كوزقاراسىنىڭ كورىنىسى دەۋگە بول­عانداي. ادەتتە باس حاتشىنىڭ كاندي­دا­تۋراسى تۋرالى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەر ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتا­دى. ءبىز­دىڭ ەلىمىز دە پان گي مۋننىڭ كا­ن­ديداتۋراسىن العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ قولدايتى­نىن مالىمدەدى. قازىرگى ساياسي الەم كۇردەلى جاع­دايدا. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اراب دۇنيەسى ورتەنىپ تۇر. ونىڭ وتىن ءوشىرۋدىڭ ءبىر ۇشى بۇۇ-عا كەلىپ تىرەلەدى. ارپالىسقاندارعا ارا­اعايىن­دىق كەرەك. وعان بۇۇ-داي ۇيىمنىڭ بەدەلى دە, قامقورلىعى دا كە­رەك. سول ۇيىمنىڭ باسىندا ءبىتىم­گەر­­شىل قاي­رات­كەردىڭ جۇرگەنى دە جاقسى. * * * جاپونيا الىپتار ساپىندا قالا ما؟ ۇستىمىزدەگى جىلعى ناۋرىزدا الاپات اپاتقا ۇشىراعان جا­پو­نيانىڭ بولاشاعى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءبىراز ساراپشىلار, ماماندار سول اپاتتان كەلگەن شىعىنداردى العا توسىپ, بۇل ەل ەندى ەڭسەسىن كوتەرە المايدى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ەندى بىرەۋلەر اسا تا­لانت­تى جاپون حالقى بۇل قيىندىقتى دا جەڭىپ, الىپتار قا­تارىنداعى ءوز ورنىن ساقتايدى دەگەن ويدا. ءبىز سول سوڭعى وي جاعىندامىز. راسىندا دا بۇل الاپات اپاتتىڭ سال­دارى وراسان. الدى­مەن جەر سىلكىنىسى مەن ءتسۋناميدىڭ سال­دارى­نان 15,3 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, 8,4 مىڭ ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. وتە كوپ. بىراق باسقا ءبىر ەلدەردەگى ءزىلزالادان بۇدان ءال­دە­قاي­دا كوپ ادامنىڭ قازا تاۋىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ال ەكو­نومي­كا­لىق شىعىننىڭ كولەمى ءتىپتى كوپ. ادەتتە بۇل ەلدە بارلىق نارسە دا­مى­عان. سول دامىعان نارسە قيراسا, ودان كەلەر شىعىننىڭ دا مول بولاتىنى زاڭدى. رەسمي ەسەپتەرگە قاراعاندا, جاپونياداعى بۇل اپاتتان 450 ميلليارد دوللار شىعىن كەلىپتى. بۇل – ورتاڭقول ءبىر ەلدىڭ ءبىر جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن الدەنەشە رەت وراپ الاتىن قارجى. سول قيراعان نارسەنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن تاعى دا 200 ميلليارد دوللار قارجى قاجەت كورىنەدى. ەكونوميكالىق شىعىنمەن قا­تار, ساراپشىلار مورالدىق زار­داپقا دا ايرىقشا نازار اۋدا­را­دى. حالىقتىڭ ەڭسەسى تۇسكەن, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونو­مي­كاعا دا اسەر ەتەدى, دەيدى. ادام­دار­دىڭ وزىنە ءوزى قول سالۋى, اسىرەسە, اپات بولعان ايماقتاردا جيىلەپتى. بۇل ءجو­نىن­دەگى جاعىمسىز كورسەتكىش 18 پا­يىز­عا وسكەن. مۇنى دا تۇسىنۋگە بولار دەيسىڭ. ادامدار ءوزىنىڭ جا­قى­نى­نان اي­­رىلادى, جوسپارلارى كۇيرەيدى. سون­دايدا مۇنداي قا­دامدارعا بارۋى زاڭ­دىلىقتاي كو­رىنەدى. ۋاقىت وتەر, ءتىرى­نىڭ تىرشىلىك جاسايتىنى بار, جاپون حالقى ەڭسەسىن كوتەرەتىنىنە سەنەسىڭ. تاعى دا رەسمي ورىنداردىڭ, ۇكى­مەت­تىڭ بولجاۋىن العا توسىپ, ءبىراز سا­راپشى بۇل ەلدىڭ قۇل­دى­راۋى باس­تال­دى دەپ تۇجىرىم جا­ساۋعا قۇمار. ستاتيستيكالىق ءمالى­مەت بويىنشا ءىجو العاشقى توقساندا 3,7 پايىزعا كەمىپتى. بۇل بولجامنان جوعارى ەكەن. ەلدەگى جەتەكشى اۆتوموبيل شىعارا­تىن كومپانيالاردا دا ءوندىرىس 50-60 پا­يىز­عا تومەندەپتى. ا­ل­عاشقى ءۇش ايدا جالپى ءوندىرىس كو­لەمى 15 پايىزعا كەمىگەن. ءساۋىر ايىندا سىرتقى ساۋدا بالانسى تەرىس سال­دو­نى كورسە­تىپتى. سوڭعى 30 جىلدا مۇن­داي بول­­ماعان ەكەن. بولماسا, سول ناۋ­رىز­داعى الاپات اپات تا بول­ماعا­نىن ۇمىت­پا­عان ءجون. وسىنداي اپات كە­زىكسە, كەز كەل­گەن ەل وسىن­داي جاع­دايعا ۇشىرار ەدى. ءتىپتى كوپتەگەن ەل كۇيرەپ تە قالار ەدى عوي. ال جاپونيا ءوزى­نىڭ قۇدى­رەت­تىلىگىمەن قيىندىقتى قاس­قايىپ قارسى الىپ, وعان توتەپ بەردى. قالايدا جاپونيانىڭ ساعىن سىن­دىرا سويلەگىسى كەلەتىندەر وسى اپات الدىندا-اق ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جونىنەن قىتايدىڭ ونى باسىپ وزعا­نىن, ءسويتىپ, اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىققانىن كوپ ايتادى. بىراق قىتايدىڭ حال­قى جاپونيانىكىنەن ون ەسە ارتىق ەكەنىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كو­لەمى جونىنەن اسپاناستى ەلىنىڭ كۇن­دەردىڭ كۇنىندە ونى باسىپ وزا­تىنى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە جاتاتى­نى انىق ەدى. ال سول ءىجو-ءنىڭ جان با­سىنا شاققاندا قىتاي­دىڭ جا­پونيا­نى قۋىپ جەتۋى ەكىتالاي بولار. ءسىرا جاقىن كەزدە جۇزەگە اسا دا قويماس. بۇل ءۇشىن قىتايدا ءىجو ون ەسە ارتۋى كەرەك. ال جاپونيا قازىرگى ورنىنان قوزعال­ماۋى ءتيىس. ال جاپوندار ونداي حالىق ەمەس. ول – جوقتان بار جاسايتىن كۇرەسكەر حالىق. مۇنى ولار تاريح الدىندا ءدا­لەلدەگەن. ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن جاپونيا شارۋاشى­لىعى قاتتى كۇيزەل­دى. وعان جەڭگەن ەلگە ءتو­لە­گەن كونتري­بۋتسيانى قوسى­ڭىز. جار­تى عاسىر وتكەندە, بۇل ەل الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ەكىنشى ەلگە اينال­دى. قيىن­دىق بۇل ەلدىڭ حالقىن قاي­راي, جىگەرلەندىرە, توپتاستىرا تۇسەتىنى بار. ماماديار جاقىپ.