اقمولانىڭ جاعالاۋى قانداي-دى...

«كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنداعى تاڭىرقارلىق تىلسىمدار حاقىندا اقمولا ءوڭىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسى, ناقتى دەرەگى, مولدىرەگەن سۋرەت-كەسكىنى, تۇرمىس-سالتى مەن جەر-سۋىنىڭ بەدەرلەرى, ءتىپتى اڭ-قۇستارى مەن وزگە دە تابي­عي تىلسىم سىرلارى ءار جىلدارى جارىق كورگەن ءارالۋان ەڭبەكتەردە تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كەستەلەنگەنى ءمالىم. ارينە عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەردەگى جاريالانىم ءبىر باسقا دا, ال كوركەم ادەبيەتتىڭ جەمساۋىنداعى جاقۇتتار جۇرەككە تىم جاقىن تارتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال كەز كەلگەن شىعارمادان اقمولا ايماعىن قايماقتاي قالقىپ الىپ, تامسانا جىرلاۋعا تاعى مۇمكىن­دىك جوق. ءويتۋدىڭ قاجەتى دا شامالى عوي. ءبىزدى اڭساتقانى – اقمولانىڭ كونە زامانعى تۇرپاتىنان, تىرشىلىك يىرىمىنەن, تابيعي فلوراسىنان, ۇلى كوتەرىلىس كەزىندەگى (كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى) تاريحي تاڭبالى قىم-قۋىت ساتتەرىنەن, ت.ب. الماعايىپ زامان قۇس­تىر­عان زاپىراندى جىلداردىڭ ۋايىم-قايعىسىنان وزەك جارىپ وتە بىلگەن تۇ­تاس­تاي وسى ءوڭىردىڭ ءومىر سۇرۋگە قاقىلى بۇكىل بولمىسىنان مول دەرەك بەرىپ, قاناعات سەزىمىن تۋدىراتىن, ءسويتىپ ءبۇ­گىنگى استانا اتىرابىنىڭ ارعى اتا­سىن­داي بولىپ تۋ-ۋ ارىدان ەلەستەنىپ, بەرتىنگە بەرەكەلى ۇمىتپەن ەرتەگىدەي بوپ جەتكەن نۋلى دا دۋلى, سۇستى دا سۇلۋ ولكەنىڭ ارعى-بەرگى نىشاندارىن كوز الدىمىزعا دوڭگەلەنتە قوياتىن قۇدىرەت­تى ءسوز كەستەسى توقىلعان «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىن ( اۆتورى – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءى. ەسەنبەرلين) سانامەن سارالاپ وتكەندە جاد جاڭعىرىپ, سەزىم سەرگەكتەنە تۇسەتىندەي. وسى كۇنگى قاراوتكەل ماڭىنىڭ ءحىح عا­سىردىڭ ورتا شەنىندەگى تابيعي قالا­پى­نا كوز جۇگىرتىپ كورەلىكشى. «ءالى ىس­تىعى تولارسي قويماعان جازتوقساننىڭ اياق كەزى ەدى. قىزعالداق, سارعالداق, باق­باق, لالا, جاۋشىمىلدىقتار گۇلدەنىپ ءبىتىپ, بەتەگە, كوكپەك سارعىلت تارتىپ, يتمۇرىن, جۋا, قاراباۋىر, جالبىز, قارا قاراقات, قىزىل قاراقاتتار قاتا باستاعان. ارقا جەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن تۇيە تىكەننىڭ جاپىراقتارى ءتۇسىپ, سابى سەرەيىپ, باسى دومالانا ەربيىپ, شى­تىر, قاراباۋىر, شىرعاناق تارامىس­تا­نا تۇسكەن». ءيا, جازتوقساننىڭ اياق كەزى – ءوز اتىمەن مەڭزەپ تۇرعانداي, تا­مىزدىڭ سوڭى بولعانى-اۋ. ياعني, جازدىڭ جايدارمان كەيپى كەيىنگە لىقسىعان, سوندا دا سۇلۋلىق سىلدىرماعىن قولى­نان تاستاماي, ماڭايىن كوڭىلدى اۋەنگە بولەگەن, اجارىنىڭ قايتا باستاعانىنا قىنجىلماي ەسەسىن ۇستەمەلەنگەن گۇل-بايشەشەكتى گۇلزارىمەن تولىقتىرىپ, حاس سۇلۋدىڭ سىلانعانىنداي قايتالان­باس ەلەس-حوشىمەن بوي بالبىراتىپ, مار­قايتىپ تا ماۋجىراتقان, انە-مىنە, قىزىعى تارقاعالى جاتقان قيماس شاعى ەكەن عوي! قاشان دا كەتەر قىزىق قيماستىق شوعىن قوزداتادى. قيماستىق, ءوز كەزەگىندە ءومىر ءمانىن ۇعىنۋ بولسا كەرەك. قانشا قيماساڭ دا ءومىر ۇزىلەرى داۋ­سىز. ال كوكىرەك كومبەسىندە قاتتالعان تا­بيعاتتىڭ سۇلۋ دا پاڭ, كەربەز دە كەر­ميىق, كەرمەك تە كەرىمسال, ءباتىر-اۋ, ءتىپتى ويقى-شويقى, شۇبالاڭقى دەرلىكتەي, بىراق بىرەگەي جانعا جاعىم­دى­لى­عى­مەن-اق تىرشىلىكتىڭ قۋات كوزىندەي لاعىل تىلسىمدارىمەن جۇرەكتى جىلى­تىپ جىبەرەتىنىنە ءتانتى بولماسقا شاراڭ جوق. ەندى «ەسەنبەرلينشە» ەسكە تۇسكەنى­نە ەلەگىزي توياتتاپ, بۇگىننىڭ بۇكتەمە­سىن­دەگى بۇرىنعى اقمولانىڭ بەرەكەلى اي­ماعىن باعامداپ كورسەك شە؟ نەگىزىنەن بەتەگەلى – سەلەۋلى جانە جۋساندى – دا­لا­لىق وسىمدىك جامىلعىسىمەن كوم­كەرىلگەن ەكەن. وزەن اڭعارلارى مەن كول قازان شۇڭقىرلارى­نىڭ توڭىرەگىندە شال­عىندىق وسىمدىك با­سىم تاراپتى. ءور­لەۋ تۇسىندا قاراعاي, قايىڭ, كوكتەرەك, ءتۇرلى بۇتالار وسەدى. قازىر قاراساڭىز, بۇگىنگى استانانىڭ سىرتقى ايماعىن بەلدەۋلەي وراپ 55 مىڭ گەكتاردان استام جاسىل ورمان جايقالىپ ءوسىپ كەلەدى. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ وسى جازدا ادەيى سول القاپتى ارالاپ كورىپ, ساياسىندا سامالداپ, ءوز قولىنان ءتۇرلى قۇس پەن جانۋار­لاردى ەركىن باعىمعا جىبەرىپ, ورمان كولەمىن تاعى دا ەسەلەي ءتۇسۋ كەرەكتىگىن بولاشاق مىندەت رەتىندە قويدى. مەرەيلى مىندەت. جاڭا استانانىڭ جا­سىل جەلەگىن جەلكىلدەتۋگە عاشىق تا ماشىق جانداردىڭ قولىنان ابدەن كەلەتىن مار­حاب­باتتى ءىس. قىسقاشا ايتقاندا, ەلباسى­نىڭ قۋاتتاپ, قولداعان «جاسىل ەل» باع­دارلاماسىنىڭ قايتارىمى. ءبىر قۋانار­لى­عى سول, مامانداردىڭ ايتۋىن­شا, ءبۇ­گىن­دەرى بۇرىن تەك ەسىل, نۇرا وزەندەرىنىڭ بويىن ىستىق جازدا ساعالاپ دەمالۋ­شى­لار, ەندى الگى جاسىل توعايدى پانالاپ, ونىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ, ەمىن-ەركىن سايرانداي السا كەرەك. ءبىر مىقتاپ ەسكەرەرلىگى, توسىن قاۋىپ – وتتان ساق بولعان ابزال. بەتىن اۋلاق قىلسىن, تۇينەكتەن تامىرلاتىپ ءتۇبىر جايدىر­عان ءار تالدىڭ بويلاپ وسكەنىن سالاقسىپ تاستاعان ءبىر تەمەكى ۇشقىنىمەن ورتكە جالماتۋ قاس قا­عىمداعى قايعى عوي. سوعان اباي بولايىق! تاعى دا «ەسەنبەرلينشە» ەلەكتەن وتكىزىپ كورسەك: «ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىن­دا ويدىم-ويدىم بوپ بىتەتىن تال, شەتەن, سارىاعاش, قايىڭ, ارشالاردىڭ جاز­­عىتۇرىمعى جاسىل جاپىراقتارى سار­عىلتتانىپ, ال كەيبىرەۋلەرى ۇنەمى سوققان جەلدىڭ ەكپىنىنە شىداي الماي سىيديا قالعان». مىنە, شۇباتىلعان مول بەلدەۋلى بۇگىنگى جاسىل ايماقتىڭ دا كۇزگى كورىنىسى سول بەدەرلى كەزەڭنىڭ ەلەسىن كوز الدىڭنان كولبەتىپ وتكىزەتىندەي... ارىرەك دەندەپ وقىساق: «... ەسىل وزەنى جازعىتۇرىم تاسىعاندا كىشىگىرىم كول بولىپ قالاتىن قامىستى قاراسۋ­لاردىڭ بەتى مەن جاعاسى قۇسقا تولى». ەرىكسىز ويعا جۇگىنەسىز. كوڭىل ءدۇربىسى بۇگىنگى اسپالى كوپىر دوعاشا ءيىلىپ تۇسكەن سارىارقا داڭعىلىنىڭ سول ءيىنىن تىنتكىلەپ كەتەدى. ەسىلدىڭ سان تارام ساعاسى سۋىرتپاقتالعان تۇسىندا بۇگىن وسى زامانعى تالاپپەن كورىكتى جاعالاۋ بەزەندىرىلگەن. ارەگىدىك شوق-شوق قامىس باسى سىبدىرلاپ, باۋىرىندا جارىسا جۇزگەن بالاپاندى قۇستار كوز قۇرتىنا اينالعان. دەمەك بۇرىنعىنىڭ بۇگىنگىگە ۇزىلمەي جەتكەن قۇس-بۋناعىنىڭ ءوزى ءومىر قۇيىسقانىنداي جاراسا كەتكەنىنە تامسانباي تۇرا المايسىز. ەندى كەزەكتەستىرىپ, وتكەننىڭ ومىلدىرىگىن وربىتەلىك: «بۇل ارادا كىشكەنتاي كوكتورعاي, بودە­نە, كوك­سەركە, جاعالتاي كەكىلىك, بالتاتۇمسىق, شىلدەن باستاپ, ۇلكەندىگى اناۋ-مىناۋ قوزى-لاقتان كەم ەمەس, قاراقاز, ءبىر­قازان, دۋاداق, قاراباي, قىرعاۋىل مول بولاتىن». نەتكەن بايلىق! قۇس بازارى­نىڭ نارقىن بايىتقان عاجاپ نەسىبە, كوزگە قۇمارلىق ءۇيىرىپ, ماڭايىنا سۇلۋ­لىقتىڭ سونى پەردەسىن ىسىرعان, ىنتا سۋىرعان كوكجيەك. قازىر قالاي ەكەن؟ سول كۇيىندە كادەمىزگە جاراپ ءجۇر مە ەكەن؟ ءاي, قايدام؟! ەسىلدىڭ ارىرەك جەتەلەنىپ جۇتىلاتىن قۋىقتاي سىلەمدەرىندەگى بولار-بولماس قۇس قاڭقىلى سول ءوت­كەن داۋرەننىڭ دانەگىندەي تۇيىرىمەن جا­رىلقاسا جارار ەدى-اۋ! جاسىراتىن نەسى بار, قۋ تاياق ۇستاپ قالعاندايمىز عوي... «كوشپەندىلەردىڭ» ءار جولىنان كورىم­دىك سۇرارلىقتاي كوركەمدىك لەگى تۇزىلە بەرەدى: «... قازاق دالاسىنىڭ وزگە جەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن جايرا, تاعاناق, ساقالتا, الاقۇماي, كوك قارعا, قوداس قوڭىلتىردى دا ىزدەگەن ادام تاباتىن. كولدەرىندە قاز-ۇيرەك, اققۋ, قاراقۋ تىنىم الماي سىڭسىپ ءان سالاتىن». ءبىرسىپىراسىنىڭ ءتۇرىن كور­مەك تۇگىلى, اتىن ەستىمەگەنىمىزدى مويىن­داۋ­عا تۋرا كەلەر. سول سەبەپتى ەسىل جاعا­لاۋىن­داعى بۇرىنعى قۇس بازارىنىڭ ورنىن سيپاپ قالعانىمىزعا وكىنگەننەن باسقا شارا­مىز جوق, ارينە. ەندى تريلوگياداعى اڭدار گالەرەيا­سى­نا نازار اۋدارالىقشى: «... قازاق دا­لا­سىندا جايشىلىقتا مول كەزدەسەتىن قويان, قاسقىر, تۇلكى, قارساق, بورسىق, سۋىر, اقتيىن, كۇزەندەردەن باسقا, بۇل ارا­دا اقكىس, قاراعاننىڭ قارا تۇلكىسى, قىردىڭ قىزىل تۇلكىسى: كول, وزەندەرىنىڭ جاعاسىن­دا سۋسار, قۇندىز, بۇلعىن دا ۇشىرايدى. كەيدە الدەقالاي جەم ىزدەپ كەلگەن سىلەۋسىن مەن شيەبورى دە كەزدەسەدى...» بۇعان قاراپ, بۇرىنعى اقمولانىڭ ايماعىن ەسىل جاعالاپ اڭ قاپتاپ كەتكەن ەكەن دەگەن جەڭىل كوزقاراس جانە قالىپ­تاس­پاعانى ءجون شىعار. اڭ اتاۋلى قازىر­گى جاڭا استانا تۇسكەن سول جاعالاۋدىڭ «حان شاتىر» ورىن تەپكەن ارعى ويدىم-ويدىم كولدەردىڭ ساياسىندا ءورىپ جۇرگە­نىن وزگە دە جازبالاردان وقىعانىمىز بار. بالكىم, ەرتە زامانعى بوزاقتىڭ ءور­لەۋ-قىراتىنداعى سىڭسىعان جىنى­سىن­دا اقبوكەن, ەلىك, ارقار, سىلەۋسىن, قاس­قىر, تۇلكى, قارساق, سۋىر, بورسىق, قويان, اقكىس, قۇندىز, اقتيىن, سۋ ەگەۋقۇيرىعى بۇگىندە قونىسىن ۋلى-شۋلى شاھاردان سايىن دالانىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە اۋدار­عا­نىنا تاڭعالىپ, تۇڭىلگەنىمىز ءجۇدا جا­راسپاس. ۋاقىت تەزى دە. دۇنيە جارا­تىلىسى ءباز-باياعى كۇيىندە تۇرا بەرمەيتىنى تاعى اقيقات عوي. دەسەك تە كەشەگىسىز بۇگىن جوق. سول كەزەڭنىڭ تۇنعان بەرەكەسىن الاقانعا قايىرا سالۋعا دەگەن قۇمارلىق تەجەل­مەيدى-اق. تەجەلىس بولماعان جەردە تەگەۋرىندى ءىس تەتىگى قوزعالىسقا ەنەدى... ... وسىدان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بەدەرىندە اقمولا جاعالاۋىنداعى وسىمدىك اتاۋلى قۇلپىرىپ, اڭ-قۇستىڭ بازارى بار ناقىشىمەن جايناپ جاتقان تۇستى «كوش­پەندىلەردەن» وقىپ, كوزگە ەلەستەتكەنىمىزدە قۋانىش بيلەگەن كوكى­رەگى­مىز قىز-قىز قايناعان. تابيعات باي­لىعىنىڭ كوكجيەگى تارىلماسىنشى. ءمۇم­كىن, سول بەرەكە-قۇت قازىرگى ەلوردا ايماعىن وراپ بەلدەۋلەنگەن جاسىل اي­ماقتا وزگەشە قىرىنان كوركەيىپ, جالعا­سىن تابار؟ ەلباسى جۋىردا سوندا – ون ءۇش جىلعى جاس ورمانشىققا قۇس ۇشى­رىپ, اڭ جىبەردى ەمەس پە ەركىندىككە. قيال­دان جۇيرىك نە بار. ەندى ون ءۇش عا­سىر­دان سوڭ مىڭ سان ماقامداعى سول ور­ماننىڭ سىڭسىعان ۇنىنە قۇلاق تۇرە­تىن ۇرپاقتار نەتكەن باقىتتى ەدى!.. قايسار ءالىم.