تايسويعان پوليگونى: زارداپ پەن ازاپ

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ تايسويعان پوليگونىنىڭ رەسەيلىك اسكەري ءبولىم تاراپىنان پايدالانىلماي جاتقان ءبىراز بولىگىن قايتارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. مۇنىڭ سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, پوليگون اۋماعىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنى ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, وسى سەبەپتەن, كوپتەگەن وتباسى تۇرعىن ءۇيىنىڭ مەنشىك قۇقىن بىلدىرەتىن قۇجاتىن الا الماۋدا. ۇشىنشىدەن, تايسويعان پوليگونى­نىڭ تەرەڭىندە تەلەگەي مۇناي قورى انىقتالعان. الايدا, تايسويعان پوليگو­نىن جالعا العان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اسكەري ءبولىمىنىڭ باسشىلىعى تۇرعىن ءۇي قۇجاتتارىن الۋعا دا, ءتىپتى مۇناي كەنىشىن كەڭ كولەمدە وندىرۋگە دە تولىققاندى رۇقسات بەرمەيدى. نەگە؟ الدىمەن, قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تاي­سوي­­عان پوليگونى جونىندە, ونىڭ زاردابىن تارت­قان تۇرعىنداردىڭ ازابى تۋرالى ايتقان ءجون شىعار. سونىمەن, وبلىس ورتالىعىنان شامامەن 250, اۋدان ورتالىعى – ميالى اۋىلىنان 60 شاقىرىمداي قاشىقتا تايسوي­عان پوليگونى ورنالاسقان. پوليگون اۋماعى اۋداننىڭ 749582 گەكتار جەرىن الىپ جاتىر. قىزىلقوعا اۋدانى اكىمدىگىنەن الىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, وسىنشا كولەمدەگى جەر كەزىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن اسكەري ماقساتتا پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل پوليگوندى ستراتەگيالىق ماقساتتاعى راكەتا اسكەرى مەن اۋە سوعىسى كۇشتەرى پايدالانىپتى. تايسويعان 1949 جىلدان اسكەري پوليگونعا اينالىپ, مۇنداعى يادرولىق سىناق 1952 جىلى باستالعان. ءسويتىپ, 1966-1977 جىلدار ارالى­عىندا 24 مارتە يادرولىق جارىلىس جاسالعان. جارىلىستىڭ جەردەگى تەرەڭدىگى 500 مەترگە دەيىن جەتكەن. تايسويعان پوليگونى 3 ۋچاسكەگە بولىنگەن. پوليگون اۋماعىندا 2000 توننادان استام سوعىس تەحنيكاسىنىڭ قالدىق­تارى شاشىلىپ قالعان. راس, كەيىننەن بۇل قال­دىق­تار جينالعان. بۇل – تەك بەلگىلى جايتتەر عانا. ال «اسا قۇپيا» بەلگىسىمەن جۇمباق كۇ­يىندە قالعان دەرەكتەر قانشا ەكەن؟ يادرولىق جارىلىس سالدارىنان اۋاعا قانداي اۋىر مەتالدار, ۋلى ينەرتتى گازدار, باسقا دا رادياتسيا­لىق زاتتار بولىنگەنى ازىرگە جاريا ەتىلگەن جوق. وسى پوليگونداعى يادرولىق سىناق كەزىندە «سترونتسي-90», «پلۋتوني-238», «تسەزي-137» سەكىلدى ەڭ اۋىر, ەڭ زياندى مەتالدار اۋاعا جايىلدى ما, جوق پا؟ بۇل ءالى كۇنگە ايتىلماعا­نىمەن, اتالعان مەتالداردىڭ ۇساق ميكروبو­لىككە اينالىپ, قورشاعا ورتاعا زيانسىز كۇيگە ەنۋى ءۇشىن قانشا جىل قاجەت بولار ەدى؟ «سترونتسي» ءۇشىن 56 جىل, «تسەزي» ءۇشىن 30 جىل كەرەك ەكەن. ال «پلۋتوني» ارادا 2100 جىل وتپەي, زالالسىزدانبايتىنى ەسكەرىلىپ ءجۇر مە؟ قالاي ايتقاندا دا, قىزىلقوعا اۋدانى­نىڭ تۇرعىندارى تايسويعان پوليگونىنىڭ زار­دا­بىن مىقتاپ تارتتى. پوليگون زار­دابى­نىڭ ازا­بى­نان ءالى دە ارىلا قويعان جوق. بۇلاي دەۋىمىزگە دەرەك جەتەرلىك. بۇل دەرەكتەر پارلامەنت سە­ناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭ­سەگەنوۆ باستاپ كەلگەن ارنايى توپتىڭ اۋدان تۇرعىندا­رىمەن كەزدەسۋىندە كەڭىنەن ايتىل­دى. پولي­گون­نىڭ اسەرىنەن اقىل-ەسى جەتىسپەگەن, بالا كۇنى­نەن مۇگەدەك بولعان جانداردىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلدى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى بيبوز شاياحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇر­عىن­داردىڭ دەن­ساۋ­لىعى كۇردەلى جاعدايدا. «قاتەرلى ىسىك 2000 جىلدان باستاپ بيىل 59 ادامعا كوتەرىلىپ وتىر. تۋبەركۋلەز 29-دان 37-گە, قانتامىر-جۇرەك اۋرۋلارى 371-دەن 407-گە, تىنىس جولدارى 513-تەن 588-گە, پسيحيكالىق اۋرۋلار 76-دان 97 ادامعا كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ اۋدان وبلىس بويىنشا سۋيتسيدتەن الدىڭعى قا­تار­دا كەلە جاتىر. وسى­لاردىڭ بارلىعىنا سە­بەپشى – جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىرعان تاي­سويعاننىڭ زارداپتارى دەگەن تۇجىرىمىمىز بار», دەدى ول. بۇدان وزگە ايەلدەر اراسىنداعى بەدەۋلىك, قانى ازدىق, مەز­گىلىنەن بۇرىن بوسانۋ, سونداي-اق, ءسابي­لەر­دىڭ دۇنيەگە كەمىس بولىپ كەلۋى, كەمتار ءسابي مەن ءولى بالا تۋ كوبەيگەن. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, قاتەرلى ىسىك, وكپە اۋرۋى, تۇرعىنداردىڭ توسىن دەرتتەرگە ۇشىراۋى, بۇيرەك, جۇرەك, قان قىسىمى, لەيكوميا سەكىلدى دەرتتەرىمەن اۋى­را­ت­ىندار سانى وسكەن. كەيىنگى جىلدارى بۇلارعا تاماق, قارىن, تەرى, اۋىز قۋىستارى سىرقاتتارى قو­سىل­عان. جاس بالالار جۇيكە جۇيەسى اۋرۋ­لارى­نا ءجيى شالدىعاتىن بولعان. جاستار ارا­سىن­دا سۋيتسيد دەندەپ بارادى. ەڭ وكىنىشتىسى سول, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى جاسارىپ بارادى. لەي­كوز­عا شالدىققان 8 جانە 16 جاستاعى ەكى بالا دۇنيەدەن وزعان. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نۇرجان ءور­كەش­باەۆ دەگەن بالانىڭ قاريا كەيپىنە ەنگەن بەينەسى ءالى كۇنگە ۇمىتىلا قويعان جوق. وسى­عان وراي قولىمىزدا مۇقىر وتباسىلىق ءدارى­گەر­لىك ەمحاناسىنىڭ دارىگەرى بولىپ جۇمىس جا­سا­عان اقنيەت ساحيەۆتىڭ جازباسى بار. وندا بىلاي دەلىنگەن: «مەحانيزاتور وركەشباەۆ باقتىعالي­دىڭ نەمەرەسى وركەشباەۆ نۇرجان 1991 جىلى تۋعان. 5-6 جاسىندا 60 جاستاعى قا­ريا­عا ۇقساپ, 7 جىل بويىنا رەسپۋبليكالىق «اق­ساي» اۋرۋحاناسىندا ەمدەلىپ كەلەدى. گەرمانياعا بارىپ تەكسەرىلدى. بىراق بەت ءپىشىنى وزگەرگەن جوق, بۇرىنعىشا...» نۇرجان اعزا­سىنداعى پاتولوگيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىس­تى ءار اۋرۋحانادا ءار ءتۇرلى سىرقاتپەن ەمدەلگەن. ماسەلەن, 1999 جىلى 8 قاڭتار-12 اقپان ارالىعىندا اقتوبە وبلىستىق بالالار اۋرۋ­حاناسىنىڭ ەندوكرينولوگيا بولىمشەسىندە ەمدەلىپ, اۋرۋحانادان شىققاندا گەمچينسونا-گيلفەردا دەرتى بەرىلگەن. ال 2001 جىلى 8 ءساۋىر – 9 ماۋسىم ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق «اراي» بالالار اۋرۋحاناسىندا ەمدەلگەندە, ونىڭ سىرقاتى «سيندروم ۆيالوي كوجي. حرونيچەسكي گاستريت ۋمەرەننوي وبوسترەنيە. دجۆپ. حرونيچەسكي سۋباتروفيچەسكي رينيت. حرونيچەسكي كومپەنسيروۆاننىي تونزيليت. انوماليا حورديالنوگو اپپاراتا. ميوكاردوديستورفيا. رەاكتيۆنىي گەپاتيت. رەاكتيۆنىي حولەتسيستيت. گيپەرمەتروفيا» دەلىنىپتى. بۇدان سوڭ 2004 جىلى 5 ساۋىردە اتىراۋ وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىندا «ۋمەرەننىە ديففۋزنىە يزمەنەنيە پارەنحيمي پەچەني. حرونيچەسكي حولەتسيستو-پانكرەاتيت, 2-ح ستورونني حرونيچەسكي پيەلونەفريت» سىرقاتىمەن ەمدەلىپتى. سول نۇرجان ءالى دە سول قاريا بەينەسىندەگى كەيپىندە قالدى. دارىگەرلەر ءتۇرلى سىر­قاتتىڭ دياگنوزىن قويعانىمەن قابىلداعان ەمدەر ازىرگە جاس جىگىتتىڭ دەنساۋلىعىن ءتۇ­زەۋى­نە سەپ بولماي تۇرعانعا ۇقسايدى. گەرمانيا دارىگەر­لەرى نەندەي دياگنوز قويعانىن قولىمىزدا دەرەكتىڭ جوقتىعىنان ايتۋ قيىن. دەمەك, نۇر­جان­نىڭ اۋرۋىنىڭ ناقتى دياگنوزى انىقتال­ماعان. بيىلعى 1 ما­مىر­دا 20 جاسقا تولعان تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي جاس جىگىت نۇرجان وركەش­باەۆتىڭ دەنساۋ­لىعى جارامسىز كۇيدە بولعان­دىقتان كوللەدجدەگى وقۋى سىرتتاي بولىمگە اۋىس­تىرىپتى. الاڭداتارلىق جايت ەمەس پە؟ جالپى تايسويعان پوليگونى وقشاۋ جات­قان اۋماق ەمەس. كەزىندە ونىڭ اۋماعىندا اۋداننىڭ بىرنەشە كەڭشارىنىڭ مالشى­لا­رى وتىردى. مەحانيزاتورلار بريگادالارى قىستىق پىشەن شاپتى. مىسالى, جانگەلدين اۋىلدىق وكرۋگىنەن پوليگون اۋماعىندا مالشى, مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتىپ, زەينەت جاسىنا جەتپەي, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىققان 29 ادام قايتىس بولعان. ولار­دىڭ ۇشەۋىنەن باسقاسى ەر ادامدار. جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنەن 5 ادام قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان كوز جۇمسا, مۇقىر اۋىلدىق وكرۋگىنەن 11 ادام ايىقپاس دەرتتىڭ سالدارىنان و دۇنيەلىك بولىپتى. سونىڭ ءبىرى نۇرجان وركەشباەۆتىڭ اتاسى. بۇل ادامدار­دىڭ كەزىندە كەڭشار باسقارعان, اۋداننىڭ باسقارۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ارداگەر سايپول مۇقانوۆ: «سىناق جاسالعان جىلدارى تالاي رەت راكەتا قۇلاعاندى كوردىك. شوپاندار­دىڭ كيىز ءۇيىنىڭ جانىنا قۇلادى. ال ادامدار راكەتا سىنىقتارىن قورشاۋعا پايدا­لان­دى. سونىڭ جانىندا تۇرعان ءبىر شەلەك ءسۇت ەكى ساعاتتان سوڭ ءىرىپ كەتكەنىن دە بىلەمىز», دەيدى. تايسويعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءىزىم سەكسەنباەۆ: «تايسوعان اۋىلىنىڭ ما­ڭى­نا 8 راكەتا قۇلادى. پوليگون­نىڭ «قازان­عاپ» دەگەن ۋچاسكەسىندە ۇلكەن سوردا راكەتا سىنىقتارى ءۇيىلىپ جاتاتىن. ءبىزدىڭ اۋىل­داعى ءبىر وتباسىندا 8 ادام اۋىرادى. ءبىر وت­باسىنداعى 3 بالانىڭ اقىل-ەسى كەم. الا­قانداي عانا ءبىر اۋىلدا 23 مۇگەدەك بار. بۇل – نەنىڭ زاردابى؟» دەگەندى ايتتى. ءىزىم قارت ايتپاقشى, اقىل-ەسى اۋىت­قىعان بالالار تەك ءبىر بۇل اۋىلدا عانا ما؟ ارينە, جوق, مۇنداي اۋرۋعا شالدىققاندار وزگە اۋىلداردا دا بار. جانگەلدين اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 10 وتباسىندا پسيحيكالىق اۋرۋ­عا شالدىققان بالالار تىركەلگەن. ءباتيما رىسماعامبەتوۆانىڭ ەكى ۇلى بىردەي ەمى تابىلماستاي اۋرۋعا شالدىققان. اققورا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بالزيبا ورتانوۆانىڭ قوس ۇلى اقىل-ەسى كەنجەلەگەن سىرقات سانا­تىندا جاتقىزىلعان. كەنجە بالاسى اسەت پسيحيكالىق دەرتتەن كوز جۇمعان. مۇنداي سىرقات مۇقىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ت. مى­سا­عاليەۆتىڭ وتباسىندا دا بولعان. قاراباۋ اۋىلىندا تۇراتىن گۇلزادا شىڭعىسوۆا­نىڭ تۇلابويى تۇڭعىشى – ارايلىم ەسىمدى قىزى ايىقپاس دەرتتىڭ قۇربانى. اتا-اناعا باۋىر ەتى – بالاسىنىڭ وزدىگىنەن تىرلىك ەتۋگە يكەمسىزدىگىنەن, جانىنا مەدەت تاپپاي شىر­قىراعانىن كورگەننەن ارتىق قاسىرەت بولار ما؟ بىراق تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى سىرقاتتارعا ۇشىراۋىنىڭ دا, سابيلەردىڭ اقىل-ەسى كەم بولىپ ومىرگە كەلۋىنىڭ دە ناقتى سەبەبى ءازىر بەلگىسىز. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىمنىڭ سەناتور سارسەنباي ەڭسە­گە­نوۆ­تىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا بايلانىستى جولداعان جاۋاپ حاتىندا 2006 جىلى تاي­سوي­عان پوليگونىنا كەشەندى ەكولوگيالىق, دەموگرا­فيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنى ايتى­لىپتى. سول كەزدە پوليگونعا جاقىن ماڭ­داعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ دەن­ساۋلىعىنا پوليگوننىڭ كەرى اسەرى بولماعان دەگەن قورىتىندى جا­سالىپتى. ال بيىل ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن «قازگيدرومەت» رمك, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, سەس, وزگە ورگاندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان توپ پوليگوننىڭ رادياتسيالىق فونىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. بۇل توپ تايسويعان پوليگونى اۋماعىنداعى اتموسفەرانىڭ جەر بەتىندەگى قاباتىنىڭ, سۋدىڭ جانە توپىراقتىڭ را­دياتسيالىق جاي-كۇيىن زەرتتەپ, قۋىس, ىس­قاق, مۇقىر, ميالى, ساعىز, قاراباۋ جانە تايسويعان اۋىلدارى مەن قاراكول قىس­تاعىن دا قامتىعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە پولي­گون اۋماعىنىڭ ۋچاسكەلەرىندە نورما­لانعان كورسەت­كىشتەردىڭ شەكتەن اسىپ كەتۋى انىقتالمادى دەيتىن قورىتىندى جاسالعان. كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردىڭ كەسىمدى قورىتىندىسىنا قارسى ءۋاج ايتۋدى ماقسات تۇتپاساق تا, وزگە اۋداندارعا قارا­عان­دا, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىن­دارى­نىڭ نەگە قاتەرلى دەرتتەرگە كوبىرەك ۇشى­رايدى؟ ازىرگە ەكولوگتاردىڭ دا, دارىگەر­لەر­دىڭ دە بۇل جونىندە ناقتى ەشتەڭە ايتپاي­تىنى قالاي؟ بۇل تۇقىم قۋالاۋشىلىق پا, الدە كولدەنەڭ كوك اتتىداي كەزدەسكەن كەسەل مە؟ اتىراۋلىق سەناتوردىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترى س.قايىربەكوۆاعا جولدا­عان دە­پۋتاتتىق ساۋالىنا وراي وبلىستىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى دا بيىلعى 25-26 مامىردا تايسويعان اۋىلىنىڭ تۇرعىن­دارىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزگەن. بۇرىن كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن توسىن ىندەت ءتورت ت ۇلىكتە دە بايقالادى. 1996 جىلى تايسويعان پوليگونى اۋماعىنداعى «اياپبەرگەن» قىستاعىن مەكەن ەتكەن مالشى اۋى­لىندا ءبىر سيىر بۇزاۋلاعاندا ءتولىنىڭ بەس اياعى بولعان. بەسىنشى اياق بۇزاۋدىڭ قىر ار­قا­سىنا بىتكەن. 1997 جىلى تايسويعان اۋى­لىنىڭ تۇرعىنى ەرجان جۇماحمەتوۆتىڭ جەكەمەنشىگىندەگى سيىرى ماڭدايىندا ءبىر كوزى بار ءتول بۇزاۋلاعان. جىلقىلاردىڭ تا­مىر­لارى وزدىگىنەن جارىلىپ, قان ورنىنا سۋ اققان جايتتەر كەزدەسىپتى. اسىرەسە, تاي­سويعان اۋىلىندا ەكى باستى قوزىلار تۋعان. ەندى ءبىر ءتول ەكى اياقتى, ءبىرى توسىندە, ەكىنشىسى الدىنا بىتكەن بولىپ كەلەدى. ءتورت ت ۇلىك تولىندە كەزدەسەتىن توسىن قۇبىلىس بيىل دا بايقالعان. بىراق تۇرعىندار مالدىڭ كوزگە قوراش كورىنگەن تولدەرىن ورتەپ, جوق قىلۋ­مەن الەك. تايسويعان اۋىلىندا ادامنىڭ زارەسىن ۇشىراتىن توسىن وقيعالاردىڭ كەزدەسۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى, 130 ءتۇتىنى بار بۇل اۋىل تايسويعان پوليگونىنىڭ اۋما­عىن­دا ورنالاسقان. مۇنىڭ تۇرعىندار دەن­ساۋلىعىنا زاردابى مەن ازابى ءوز الدىنا, ەندى ولاردىڭ جەكە يەلىگىندەگى تۇرعىن ۇيلەرىنە مەنشىك قۇقىن بىلدىرەتىن قۇجاتىن الۋى ماشاقاتقا اينالىپ وتىر. وسىنداعى 113 ءۇي ورنالاسقان جەرگە مەملەكەتتىك اكت بەرىلگەن. بىراق, بۇل اكتىلەر زاڭسىز بولىپ تابىلادى. ال 8 ءۇي ورنالاسقان جەرگە مەملەكەتتىك اكت بەرىلمەي وتىر. بۇلاردان وزگە 3 شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى جەر ۋچاسكەسىن پايدالانۋعا مەنشىك قۇقىن تانۋ قۇجاتىن الا الماي وتىر. پوليگون اۋماعىندا قونىس­تانعان 36 جەكە شارۋاگەر شارۋا قوجالىعىن قۇرا الماي ءجۇر. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ۇيلەرىنىڭ قۇجاتىن زاڭداستىرا الماۋدا. سەبەبى, ولار مەكەن ەتكەن جەر تايسويعان پولي­گونىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. پوليگون اۋما­عىنا تەك قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسوي­عان اۋىلى عانا ەمەس, يندەر اۋدانىنىڭ سارىمايشاعىل ەلدى مەكەنى دە كىرىپ تۇر. سول سەبەپتەن وسىنداعى 24 تۇرعىنعا تۇر­عىن ۇيلەرىنىڭ مەنشىك قۇقى جونىندەگى قۇجاتتارى بەرىلمەگەن. جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارى زاڭدى قۇجاتتارىن الا الماعاسىن, تاراپ كەتكەن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, «ەمبىمۇنايگاز» وندىرىستىك فيليلالىنىڭ ديرەكتورى جۇما­بەك جاماۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, تايسويعان پوليگونى اۋماعىندا مول كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى انىقتالعان 22 مۇناي قۇرىلىمى بار. وسىعان وراي سەناتور سارسەنباي ەڭسە­گەنوۆ­تىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا جاۋاپ جول­داعان مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭ­باەۆتىڭ پىكىرىنشە, «ەمبىمۇنايگاز» اق (بۇرىن وسىلاي اتال­عان – ج.ش.) تاي­سوي­عان بلوگىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇ­مىس­تا­رىن جۇرگىزىپ, ۋاز, قوڭدىباي كەن ورىن­دارى اشىلعان. سونىمەن بىرگە, پوليگون اۋماعىندا سولتۇستىك باتىس بارلىباي, شى­عىس باجىر جانە باسقا قۇرىلىمدار انىق­تالىپ, بۇرعىلاۋعا دايىندالعان. ءبى­راق, مينيستر س.مىڭباەۆتىڭ مالىمەتىندە تايسوي­عان قورى انىقتالعان كەنىشتەردى يگەرۋدى قازاقستان-رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ كەلىسىمى ار­قىلى شەشۋ جولدارىن قاراستىرى­لا­ت­ىنى ايتىلعان. «ەمبىمۇنايگاز» ءوف باسشىسى جۇمابەك جاماۋوۆتىڭ پىكىرىنشە, پوليگونداعى ۋاز جانە قوڭدىباي كەنىشتەرىن يگەرۋگە ۋاقىت­شا, ياعني, بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن. وسى كەزەڭ بىتكەنشە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاسا, اتالعان مۇناي كەنىشتەرى قايتادان كونسەرۆاتسياعا قويىلادى. «ءبىز ءۇشىن كونسەرۆاتسياعا قويۋ ءتيىمدى ەمەس. ويتكەنى, كونسەرۆاتسيادان كەيىن كەنىشتىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى باستاپ­قى­داعىدان ەدەۋىر ازايادى. ياعني, مۇناي ءون­دىرۋگە كەتەتىن شىعىن بۇرىنعىدان دا ۇستە­مەلەنە تۇسەدى. بۇل كەنىشتەردەگى ۇڭعىمالار 5 مم شتۋتسەرمەن 700 مەتر تەرەڭدىكتەن ءتاۋ­لىگىنە 11-14 توننا شاماسىندا مۇناي بەرە الادى. تايسويعان بلوگىندا انىقتالعان كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتىڭ گەولوگيالىق قورى 480 ميلليون توننادان استام مۇنايدى قۇرايدى» دەگەن جۇمابەك جاماۋوۆتىڭ پىكىرىنشە, پوليگونداعى كەنىشتەردى يگەرۋگە رۇق­سات بەرىلسە, وندىرىلگەن مۇنايدى تاسى­مال­دايتىن قۇبىر جەلىسى تارتىلار ەدى. سو­نىمەن قاتار, قىزىلقوعا اۋدانىنا جىلىنا 4-6 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا سالىق تۇسىرەتىن, 200-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان «ماتين» بىرلەسكەن كاسىپور­نى­نىڭ دا 1172 گا جەرى پوليگون اۋماعىندا قالىپتى. سول سەبەپتەن, بۇل جەردىڭ پوليگون اۋماعىندا قالۋى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر, دەيدى كاسىپورىن باسشىسى راشيد اگيۋەۆ. مىنە, مۇنىڭ بارىنە رۇقسات الۋعا تايسويعان پوليگونىن جالعا العان رەسەيلىك اسكەري ءبولىمنىڭ رۇقساتى كەرەك. وسى ماسە­لەنىڭ وڭ شەشىلۋى ءۇشىن پارلامەنت سەناتى­نىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن ءتيىستى ورىندارعا دەپۋتات­تىق ساۋال جولداعان ەكەن. سەناتور اتىراۋ­داعى رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعىمەن كەزدەستى. رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشى­لى­عىنىڭ رۇقسات بەرمەۋى زاڭعا تومپاق ەمەسى انىقتالدى. ويتكەنى, سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلعى 20 قاڭتاردا قازاقستان-رەسەي اراسىندا رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ №929 مەملەكەتتىك ۇشۋ سىناق ورتالى­عىن پايدالانۋ ءتارتىبىن بەكىتكەن كەلىسىمگە قول قويىلعان. ارادا 5 جىل وتكەندە, ياعني, 2000 جىلعى 5 شىلدەدە كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ زاڭى قابىلدانعان. ال 2006 جىلعى 4 ساۋىردە قر مەن رف اراسىنداعى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلادى. سوعان سايكەس, بۇرىن كەلى­سىمنىڭ 4-بابىندا پوليگونعا بەرىلگەن م ۇلىك پەن جەر ۋچاسكەلەرى سۋبارەن­داعا بەرىلمەيدى دەپ جازىل­عان بولسا, سوڭى­نان ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋدان كەيىن م ۇلىك پەن جەر ۋچاسكەلەرى تاراپتاردىڭ نەمەسە, ءۇشىنشى مەملە­كەتتەردىڭ زاڭدى جانە جەكە تۇلعا­لارىنا سۋبارەنداعا بەرىلمەيتىنى ناقتى­لاندى. زاڭنىڭ اتى – زاڭ. ەلارالىق كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزبەي, زاڭ­دىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن كەلىسىمنىڭ شارت­تارىن بۇزۋعا بولمايدى. بۇل – بارشاعا ءمالىم ءجايت. ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اۋدا­نىن­دا تايسويعان پوليگونىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ №85 يپ اسكەري ءبولىمى ورنالاسقان. بىراق, سەناتور س. ەڭسەگەنوۆ انىقتاعانداي, اسكەري ءبولىم ورنالاسقان جەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اتىراۋ قالاسى ماڭىنداعى اقجار اۋىلىنىڭ اۋماعىنا دا كىرەدى. اسكەري بولىمگە بەرىلگەن جەردىڭ ءبىر بولىگى «اسەل» جشس-نە بەرىلگەن جەر قۇرامىنا جانە كىرەدى. كەيىن «اسەل» جشس توعىز كەلىسىم-شارتتىڭ نەگىزىندە 4 زاڭدى ۇيىمعا جانە 4 جەكە ادام­دارعا ساتقان. بۇل زاڭدى جانە جەكە ادام­دار­عا ءتيىستى جەرلەرىنە مەنشىك قۇقىن كۋا­لان­دىراتىن قۇجاتتارى راسىمدەلگەن. وسى­عان بايلانىستى شارۋاشىلىق باسشى­لارى, جەكە ادامدار ءوز جەرلەرىن تالاپ ەتسە, رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعى پوليگون اۋماعىنا جاتاتىن جەرلەردى باسقا ادام­دار­دىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات بەرۋدەن باس تارتقان. بۇل ەشتەڭە ەمەس ەكەن. تەكسەرۋ بارى­سىن­دا اقجار اۋىلىنداعى جەكەلەگەن تۇر­عىنداردىڭ ۇيلەرى ورىن تەپكەن جەرلەر دە پوليگون اۋماعىنا كىرىپ كەتكەن. رەسەيلىك اسكەري ءبولىمنىڭ 1,7 كم.ح3 كم. اۋماقتاعى جەردى ارتىق پايدالانىپ وتىرعانى انىق­تالىپتى. ال رەسەيلىك №85 يپ اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرى الەكساندر ءزيميننىڭ ايتۋىنشا, پوليگوندى جالعا الۋشى تاراپ كەلىسىمدى قايتا قاراۋعا, پوليگوننىڭ شە­كارا­سىن 50 كمح25 كم=1250 شارشى كم اۋماقتى عانا قۇرايتىن كولەمگە دەيىن قىسقارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋعا قارسى ەمەس. «ويتكەنى, ءبىز سوڭعى جىلدارى تاي­سويعان پوليگونىندا اسكەري قارۋ-جاراقتى سىناقتان وتكىزگەن ەمەسپىز. راكەتا سەكىلدى اۋە كۇشتەرى تەحنيكاسى دا قۇلاعان جوق. «تايسويعان» پوليگونىنىڭ شەكاراسىن قاي­تا قاراپ شىعۋعا رەسەيلىك اسكەريلەر ءازىر. ءبىز تەك پايدالانىلماي وتىرعان جەرلەردى جالداپ وتىرمىز. ەگەر, قازاقستانعا ءتيىمدى بولسا, ءبىز شەكارانىڭ اۋماعىن قايتا قاراپ, جالداپ وتىرعان اۋماقتى قىسقارتا الامىز. ءوز ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, بىزگە قازىر جالداپ وتىرعان 750 مىڭ گەكتار جەردىڭ شامامەن 1300 گەكتارى دا جەتەدى. بىراق, جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ شارتتارىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تەك قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ دەڭگەيىندە عانا شەشىلەدى», دەيدى رەسەيلىك اسكەري ءبولىم كومانديرى الەكساندر زيمين. قىزىلقوعا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسوت مۇقانوۆ مىناداي دەرەكتى العا تار­تادى. ونىڭ پىكىرىنشە, پوليگوننىڭ ار­تىق جەرى اۋدانعا قايتارىلسا, 50 000 گەكتاردان 25 000 تونناعا دەيىن مال ازىعىن دايىن­داۋعا بولادى ەكەن. ەكىنشىدەن, بۇل جەردە 50 شارۋا قوجالىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇ­رىلىم­دا­رىن قۇرىپ, 30 مىڭ­داي قوي, 10 مىڭعا جۋىق ءمۇ­يىزدى ءىرى قارا جانە 10 مىڭداي جىلقى ءوسىرۋدىڭ ءمۇم­كىندىگى بار. ۇشىنشىدەن, وسىنشا ت ۇلىك تۇرلەرىن ءوسى­رىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2000 توننا ەت, 1000 توننا ءسۇت ونىمدەرىن ءون­دىرۋگە قا­دام جاسالادى. ەڭ باستىسى, «نۇرلى كوش» باع­دار­لاماسى اياسىندا اۋىل شا­رۋاشى­لى­عىن دامىتۋعا ىن­تالى ادام­دار­دى جۇمىسپەن قامتۋ باع­دار­لاماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى بار. ءبىر بەلگىلىسى سول, تايسوي­عاندى جالعا العان رەسەي اسكەريلەرى پوليگون اۋماعىن قىسقارتۋعا قارسىلىق تانى­تىپ وتىرعان جوق. سوندا بار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ تەك ەكى ەل ۇكى­مەتىنىڭ كەلىسىمدى وزگەرتۋ جونىندەگى ءوزارا كەلىسسوزىنە تىرەلىپ تۇر. سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بۇل ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ اتىنا جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا باسا ايتادى. ويتكەنى, – دەدى سەناتور س. ەڭسەگەنوۆ گازەت تىلشىسىمەن اڭگىمەسىندە, – كەلىسىمنىڭ 23-با­بىندا كەلىسىم ون جىل مەرزىمگە جا­سالاتىنى كورسەتىلگەن. ونىڭ كۇشى, ەگەردە ءبىر تاراپ ەكىنشى تاراپقا ون جىلدىق مەر­زىمنىڭ بىتۋىنە التى اي قالعانعا دەيىن ونىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى ءوز تىلەگىن جازباشا تۇردە حابارلاماسا, ونىڭ قىزمەتى كەيىنگى ون جىلعا وزىنەن ءوزى ۇزارتىلاتىنى بەكىتىلگەن. ال ءبىز كەلىسىم بويىنشا جالعا بەرىلگەن پوليگون اۋماعىن وزگەرتۋدى, ياعني, رەسەيلىك اسكەري ءبولىم باسشىلىعى ايتقانداي, پايدالانىلماي جاتقان ارتىق جەردى ءوزىمىز­گە قايتارۋدى سۇراپ وتىرمىز. سەبەبى, ەلى­مىز­دىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بەر­گەن اق­پارات­قا سايكەس تايسويعان پوليگو­نىندا 2000 جىلدان بەرى قارۋ-جاراقتى سى­ناۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلمەگەن. ال اتىراۋ­داعى رەسەيلىك ءاس­كەري ءبولىم كومانديرىنىڭ ايتۋىن­شا, سىناق جۇمىس­تارى نەگىزىنەن رە­سەيدىڭ استراحان وبلىسى اۋماعىنداعى پوليگوندا وتەدى ەكەن. سوندىقتان بىزدەگى پوليگوننان ارتىق جەر قايتارىلسا, تۇرعىن­دار­دىڭ جەكە مەنشىك قۇ­قىن بىلدىرەتىن قۇ­جات الۋىنا, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋگە جول اشىلار ەدى. شارۋا قوجا­لىقتارىن قۇرىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن قول­داۋعا وراي بەرىلەتىن جە­ڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردى, ليزينگپەن تەح­ني­كالاردى الۋىنا وڭ قادام جاسالار ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتا­نى قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, پوليگون اۋما­عىن­دا بولعان, ءالى دە وتىر­عان تۇرعىنداردى كەشەندى مەديتسي­نالىق تەكسەرۋلەردەن ءوت­كىزۋ­دى, قورشاعان ورتاعا ەكولو­گيا­لىق زەرتتەۋلەر جاسالۋىن سۇرادىم. بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋى سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆكە عانا قاجەت بولماس. قىزىلقوعا اۋدانى جۇرت­شى­لىعىنىڭ پرەمەر-مينيستر كارىم ءما­سىموۆ­­تىڭ وڭ شەشىم قابىلدارىنا ءۇمىت ار­تىپ, پوليگوننىڭ زاردا­بى­نان كورگەن ازا­بىن ايتپاعاندا, كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا تيگىزەر ماشاقاتىنان قۇتىلار ءسات بولارىن كۇتىپ وتىرعانى ەسكەرىلگەنى ءجون عوي. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى.