قۇنارلى توپىراق – مول ءونىم كەپىلى

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدا­رىندا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا سۋارمالى جەر­لەردىڭ اۋدانى 2,3 ملن.گەكتارعا جەتكەن بولاتىن. قازىرگى كەزدە سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى كەمىپ, 1,4 ملن.گا جەر عانا پايدا­لانىلۋدا. ونىڭ 1,3 ملن.گەك­تارى قازاقستاننىڭ ءوڭتۇستى­گىندە, ياعني قىزىلوردا, ءوڭتۇس­تىك قازاقستان, جامبىل, الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ور­نالاسقان. قالعان وبلىستاردا قولدانىستاعى سۋارمالى جەر­لەر­دىڭ اۋدانى 90 مىڭ گا-دان اسپايدى. سوڭعى جىلدارى, سۋارمالى جەرلەردىڭ ىستەن شىعۋىنا سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاع­دايى­نىڭ ناشارلاپ, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋى سەبەپ بولدى. سۋارۋ جۇيەلەرىندەگى تو­پىراق قۇنارلىلىعىنىڭ ءتو­مەن­­­دەۋى, قولدانىستاعى سۋار­مالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىنىڭ كەمۋىمەن سيپاتتالادى. سوندىق­تان, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سۋار­ما­لى جەرلەردەگى وندىرىلگەن ەگىننەن تۇسەتىن پايدالارى وتە تومەن. قازىرگى كەزدە سۋارمالى جەرلەردەن تۇسەتىن ءونىم, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدا­رىنان تۇسەتىن ءونىمنىڭ 5%-ىن قۇرايدى. ال كەزىندە 2,3 ملن.گا سۋارمالى جەر قازاقستاننىڭ جالپى ەگىن ەگىلەتىن جەرىنىڭ 5%-ىن قۇراسا دا, ولاردان تۇسەتىن ءونىمنىڭ 30%-ىن بەرەتىن. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردى سا­لىستىرمالى ساراپتاۋ ناتيجەسى, قازىرگى كەزدە سۋارمالى جەرلەردەن تۇسەتىن ءونىم وتكەن عاسىر­داعى ونىمدىلىكپەن سالىستىر­عان­دا 6 ەسەگە كەمىگەندىگىن كورسە­تەدى. بۇل دەگەنىمىز قازاق­ستاندا كوكونىس, جۇگەرى, ماقتا, باۋ-باقشا, ءجۇزىم سياقتى داقىل­دار ونىمدەرىنىڭ ازايىپ, رەسپۋب­ليكامىزدى وسى داقىل­داردىڭ ونىمىمەن تولىق قامتا­ماسىز ەتە المايتىندىعىمىزدى انىق­تايدى. قولداعى بار زەرتتەۋ ءناتي­جەلەرىن تالداۋ بارىسىندا, وعان سەبەپ فاكتورلاردىڭ ءبىرى, سۋار­مالى جەرلەردىڭ قۇنارلىلى­عىنىڭ تومەندەۋى ەكەندىگى انىقتالدى. سۋارمالى جەرلەر­دىڭ قۇنارلىلى­عى­نىڭ تومەن­دەۋى, توپىراقتىڭ تامىر وسەتىن قابا­تى­نىڭ تۇزدا­نۋىنا, سورتاڭ­دانۋىنا, تىعىز­دانۋىنا, قورەك­تىك زاتتاردىڭ كەمۋىنە, ونىڭ سۋ رەجىمىنىڭ بۇ­زىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, سۋار­مالى جەرلەر­دىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋ ءۇشىن, وسى كەلتىرىلگەن سەبەپتەردى جويىپ, توپىراقتىڭ قۇنارلى­لىعىن ارتتىرۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە, تۇزدانعان تو­پىراقتاردىڭ قۇنارلىلىعىن ارت­­تىرۋ, ولاردىڭ تامىر وسەتىن قاباتىنداعى تۇز مولشەرىن ۋىت­تى شەككە دەيىن شايۋ ارقىلى تومەندەتۋ ءادىسىن پايدالانۋ ار­قىلى ىسكە اسىرىلادى. بىراق تو­پى­راق قاباتىنداعى تۇز مولشەرىن شايۋ ارقىلى تومەندەتۋ, كوپ ءمول­شەردە سۋ قورىن پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان سۋ تاپ­شىلىعى جىلدان-جىلعا ارتىپ تۇرعان كەزدە, سۋ ۇنەمدەگىش شايۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ, ءون­دىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت. بۇل باعىتتا, قازاق سۋ شارۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سىردا­ريا وزەنى الابىندا كوپ جىلدان بەرى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستا­رىن جۇرگىزىپ كەلەدى. زەرتتەۋ ءناتي­جەلەرىن تالداپ, ساراپتاۋ, شايۋ ادىستەرىنىڭ توپىراق قاباتىنان تۇزدىڭ شايىلۋ پروتسەسىنە اسەرىن جانە 1 توننا تۇزدى شايۋعا جۇم­سا­لاتىن سۋ شىعىنى مولشەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك جاسادى. مىسالى, ماقتاارال اۋدانىندا, توپىراق قاباتىنداعى تۇز قورىن شايۋ, اۋدانى 1-3 گا اتىزداردى سۋمەن باستىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلىپ, شايۋ سۋىنىڭ كولەمى 3500-5000 م3/گا ارالىعىندا بولدى. سون­دىق­تان, توپىراقتىڭ تۇزىن شايۋ­عا كەتەتىن سۋ مولشەرى ارتىپ, ىزا سۋى دەڭگەيىنىڭ جىلدام كوتەرى­لۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار, سۋدىڭ توپىراققا ءسىڭۋ جىل­­دامدىعىن كۇرت تومەندەتىپ, شايۋ كەزەڭىن ۇزارتادى جانە سۋدىڭ بۋلانۋ شىعىنىن ارتتى­رادى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى, ارنايى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا, سۋ ۇنەمدەگىش شايۋ تەحنولوگياسى جاسالىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلدى. بۇل تەحنولوگيا اۋدانى 0,01-0,02 گا بولاتىن اتىزداردى توپىراق قاباتىنداعى تۇزدى شايۋ مولشەرى 1000 م3/گا بولاتىن سۋمەن 2-4 كۇن سايىن باستىرۋ ار­قىلى جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قا­تار, جەتىلدىرىلگەن شايۋ تەحنو­لوگياسىنىڭ قولدانىستاعىدان ەرەك­شەلىگى, شايۋ سۋىن ءار اتىزعا جەكە-جەكە بەرۋ ارقىلى جۇرگى­زىلۋىندە. سوندىقتان, سۋارمالى جەرلەردە شايۋ سۋىنىڭ مولشەرى, كولدانىلىپ جۇرگەن تەحنولوگيالارمەن سالىستىرعاندا, 25-35%-عا دەيىن كەميدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ ءونىمدىلى­گىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن فاكتور­لاردىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى, توپىراق­تىڭ شەكتەن تىس سورتاڭدانۋى. توپىراقتىڭ سورتاڭدانۋى قازاق­ستاننىڭ سۋارمالى جەرلەرىندە سوڭعى 15-20 جىل ارالىعىندا, قۇرامىندا كالتسي كاتيونى بار مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى جەت­كىلىكسىز مولشەردە پايدالانۋ, تو­پى­راق قۇرامىنداعى كالتسيدىڭ سۋمەن شايىلۋىمەن قاتار, ءوسىم­دىك­تەردىڭ دە پايدالانۋىنىڭ ازايىپ كەتۋىنە تىكەلەي باي­لا­نىستى. سوندىقتان, كوپتەگەن سۋارۋ جۇيەلەرىندە توپىراقتىڭ سور­تاڭ­دانۋى مەن سىلتىلەنۋى كەڭ ورىن الدى. قازاقستان جاعدايىندا توپى­راق­تىڭ ەكى ءتۇرلى سورتاڭدانۋى ورىن العان. وڭتۇستىك ايماق­تاردا, سۋارمالى توپىراقتاردىڭ سىڭىرىمدىلىك كەشەنىندە ماگني كاتيونىنىڭ شەكتەن تىس (25%) ارتۋى ورىن الىپ, ماگنيلى سور­تاڭدانۋ پروتسەسى جەدەلدەۋدە. قا­زاق­ستاننىڭ قالعان ايماعىندا, توپىراقتىڭ سىڭىرىمدىلىك كەشەنىندە, نەگىزىنەن ناتري كاتيونى شەكتەن تىس (5%) جينالىپ, ءناتريلى سورتاڭدانۋ قۇبىلىسى ورىن العان. سورتاڭدالعان جانە ءسىلتىلى توپىراقتاردىڭ قۇرىلى­مىن جاق­سارتۋ مەن قۇنارلىلى­عىن ارتتىرۋ, حيميالىق مەليورا­تسيا­لاۋدى قا­جەت ەتەدى. حيميالىق مەليوراتسيالاۋ بارىسىندا, مەليورانت رەتىندە قۇرامىندا كالتسي كاتيونى بار زاتتار قولدا­نىلادى. جالپى, قازاقستان بويىنشا ەڭ ءتيىمدى جانە ارزان حيميالىق مەليورانت فوسفوگيپس بولىپ سا­نا­لادى. قازىرگى كەزدە «كاز­فوسفات» جشس فوسفور تىڭايت­قىش­تارىن وندىرەتىن زاۋىتتىڭ ماڭىندا 8 ملن. تونناداي فوسفوگيپس قورى جينالعان. سوندىقتان, قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى, وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماعىن­دا ورنالاسقان سورتاڭدالعان سۋار­مالى جەرلەردە جۇرگىزگەن زەرت­تەۋ­­لەر ناتيجەلەرى نەگىزىندە, فوسفوگيپستى پايدالانۋ ارقىلى سور­تاڭدالعان توپىراقتار قۇنار­لى­عىن ارتتىرۋ تەحنولوگياسىن جا­سا­دى. بۇل تەحنولوگيا كۇزدە, ەگىندى جيناپ بولعان سوڭ, توپى­راقتىڭ سورتاڭدىعى مەن سىلتىلىگىن انىق­تاۋ ماقساتىندا توپىراق ۇلگىلە­رىن حيميالىق ساراپتاماعا الۋدى جانە جەردى 25-30 سم. تەرەڭدىككە جىرتۋدى قاراس­تىرادى. جىرتى­لىپ, تەگىستەلگەن جەرلەرگە, جاپپاي جاۋىن-شاشىن جاۋار الدىن­دا, ەسەپتەلگەن ءمول­شەر بويىنشا فوسفوگيپس ەنگىزىلەدى. فوسفوگيپستى توپىراق بەتىنە بىركەلكى ەنگىزۋ ءۇشىن رۋم-5 نەمەسە 1 – رمگ-4 سەپكىشتەرى قول­دانىلادى. سورتاڭدالعان سۋارمالى توپى­راقتاردى فوسفوگيپس ەنگىزۋ ار­قىلى حيميالىق مەليوراتسيا­لاۋ­دىڭ تيىمدىلىگى, وسى جەرلەرگە ەگىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگىمەن ءدا­لەندەندى. مىسالى, اسا-تالاس وزەندەرى الابىندا, فوسفوگيپس ەن­گىزۋ ارقىلى توپىراق قۇنار­لىلىعى ارتتىرىلعان سۋارمالى جەر­لەردە, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى ارتتى. قورىتا ايتقاندا, قازاق­ستان­نىڭ توپىراعى توزعان سۋارمالى جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن, ونىڭ قاباتىنداعى تۇزدى شايۋ جانە سورتاڭدىعىن فوسفوگيپس ەنگىزۋ ارقىلى حيميالىق مەليوراتسيالاۋ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى ارتتىرۋ, ءتيىمدى شارالار قاتارى­نا جاتادى. سەبەبى, قاراستىرىل­عان شارالار, سۋارمالى جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن 1 جىلدىڭ ىشىندە قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىنشىلىك جاساپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارت­تىرۋعا جۇمسالعان شىعىن­داردىڭ 1-2 جىلدىڭ ىشىندە اقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. نۇرلان بالعاباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, راحىم بەكباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.