جاۋىنگەر شاكىر اقپانبەتوۆتىڭ جەرلەنگەن جەرىن قىزى ارادا 67 جىل وتكەندە تاپقان ەدى
ۇزىلمەگەن ءۇمىت
كۇنى كەشەگى كۇركىرەپ وتكەن الاپات سوعىستا حابارسىز, ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن بوزداقتار قانشاما دەسەڭىزشى؟ ەلدە قالعان جاقىن-تۋىستارى ولاردى «كەبىن ەمەس, كەبەنەك كيىپ كەتىپ ەدى», دەگەن ءۇمىتپەن سارىلا, سارعايا كۇتتى. ولار ارادا قانشاما جىل وتسە دە ءۇمىت وتىن وشىرمەي ءالى دە كۇتۋدە. حابارسىز كەتكەندەردىڭ دەرەگى ءالى دە شىعىپ, اپتاپ ىستىقتاعى ءبىر جەلپىنتىپ وتەتىن سامال جەل ىسپەتتى قاپالى, قام كوڭىلدەردى ءبىر جادىراتۋدا.
استانادا تۇراتىن كاسيرا ءشاكىرقىزى دا حابارسىز كەتكەن اكە دەرەگىن ارادا 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە تاۋىپ, كوڭىلىن دەمدەپ, سوناۋ رەسەي جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن اكە قابىرىنىڭ باسىنا زيارات ەتىپ قايتقان جاننىڭ ءبىرى. ۇلى جەڭىس مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا كاسيرا اپايدىڭ شاڭىراعىندا بولىپ, بار اڭگىمەنى ءوز اۋىزىنان ەستىگەن ەدىك. بەتتەرى سارعايعان قۇجاتتار مەن ەسكىلى-جاڭالى فوتوسۋرەتتەردى الدىمىزعا جايىپ سالعان ول بار وقيعانى تولعانا وتىرىپ بايانداپ بەردى.
– ءوزىم نەگىزىنەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن. اكەم شاكىر اقپانبەتوۆ سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇرعان 1942 جىلى كۇزگە سالىم وكتيابر اۋدانىنىڭ كەڭەس اۋىلىنان اسكەرگە شاقىرىلدى. ايى-كۇنىنە جەتىپ وتىرعان انام راقيا سونىڭ الدىندا عانا ءبىر اي بۇرىن اپەرباقان بريگاديردىڭ تەرەزە تۇبىنە كەلىپ, ايقايلاعان داۋىسىنان شوشىپ, تۇسىك تاستاپ قايتىس بولىپ كەتكەن-ءدى. شەشەمىزدىڭ عاپىل قازاسىنان باسىمىزعا ءتۇسكەن قايعى بۇلتى سەيىلمەي جاتىپ, اكەمىز قان مايدانعا جول تارتتى. وسىلايشا اعالارىم قينايات پەن نۇرمۇحامبەت ۇشەۋمىز 74 جاستاعى اجەمىز بالكۇمىستىڭ پاناسىندا قالدىق. ول كەزدە مەن 10 جاستامىن, بىراق سوعىس ويىن بالالارىن ەرتە ەسەيتتى عوي, – دەيدى وتكەن كۇندەر وقيعالارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن كاسيرا اپاي.
ءيا, جاندى دا, ءتاندى دە قىتىمىر قاڭتاردىڭ ايازىنداي قارىعان سول ءبىر تاۋقىمەتكە تولى كەزەڭ قالايشا ەسىنەن شىقسىن؟ كوزدەرى جاۋتاڭداعان ءۇش بالاعا قامقور بولىپ جۇرگەن بالكۇمىس اجەي قىرشىن كەتكەن كەلىنى مەن اسكەردەگى بالاسىن ويلاپ, ءتىرى جەتىمەكتەرگە كورسەتپەي كوز جاسىن سىعىپ الادى اندا-ساندا.
– اكەمنەن سوڭعى حات 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەلدى. «جەڭىل جارالانىپ, قايتادان ساپقا تۇردىم, تاياۋ كۇندە ۇرىسقا ەنگەلى جاتىرمىز» دەپ جازىپتى سول حاتىندا. كەيىن حابار-وشار ساپ تىيىلدى. سونان نە كەرەك, ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, 1943 جىلدىڭ باسىندا قارا قاعاز كەلدى. ونىڭ ءوزىن جوعالتىپ الدىق قوي كەيىن, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى كاسيرا اپاي.
ۋاقىت قانداي دا بولسىن جارانى ەمدەپ جازادى عوي. جىل وتكەن سايىن قايعى جۇگى دە بىرتە-بىرتە جەڭىلدەدى. بىراق, ءوزى شىركىن-اي, اكەمنىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاپسام عوي دەپ ويلاۋشى ەدى. ايتەۋىر بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ دۇعا قىلىپ قايتسا دا داتكە قۋات ەمەس پە. سوعىس اياقتالعان سوڭ حابار سالىپ, ىزدەستىرەمىن دەپ جۇرگەن اعاسى قينايات جول اپاتىنان قايتىس بولىپ, قايعى ۇستىنە قايعى جامالدى. ءوزى بولسا تۇرمىس قۇرىپ اقمولاعا كەتتى. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ ءتىرشىلىكتىڭ يىرىمىنە بويلاپ, بالا-شاعانىڭ قامى دەپ تاعدىر جازۋىنا مويىنسۇنعانداي ەدى. بار قولدان كەلەرى جىل سايىن 9 مامىردا اكەسىنىڭ ارۋاعىن ەسكە الىپ, دۇعا باعىشتايدى. الايدا, سىعىرايىپ جانعان مايشامنىڭ ولەۋسىرەگەن ساۋلەسىندەي بولعان كەۋدەدەگى ءۇمىت وتى اقىرى مازداپ جاندى.
اقجولتاي حابار
– ماما, مەن اتامنىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاپتىم, – دەپ نەمەرەسى ادىلبەك تەلەفوننان قوڭىراۋ شالعاندا كاسيرا اپاي اۋەلگىدە نە بولعانىن تۇسىنبەي قالعان-دى (نەمەرەسى اجەسىن ءالى كۇنگە دەيىن وسىلاي اتايدى).
– ق ۇلىنىم-اۋ, نە دەيسىڭ... قايدان دەيسىڭ.., شىن با؟ – دەي بەردى ابدىراپ. سويتسە, ۇنەمى كومپيۋتەر الدىندا وتىراتىن ءادىلبەك عالامتور ارقىلى اتاسى شاكىر اقپانبەتوۆتىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاۋىپتى. سول قۋانىشىن اجەسىنە جەتكىزگەلى اسىعا حابارلاسىپ تۇرعان بەتى ەكەن. بۇل 2009 جىلدىڭ ماۋسىم ايى بولاتىن. العاشىندا سەنبەگەنى راس. بىراق نەمەرەسى اتاسىنا قاتىستى بارلىق دەرەكتەردى تاقىلداتىپ, ناقپا-ناق ايتىپ بەرگەندە سەنبەسكە شاراسى قالمادى. ۇيدە جالعىز وتىر ەدى. «شىنىمەن تابىلدىڭ با, اكەتايىم-اي», – دەپ ەبىل-دەبىلى شىعىپ, نەشەمە جىلدار بويى كەۋدەدە زاپىرانداي جينالعان شەرىن تارقاتىپ, ەڭىرەپ تۇرىپ جىلادى.
قانشاما جىلدار بويعى ارمانى اياق استىنان ورىندالعان سوڭ كاسيرا اپاي جەدەل جول قامىنا كىرىستى. ەندىگى ماقسات-تىلەگى بىرەۋ عانا. ول – اكە رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, بەيىتىنە زيارات ەتىپ قايتۋ.
قۇلاعىمىز اڭگىمەدە بولعانمەن, كوزىمىز قولىمىزداعى قۇجات جازبالارىندا. وندا بىلاي دەپ جازىلعان: «رسفسر, ۆورونەج وبلىسى, كراسنولەسنىي پوسەلكەسى, گرافسكايا ستانساسى, №35 باۋىرلاستار زيراتى. بۇل جەردە 79-شى تەمىر جول باتالونىنىڭ 5-ءشى تەمىر جول بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن. ولار 1943 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازا بولعان» دەگەن سوزدەر جازىلعان. زيراتتا جەرلەنگەن جۋىنگەرلەر تىزىمىندە قىزىلاسكەر شاكىر اقپانبەتوۆ 7-ءشى بولىپ تۇر (مۇندا اقتانبەكوۆ دەپ قاتە جازىلعان). ودان كەيىن قاتارداعى جاۋىنگەر جۇما اۆيزوۆ, سەرجانت يۆان ابراسوۆ, لەيتەنانت دميتري اۆەريانوۆ... ءتىزىم وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بارلىعى 209 جاۋىنگەر. تۋعان جەرلەرىنەن توپىراق بۇيىرماي, جات جەردىڭ ءبۇيىرىن تومپايتقان قايران بوزداقتار!..
اكە قابىرىنىڭ باسىندا
تاعى دا كاسيرا اپايدىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەك:
– ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ جازىندا رەسەيدىڭ ۆورونەج جەرىنە تابانىمىز ءتيدى. ول جاققا بارماس بۇرىن اسكەري كوميسساريات, رەسەي ەلشىلىگى ارقىلى دەرەكتەردى تاعى ءبىر انىقتاپ الدىق تا جولعا شىقتىق. كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ دەگەن ەمەس پە, جالعىز وزىمە جول ءجۇرۋ قايدان كەلسىن, جانىما نەمەرە ءسىڭلىم ءاليما مەن كىشى ۇلىم جانبولات ەردى.
گرافسكايا ستانساسى ۆورونەجدەن نەبارى 25-30 شاقىرىمداي جەردە ەكەن. سول ارادان ءبىزدى كراسنولەسنىي پوسەلكەلىك كەڭەسىنىڭ قىزمەتكەرى مارينا ۆورونينا ەسىمدى جىلى ءجۇزدى ايەل كۇتىپ الىپ, زيرات باسىنا ەرتىپ اپاردى. ەندى سول كەزدەگى جۇرەك تولقىنىسىمدى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. بەينە ءبىر الدىمنان اكەم شىعىپ: «قۇلىنشاعىم-اۋ, كەلدىڭ بە, ساعىندىردىڭ عوي ابدەن», – دەپ ماڭدايىمنان يىسكەپ, قۇشاعىنا باساتىنداي ءبىرتۇرلى الاكۇلىك كۇي كەشتىم. كوڭىلىم ۇيقى-تۇيقى, كوزىمدە جاس...
كاسيرا اپاي كوزىنە جاس تىعىلىپ, سول ءبىر جۇرەك تەبىرەنتەر ءساتتى جاڭا عانا باسىنان وتكەرىپ وتىرعانداي بىراۋىق ءۇنسىز وتىرىپ قالدى.
...اكە قابىرىنىڭ باسىندا قارتاڭ انا كوپ جىلادى. «جان اكەم, مەنىڭ كەلگەنىمدى ساعان اللا تاعالام سەزدىرسىن, پەرزەنتىڭنىڭ ساعىنىشتان سارتاپ بولعان توپىراعىڭا تامعان كوز جاسىن بالاڭنىڭ ءوزىڭدى ايمالاۋى دەپ بىلەرسىڭ. جانىم اكەم, وسىنشاما كەشىككەنىمە رەنجىمەسسىڭ. وسى كۇندى قانشاما جىل بويى سارىلا كۇتكەنىمدى سەزسەڭ ەتتى», دەپ ەگىلدى ول. ابدەن شەرىن تارقاتىپ, ماۋقىن باسقان سوڭ ارنايى الىپ كەلگەن تۋعان جەردىڭ توپىراعىن اكە قابىرىنە سالىپ, سول ارانىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن ورامالعا ءتۇيىپ الىپ, بار بىلگەن ايات سۇرەسىن وقىپ ورنىنان تۇردى.
– گرافسكايا ستانساسىندا بولعانىمىزدا مارينا نيكولاەۆنا بىزگە مىنا ءبىر جايدى اڭگىمەلەپ ەدى. باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاپ, جاريا ەتۋدە اسكەردەن جارالانىپ قايتقان, مەكتەپتە تاريح ءپانىنەن ساباق بەرگەن ءبىر ازامات كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. ول قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ گوسپيتالدە جينالىپ, ەسكەرۋسىز قالعان قۇجاتتارى مەن جەكە كارتىشكەلەرىن رەتتەپ, وسى باۋىرلاستار زيراتىندا جاتقان بوزداقتاردىڭ تىزىمدەرىن رەتكە كەلتىرىپتى. ول اداممەن دە كەزدەسۋگە تاعدىر جازباپتى. وسىدان 2 جىل بۇرىن قايتىس بولىپ كەتىپتى. وكىنىشكە قاراي, ول كىسىنىڭ اتى-ءجونىن دە سۇراپ الماپپىن, – دەيدى كاسيرا اپاي ءبىر وكىنىشتىڭ شەتىن شىعارىپ.
دەگەنمەن, كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىنى – كەش تە بولسا اكە قابىرىنىڭ تابىلعاندىعى. ەندىگى جەردە ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى جاۋىنگەر شاكىر اقپانبەتوۆتىڭ جىراقتا جاتقان بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ زيارات ەتىپ قايتىپ تۇرادى بۇدان بىلاي. كاسيرا شاكىرقىزى وسىعان تاۋبە دەيدى.
تالعات تاشكەەۆ, جۋرناليست.
استانا.
------------------------------------
سۋرەتتەردە: كاسيرا اپاي ۇلى جانبولاتپەن بىرگە اكە قابىرىنىڭ باسىندا; شاكىر اقپانبەتوۆتىڭ اسكەرگە الىنار الدىنداعى كەزى.
