قازىنالى قۇرلىق قالاسى

سوڭعى ايلاردا كوپتەگەن باسى­لىم­داردا, وزگە دە قۇرالداردا, عا­لام­توردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سى سايرام اۋدانىنىڭ اۋماعىندا, شىمكەنت شاھارىنان تاياق تاستام تۇستا قۇرلىق دەگەن ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلىپ, ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر دەگەن اقپارات, ءتۇرلى-ءتۇرلى حابارلار جا­ريا­لانىپ جاتىر. ءبارى دە شىن­دىققا سايادى. بىراق, كەيبىر باق-تار حابارلاعانداي, بۇل – پالەندەي توسىن, توتەنشە جاڭالىق ەمەس. راس, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي كولىك ءدالىزىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىس­تى كونە شاھاردىڭ ءتيىستى بولىگىن ەكى ايدىڭ ىشىندە تەزدەتە قازىپ ءبىتىرىپ, زەرتتەۋگە الۋ مىندەتى قويىلعان. بىراق قۇرلىق (حۋرلۋگ) دەيتىن عاجايىپ قالانىڭ بولعانى ءبىزدىڭ تاريحشىلار, جازۋشى­لار, ارحەولوگتار ءۇشىن بۇرىن­نان-اق ايان. ءتۇرلى تاريحي جازبالاردا, مادەني مۇرالاردا قۇرلىقتىڭ اتى مەن زاتى ەداۋىر باياندالادى.  «ەگەمەن قازاق­ستاننىڭ» 2009 جىلعى جەلتوق­سان­نىڭ سوڭعى اپتاسىنداعى سانىندا «قۋانا­دى قوس وزەن قوسىلعاندا» دەگەن ما­قا­لا جاريالاندى. سوندا سايرام­دىق جازۋشى-دارىگەر ەرسىن قويباعار­ ۇلى­نىڭ ءسوزى كەلتىرىلگەن: «سايرامدا ءالى زەرتتەلىپ-زەردەلەنبەي جاتقان جاع­دايات­تار جەتىپ ارتىلادى. مىناۋ تۇر­عان ءبىزدىڭ اۋىلدى الايىقشى. كۇنى كەشەگە دەيىن ستالين سەلوسى, ودان سوڭ «وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى» بولىمشەسى, كەيىنىرەكتە قىزىلسۋ, سيقىم اۋىلى اتان­دى. سوڭعى جىلدارى قۇرلىق اۋى­لى دەپ وزگەرتتىك. ازەر دەگەندە. تاپ وسى جەردە مىڭ جىل بۇرىن قۇرلىق قالاسى تۇرعان. اراب عالىمدارى سايرام (يسپيدجاب) ماڭىندا قىرىق قالا بار ەكەنىن جازىپ كەتكەن. سولاردىڭ ءبىرى قۇرلىق تۋرالى ءابۋ ىسقاق يبن مۇ­حاممەد ءال-فاريسي مەن ماقديسا ءال-مۇتاححار اتاپ كورسەتكەن. قازاق­ستان عالىمدارى ءارتۇرلى  بولجاپ ءجۇر­گەن قۇرلىق قورعانىنىڭ قالدىقتارى 1990 جىلى الماتى – تەرمەز تراس­سا­سى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇستىنەن وتكەندە تابىلدى. مۇنى اكادەميك, اتاقتى ار­حەو­لوگىمىز كارل بايپاقوۆ راستاپ بەردى...» ءيا, سولاي. قۇرلىق قالاسىنىڭ ورنى 1990 جىلى تابىلعان. ول تۋرالى سول كەزدە باق حابار بەرگەن. جازۋشى ەرسىن قويباعار ۇلىنىڭ ءوزى دە اۋداندىق «مارتوبە», وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە, رەسپۋبليكالىق «دالا» جۋرنا­لىن­دا ماتەريالدار جاريالاعان. تابىل­عان تامتىقتار, قۇمىرالار, اقشا­لار مەن مورلەر تۋرالى بايانداعان. وكىنىشكە قاراي, سول كەزدە ەشكىم نازار اۋدارمادى. كوڭىل بولمەدى. ولاي بولاتىنى تۇسىنىكتى دە. كسرو تاراپ جاتتى. قازاقستاننىڭ شاما­سى كەلمەدى. اركىم-اركىم تۇرتكىلەپ تەڭگەلەر تاۋىپ ءجۇردى. ءۇي سالامىن دەپ شۇڭقىر قازعاندار قازىنالار مەن قۇمىرالارعا, قورعاننىڭ قابى­ر­عالارىنا كەزىكتى. قويباعار ۇلى قوي­عىز­عان, قۇرلىق اتىن العان اۋىلدىڭ ادامدارى الۋان ءتۇرلى اڭىزدار اي­تىپ, تاڭعاجايىپ تۇستەر كورىپ ءجۇ­رىپ جاتتى. الماتى – تەرمەز تراس­سا­سى دا, عاجاپ شاھار حاقىنداعى ءاڭ­گىمەلەر دە ەسكىرۋگە اينالدى. قۇر­لىق اۋىلى گۇلدەندى. مىنەكيىڭىز, ەندى ارادا ون ءبىر جىل وتكەندە قايران قۇرلىقتىڭ ور­تاڭعى بولىگى باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ۇلى جولى ەنشىلەگەن ەندىكتەن ەلەڭ­دەتىپ, ەجەلگى ءداۋىر­لەردىڭ كۇيىن شەرتىپ شىعا كەلدى. ءبىرازدان بەرى «ارحەولو­گيالىق ساراپتاما» جشس جەتەكشىلىگىمەن ارنا­يى ماماندار, قۇرلىق جانە قاي­نار­بۇلاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىن­دارى قازبا جۇمىستارىن جىلدامدا­تىپ جۇرگىزىپ جاتىر. سەبەبى, كوپ ۇزا­ماي-اق ۇلى جولدىڭ قۇرىلىسى قاي­تا جالعاسۋى قاجەت. ۋاقىتشا توقتاپ تۇر. «قۇرلىق – شىمكەنت شاھارى­نىڭ بۇرىنعى اتى. قازاق حاندىعىنىڭ قا­لاسى. بىرنەشە رەت قيراعان. جوڭعار­لار سوڭعى مارتە كۇيرەتكەننەن كەيىن وڭالا الماعان», دەگەندەي پىكىرلەر بۇ­رىن دا بارتۇعىن. بۇگىن دە ايتىلىپ جاتىر. «جوق, قۇرلىق – شىمكەنت ەمەس, سايرام توڭىرەگىندەگى قىرىق قا­لا­نىڭ ءبىرى. اراب ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارىنا قاراساق, بۇل شاھار ءىح – ح عاسىرلاردا دا بولعان. ءحىى – ءحىىى عاسىرلاردا قيراپ-كۇيرەگەن». ەكىنشى پىكىردەگىلەر وسىلاي ماعلۇم­دايدى. «ءبارى زەرتتەلەدى, انىق­تا­لا­دى, سول ءۇشىن دە قازبا جۇ­مىس­تارى قارقىندى ءجۇر­گى­زىلۋ­دە. توق­سانىنشى جىل­دارى كۇش-قارا­جات جوق ەدى, مىنە, ءبا­رى بار. تاۋەلسىز­دىك­تىڭ ارقا­سى» دەيدى الكەي مار­عۇلان اتىن­داعى ارحەولوگيا ينستي­تۋ­تى­نىڭ قۇر­­مەت­تى دي­رەكتورى, ۇعا اكادەميگى كارل بايپاقوۆ. قازاقستاننىڭ قاي ءوڭىرى دە – تۇنىپ تۇرعان تاريح. ءاسى­رە­سە, وڭتۇستىك ءوڭىرىڭىز وزگە­شە. سايرامنىڭ, تۇركىبا­سى­نىڭ, ور­­داباسىنىڭ, قازى­عۇرت­­تىڭ قاي تۇسىن قازساڭىز دا قالا­لار شىعا كەلەدى. قا­زىل­ماعان, زەرتتەلمەگەن, اشىل­­ماعان قان­شاما شاھارلار جاتىر. شىم­كەنتىڭىزدىڭ وزىندە دە جۇم­باقتار جەتەدى. قىرعى بازار­دىڭ, ەسكى شاھاردىڭ, «شىم­قالا» كەشەنى دەپ اتالىپ, ءتۇرلى قۇ­رىلىستار قارقىن العان الاڭنىڭ اس­تىندا دا تاريحي قا­زى­نالار بار. ءبارىن قازعىلاپ, بەي-بە­رە­كەت توڭكەرە بەر­گەننىڭ دە ءجونى جوق. ونسىز دا  ور­دا­باسى, وتى­رار, تۇركى­ستان, سوزاق جا­عى كىم بولسا سول شۇقى­لاپ, قالاي بولسا سولاي قاز­عان­­دىق­تان, شۇرق تەسىك شيىر­­لارعا اينال­دى. ءاسى­رەسە,  وتى­رار­­دىڭ ورنىن قايتا-قايتا قازدىق. ساقتاي ال­مادىق. اشىق اسپان استىن­دا, جاۋىن-شاشىن وتىندە قالىپ, قور بولدى. ءيا, ءبار-ءبارىن تاپ بۇگىن قازىپ, تاپ بۇگىن كورىپ, تاپ بۇگىن ءبىلىپ الا قويا­مىز دەگەنىمىز كۇپىرلىك بولار. ەرتەڭگى ۇرپاققا دا تاريحي تانىم قازىنا­لارىن قالدىرايىق. بالكىم, ولار بىزدەن الدەقايدا الەۋەتتى, تەرەڭ, ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولار. زەرەگىرەك, زەردەلىرەك ارەكەتتەردىڭ جولدارىن تابار. مارحابات بايعۇت. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتى تۇسىرگەن قايسار شەرىم.