تۇرعىندار تىلەگى شەشىمىن تاپسا

تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ەل­با­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركىس­­تان-شىمكەنت باعىتىندا جۇرە­تىن قا­لاارالىق پويىز قاتىناسى جولعا قويىلعان بولاتىن. شالعايدا جاتقان (تۇركى­س­تان-شىمكەنت اراسى) ەلدى مە­كەن­دەگىلەردىڭ سول كەزدە قۋا­نىش­تارىندا شەك بولعان جوق. بىراق, بۇل قۋانىشتارى ۇزاققا بارما­دى. سەبەبى, العاشقى جىلدارى بۇل پويىز كۇندە ءجۇرىپ تۇردى, كەيىننەن كۇنارا جۇرەتىن بولدى. ءسويتىپ, جىلدان-جىلعا ءجۇرۋ كەس­تەسى كەمي بەردى. قازىر ەندى اپتا­سىنا ءۇش-اق رەت  قاتىنايدى. تۇركىستان-شىمكەنت ارالى­عىن­­داعى  بەكەتتەردە (رازەزد) ءبىر­نەشە ەلدى مەكەن بار. وندا تۇ­راتىن حالىقتىڭ ءبىرازى سول تەمىر جولدا جول جوندەۋشىلەر بو­لىپ ىستەيدى. باسقالارى قولدا­رىنداعى بەس-التى مالىن باعىپ, سونىڭ ارقاسىندا كۇندەرىن كورىپ وتىر­عان قاراپايىم حالىق. ادام بول­عان سوڭ باس اۋىرىپ, بالتىر سىز­داماي تۇرمايتىنى بەلگىلى. ەگەر دە ءبىر جاعداي بولا قالسا (جامان ايتپاي جاقسى جوق), جان-جاقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋ­دىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى جالعىز ءمۇم­كىن­دىگى –  جاڭا­عى پويىز. بۇل ەلدى مەكەندەرگە اۆتوبۋس نەمەسە تاك­سي ءجۇر­مەيدى. الدا-جالدا تاك­سي شىقسا, اكەسىنىڭ قۇنىن سۇرايدى. بالا-شاعالارىنا نەمەسە ءوز­دە­رىنە ءبىر انىقتاما (سپراۆكا) الۋ ءۇشىن الىستاعى تۇركىستانعا نەمەسە شىمكەنتكە بارۋعا تۋرا كەلەدى. ال باراتىن كولىك جوق. سوندىقتان جاس بالالارى اۋى­رىپ قالسا, كەلىندەرى بوساناتىن بولسا, نە ىستەرىن بىلمەي تۇيىققا تىرەلىپ وتىرعاندارى. قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە ءۇل­كەن ۇلەس قوسىپ جاتقان وسى شال­عايداعى اۋىلداردىڭ ادام­دا­رى ەمەس پە؟ بۇل بەكەتتەردە تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تەك قانا ءوز قانداستارىمىز. ولاردان باسقا مۇندا بىردە-ءبىر باسقا ۇلت وكىل­دەرى تۇرمايدى. وسىنداي قيىن­شى­لىق­تارعا قاراماي جاز­دىڭ اپتاپ ىس­تى­عىنا كۇيىپ, قىس­تىڭ قا­قاعان ايا­زى­نا توڭىپ جۇ­مىس ىستەپ, تەمىرجولدان اقاۋ شىعارماي, پو­يىز­داردىڭ توقتاپ قالۋىنا جول بەرمەي, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ءوز جۇمىستارىنا ءۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءار­كىم ءوز مىندەتىن اتقارۋدا. وسىنداعى حالىق بىرنەشە جىل­­دان بەرى وسى ماسەلە ءجو­نىن­دە ءتيىستى ورىندارعا دابىل قاعىپ كەلەدى, بىراق ەشقانداي ناتيجە جوق. تەمىرجول باسشىلارىنا ايت­­سا, ولار جەرگىلىكتى باسشى­لار­عا سىلتەيدى. جەرگىلىكتى باس­شى­­لارعا ايتسا, تە­مىر­جولعا سىلتەيدى. ماسەلەنى شەشۋ تۋرالى ەشقاي­سىسىنىڭ قۇلقى جوق. ەكى ورتادا تۇرعىندار وزدە­رىن ارالدا قالعان ادامداي سەزىنىپ, ازاپپەن كۇن كەشۋدە. وسى اي­تىل­عان جاع­داي­لار­عا بايلانىستى «ەگە­مەن قازا­ق­ستان» گازەتى ارقى­لى ۇكى­مەتكە وتىنەرىمىز, قالاارا­لىق ءتۇر­كىستان-شىمكەنت-تۇركىستان پو­يى­زىن كۇن سايىن قاتىناي­تىن­داي, ەڭ بول­ماعاندا اپتاسىنا بەس كۇن ءجۇ­رە­تىندەي ەتىپ كومەك جاساسا. ەكىنشى ماسەلە – وسى ديزەل-پويىزدىڭ تەحنيكالىق جاعدايى جايىندا. مۇنىڭ پايدالانۋ مەر­زىمى بىتكەن. ايتەۋىر جاماپ-جاس­قاپ, وزدەرىندە قوسالقى ءبول­شەك­تەر بولماسا, جان-جاقتاپ  ىزدەستىرىپ تاۋىپ اكەلىپ, جۇرگىزۋدە. ءتۇر­كىستان لوكوموتيۆ دەپوسى – ءبىر عاسىردان (1904) استام تا­ريحى بار بايىرعى دەپو. مۇندا جۇ­مىس قولى دا, بىلىكتى ماماندار دا جەتكىلىكتى. ءبارى وسى جەردە تۋ­ىپ-وسكەن تۇركىستان­نىڭ ءتۇ­لەك­تە­رى, سىرتتان كەلگەندەر جوق. سون­دى­ق­تان قازاقستان تەمىرجول باس­شىلارىنا بىزگە جاڭادان شى­­عىپ جاتقان ديزەل-پويىزدىڭ ءبى­رەۋىن بولگىزسە دەگەن تىلەگىمىز بار. مۇنان بۇرىن «قتج» ۇك» اق ەكى قالاارالىق پويىزدى جول­عا شىعارعان ەدى. ونىڭ ءبىرى «اس­تانا-كوكشەتاۋ», ەكىنشىسى «اس­تانا-پاۆ­لودار» باعىتتارىندا ءجۇ­­­­رىپ جاتىر. سونداي پويىزدىڭ (دي­زەل-پويىز نەمەسە رەلستىك اۆتوبۋس) بىرەۋىن تۇركىستانعا نەگە بەرمەسكە. بۇل ەلى­مىزدىڭ جي­ىرما جىل­دىق مەرەي­تويى قارسا­ڭىندا بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن سىي­لىق بولار ەدى. تۇركىستان – ەجەلگى تاريحي قالا, رۋحاني استانا. تۇركىستاندا قازاق حاندارى ءتۇرلى ەلدەردەن ەلشىلىكتەر قابىلداعان. قازاق بي­لەۋ­شىلەرىنىڭ حان كوتەرۋ سال­تا­نات­تارى وسىندا وتكەن, قازاق­تىڭ بەتكە تۇتارلارى ءماجىلىس ءوت­كىزگەن. بۇگىنگى تاڭدا الىس-جا­قىن شەتەلدەردەن, اسىرەسە, مۇ­سىلمان ەلدەرىنەن كەلىپ جات­قان قوناقتار-تۋريس­تەر قانشاما. استانادان, الماتى­دان كەلىپ جات­قان لاۋازىمدى اعا­لارىمىز, زيا­لى قاۋىم تۇركىس­تان­دى ۇلكەن ماقتانىش تۇتادى. ءۇشىنشى ماسەلە, تۇركىستان ستان­ساسىنداعى تەمىرجول ۆوكزا­لى تاريحي ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش رەتىندە تانىلىپ, مەم­لەكەتتىڭ قاراۋىندا بولىپ كەلگەن ەدى. 2004 جىلعى جەكەشەلەندىرۋ باستالعان كەزدە تەمىرجول مەكەمەلەرىن دە اكتسيونەرلىك قو­عامعا اينالدىرۋ شاراسى باس­تالدى دا, سول ءتىزىمنىڭ ىشىندە تاريحي ماڭىزى, مادەني قۇن­دى­لىعى زور تۇركىستان ۆوكزا­لى دا ەنگىزىلىپ, «تەمىرجول­قىز­مەت» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ يەلىگىنە ءوتتى دە كەتتى. الايدا «تەمىرجولقىزمەت» اق بۇل ۆوكزالعا تاريحي ەسكەرتكىش تۇگىلى حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان مەكەمە قاتارىندا دا ءمان بەرمەدى. سول ۋاقىتتان بەرى ۆوك­زالعا كۇر­دەلى جوندەۋ تۇرماق, اع­ىم­­داعى جوندەۋ دە جاسا­لىن­بادى. سۋ, جىلۋ جۇيەلەرى ابدەن توز­عان. تۇندە جانىپ تۇراتىن ءارتۇرلى شامدارعا جەتكىلىكتى جا­رىق بەرىلمەيدى. ۆوكزال قىزمەت­كەرلەرى قىس­تا سىرت كيىمدەرىمەن وتىرىپ قىز­مەت كورسەتەدى. جۇ­مىسشىلاردى ءجونسىز قىسقارتۋ­لارىنان ۆوكزال اۋماعى ساني­تار­لىق تالاپتارعا ساي ەمەس دەپ تا­نىلىپ وتىر. جولاۋ­شىلار پو­يى­زىن قابىلدايتىن 1 جانە 2 جولدار ارالىعى ۋاقىتىلى تا­زا­لانبايدى. ۆوكزالدىڭ قالا بەتىندەگى كىرەبەرىس ەسىگىنىڭ ال­دىن­داعى تەكپىشەكتەرگە توسەلگەن كافەلدەر بىت-شىتى شىعىپ سىن­عان. سىرتتان كەلگەن قوناقتار تۇرماق, جەرگىلىكتى تۇرعىندار­دىڭ ءوزى وس­ىن­داي كەلەڭسىز جاع­دايلاردى كورىپ, ىڭعايسىز كۇيگە تۇسەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك. ءما­سى­موۆ­تىڭ تاپسىرماسى بويىنشا (2010 ج. 01.12 №17/36. 007-816.07-3) قا­زاق­ستان تەمىرجول ۆوكزالدا­رىن مەم­لەكەت مەنشىگىنە ءوت­كىزۋ تۋرا­لى شەشىم باسقا ۆوكزالداردا ىسكە استى دا تۇركىستان ۆوك­زالى سول كۇي­ىندە اق مەنشىگىندە قالىپ قويدى. ۇكىمەتتەن گازەت ارقىلى وس­ىن­داي كەلەڭسىز جاعدايدان حا­لىق­تى قۇتقارىپ, ماسەلەنىڭ وڭ شە­شىمىن تابۋعا كومەكتەسۋىن سۇرايمىز. تۇركىستان تەمىرجول تورابى جۇمىسشىلارى, ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى اتىنان – اسەتۋللا كاريموۆ, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.