تەرەڭ تانىم, بەرەن ۇستانىم

سوفى سماتاەۆ – تالانتتىڭ كەمەلى بولا ءجۇرىپ تارلان تارتقان, تالانتتىڭ تارلانى بولا ءجۇرىپ كەمەل تارتقان, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان قۇرىشتاي قاي­راتتى قالامگەر. جازۋشى ەلىنىڭ يگىلىگىنە توعىز رومان, ون ءۇش پوۆەست, ون ءتورت پەسا, ون ەكى داستان, ءۇش كي­نوس­تسەناري, بەس ليبرەتتو, سونداي-اق اڭگى­مەلەرى مەن ولەڭدەرىنىڭ, پۋبليتسيستيكا­لىق شىعارمالارىنىڭ قالىڭ قاتارىن ۇسىنىپ­تى. ولاردىڭ ىشىندە ون ءتورت ەلدىڭ تىلىنە اۋ­دا­رىلىپ, الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني باي­لى­عىنا اينالعان تۋىندىلارى دا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ونىڭ «ەلىم-اي» تريلوگياسى. وزىمىزگە بەلگىلى, «ەلىم-اي» ءانى دۇنيەگە كەلگەلى دە بىرنەشە عا­سىردىڭ ءجۇزى بولدى. مەملەكەتتىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن, ەلدىڭ ەگەمەندىگىن جوقتاعان حالىقتىڭ وسى ءانىن تىڭداپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بىرنەشە بۋىنى ءوتتى. قانشا كوش, قانشا كەرۋەن كوڭى­لىن تولقىتىپ ايتىپ وتكەن وسى ءاننىڭ وزەگى­نەن ءوز شىعارما­شى­لىعى ءۇشىن اسا باعالى ءمان تابۋ, ءسويتىپ حا­لىقتىڭ ەركىندىگى, تاۋەل­سىزدىگى, وتانى ءۇشىن قاھارماندىق كۇرەسىن سۋرەتتەيتىن تۇتاس ءبىر تاريحي تريلوگيا جازىپ شىعۋ ءبىزدىڭ زامان­داسىمىز سوفى سماتاەۆ­تىڭ تالانت تابي­عا­تىن ىلگەرىدە وتكەندەردەن دە, وزىمەن زامانداس قالامگەرلەردەن دە ەرەكشە كورسەتەدى: جازۋشىنىڭ كوزى كورەگەن, كو­ڭىلى جۇيرىك, تانىمى تەرەڭ. تۋراسىن ايتساق, جازۋشى جازار شىعارماسىنىڭ تاقىرىبى مەن يدەياسىن حالىق تاريحىنان, ادام تاع­دى­رىنان, ۇلت رۋحىنىڭ قاسيەتتى كۇش-قۋاتىنان ىزدەيدى دە, «جۇرەگىنە سۇڭگىپ, ءتۇبىن كوزدەپ», شىن اسىل­دى سودان تابادى. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ەجەلگى داۋىردەن ءبۇ­گىن­­گە دەيىنگى دامۋ تاريحىندا كوپتەگەن وزگە­رىس­­تەر بولعانى بەلگىلى. ءبىر قۇبىلىستار ءوش­تى. ەكىنشى ءبىر قۇبىلىستار وزگەردى. ەندى ءبىر قۇبىلىستار وشپەدى, وزگەرمەدى. وسىلاردىڭ باسىندا ادام وزگەرگەندە كونەرمەگەن, زامان قۇبىلعاندا بۇزىلماعان, ۇلتتىڭ ساناسىندا ساقتالعان, رۋحىمەن بىرگە جاساعان, ءسويتىپ بۇگىنگى كۇنىمىزگە سارى التىنداي سارعايىپ, ساف كۇيىندە جەتكەن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىز­دىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى سىندى اسىل قازىنامىز تۇر. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى تۋرا­لى وي وتكەن عاسىرلاردىڭ قوعامدىق سانا­سى­نىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى بولدى. بۇل سوزدەردىڭ نەگىزىندە ۇلكەن ۇعىمدار جاتقانى راس. بۇگىن­دە ولاردى ۇعىم دەپ قانا تانۋ جەت­كىلىكسىز. ەندىگى تۇستا ولاردى حال­قى­مىز­دىڭ باعى مەن قۇتى, قادىرى مەن قاسيەتى دەپ بىلگەنىمىز پا­رىز. ويتكەنى, كوز الدىمىزدا دەرەكسىز ۇعىم­نان زاتتى بولمىسقا, الىس ارماننان اسىل اقيقاتقا اينالعان مەملەكەتتىڭ تاۋەل­سىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادام­گەرشىلىك كەمەلدىگى – ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدىڭ قوعامدىق سا­نا­سى ءۇشىن دە باعا جەتپەس باستى قۇندىلىق. سوفى سماتاەۆ شىعارماشىلىعى وسىنداي قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. ءبىر «ەلىم-اي» ەمەس, جازۋشىنىڭ «اقجەلەڭ», «بۇلاق», «ءماڭ­گىلىك باستاۋى», «ءبىز قۇل­مىز با, كىمبىز؟», «جارىلعاپ با­تىر» روماندارى دا, «قوبىلاندى با­تىر», «دۇنيە وتەرىندە شىر اينال­دى» جانە باسقا ورتا كولەمدى ەپي­كا­لىق تۋىندىلارى دا, «حان ابىلاي», «بۇقار جىراۋ», «شاقشاق جانىبەك», «باس قايدا, باس؟», «التىن قۇنداق» سەكىلدى درا­ما­لىق تۋىندىلارى دا مەملەكەتتىڭ تاۋەل­سىزدىگى, ەلدىڭ ەگەمەندىگى, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك كەمەلدىگى تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنىستەن, سۋ­رەت­كەرلىك قۇشتارلىقتان تۋعان. قالام­گەر­دىڭ ولەڭدەرى مەن داستان­دا­رىندا دا زامان­نىڭ سىنى, ادامنىڭ سىرى شىنايى كورىنىس تابادى. «ەلىم-اي» تريلوگياسىنىڭ كور­كەم­دىك قۇ­رى­لىمىندا حاندار مەن سۇلتانداردىڭ, بيلەر مەن باتىر­لاردىڭ قالىڭ قاتارى كورى­نىس بەرەدى, حالىق, بۇقارا تىرشىلىگى دە كەڭ ورىن الادى. تاريحي ءداۋىر, تاريحي تۇلعا­لار بول­مى­سى, حالىق ومىرىندەگى ترا­گەديالىق ءارى قاھار­ماندىق كەزەڭنىڭ شىندىق وقيعالارى پايىمدالادى. «ەلىم-اي» تريلوگياسىندا ەل ۇلاندارى­نىڭ وتان ءۇشىن جۇرگىزگەن ەرلىك ۇرىستارى­نىڭ, حالىق قاھارماندىعىنىڭ ۇلكەن سۋرەتى جاسالعان. جەكە باتىرلاردىڭ تۇلعالارى دا تاريحي شىندىققا ساي دارالانادى. Cولار­دىڭ قاتارىنداعى ەرەن باتىرلاردىڭ ءبىرى جاڭگىر سۇلتان مەن جوڭعار نوياندارى ارا­سىن­دا بولعان بىرنەشە سۇراپىل ۇرىستاردىڭ سۋرەتى ەرەكشە كوركىمەن كوز تارتادى. قۇجات­تاردا 1634 جىلى جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا ويسىراتا سوققى بەرگەنى, سول سوعىستا ەسىم حاننىڭ ۇلى جاڭگىر سۇلتاننىڭ جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنى تۋرالى ايتىلادى. تريلوگيادا جاڭگىر سۇلتاننىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى ناقتى كورسەتىلمەيدى, اۆتور قازاق حانزادا­سى­نىڭ تۇت­قىندالۋىنا سەبەپكەر بولعان جاع­داي­دى ءوزى ويدان توپشىلاپ تولعايدى. ءوز ءداۋى­رىنىڭ تەڭ­دەسسىز زور باتىرى اتانعان ءجاڭ­گىر­دى اشىق, بەتپە-بەت سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇس­كەن­دەي كۇيگە ۇشىراتپاي, اينالاسىن­داعى­لاردىڭ قامسىز­دى­­عى­نان قاپىدا قالعانداي ەتىپ سۋرەتتەۋ – قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق قيالىنان تۋعان مازمۇنى باي, ماعىناسى تەرەڭ كوركەمدىك شەشىم. جاڭگىردىڭ تۇت­قىننان بوسانۋىنا بايلا­نىس­تى ەپيزودقا قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. جازۋشى تاريحي تۇلعانىڭ بولمى­سىن­داعى ىزگىلىك, ەرلىك قاسيەتتىڭ حالىقتىق ءمانىن اشىپ, ايقىنداپ, اجارلاي تۇسەدى. «ەلىم-اي» رومانىندا جاڭگىردىڭ سوعىس الدىنداعى كوڭىل كۇيىن اڭعارتىپ, اسكەري ويلاۋ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن كوركەمدىك توپ­­­شىلاۋلار مەن سۋرەتتەر دە تۇتاستاي شىن­­­دىق­قا نەگىزدەلگەن. سوعىس جاع­دا­يىن­دا­عى قولباسىنىڭ اسكەري ارەكەتىنىڭ ءناتي­جە­لىلىگى جاۋدىڭ كۇشىن, امال-ايلاسىن, بەلگىلى ءسات­تەر­دە كورسەتە الاتىن قايراتىن الدىن الا با­رىنشا تەرەڭ تالداپ, تالقىلاپ تانۋ ءجا­نە سوعان وراي بەلگىلى جاعدايداعى ەڭ ءتيىم­دى, ۇتىمدى شەشىمدى قابىلداي ءبىلۋ قابى­لەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى. جازۋشى جاڭگىر­دىڭ التى ءجۇز قولمەن جاۋدىڭ ەلۋ مىڭ ءاس­كەرى­نە توي­تارىس بەرۋگە بەكىنگەن نار تاۋەكەل با­تىل­دىعىن, التى ءجۇز قولمەن دە قاپتاعان قا­­لىڭ جاۋعا ۇقساتا تويتارىس بەرۋگە بولا­تىن وڭ­تاي­لى ءسات پەن قولايلى جاعدايدى تاڭ­داپ, تابا بىلگەن العىرلىعىن اڭداتادى. التى ءجۇز جاۋىنگەردىڭ ەلۋ مىڭ قولمەن بەتپە-بەت قيان-كەسكى شايقاسى دا روماندا ۇلكەن شەبەرلىكپەن بەينەلەنەدى. شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ “قالقامان-ما­­مىر” داستانىندا ءوز جۇرتىنا قاپا بو­لىپ, ناعاشى جۇرتىنا كەتكەن قالقاماندى ىزدەۋگە ەل ادامدارىنىڭ “اقتابان شۇبى­رىن­دى” جاعدايىندا مۇمكىندىگى بولماعان­دىعى ايتىلادى. ودان ءارى داستاندا مىناداي مالىمەت بار: «ول تۇگىل انەت باباڭ كوشكە ەرە الماي, تىرىدەي ءدوڭ باسىندا قالعان ءول­مەي». انەت بابانىڭ جاۋدان ىعىسىپ بارا جات­قان ەلدىڭ كوشىنە ىلەسپەي, جۇرتتاعى ءدوڭ باسىندا قالا بەرگەنى جايىنداعى مالىمەت شاكارىمنىڭ شەجىرەسىندە دە ساقتالعان. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تريلوگياسىندا انەت بابانىڭ ەلدىڭ كوشىنە ەرە الماي, جۇرتتا قالىپ قويعانى وسى قالىپتا كورىنىس تابادى. «ەلىم-اي» تريلوگياسىنىڭ ءۇشىنشى كىتابىن­دا وسى وقيعا قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ اڭگى­مەسىنىڭ جەلىسىندە باياندالادى. جاۋدىڭ جاۋىزدىعىنا شىداي الماي جان ساۋعالاپ بوسقان ەلدىڭ كوشىنە انەت بابانىڭ وزدىگىنشە ىلەسىپ جۇرە الماعانى شىندىققا قايشى كەلمەيدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قالقامان-مامىر داۋى تۇسىندا انەت بابا, شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ داستانىندا بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا 95 جاستا بولسا كەرەك. ءجۇز جاسقا قاراي اياق باسقان قارت ءبيدىڭ جاۋگەرشىلىك جاعدايىندا دا, بەيبىت تۇرمىس جاعدايىندا دا وزدىگىنشە كوشكە ىلەسىپ ءجۇرۋى نەعايبىل. انەت با­با­نىڭ كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا توبە باسىندا تىرىدەي قالا بەرۋىن ونىڭ قارتايعان, اياق باسىپ جۇرۋگە جارا­ماي­تىن دارمەنسىز كۇيىمەن بايلا­نىس­تى سۋ­رەت­تەۋدىڭ جازۋشى ءۇشىن دە, جازۋشىنىڭ شىعار­ماسى ءۇشىن دە جاتتىعى جوق. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعى­نان “اقتابان شۇ­بى­رىندى” بول­عان ەل تاعدىرىنداعى تراگە­ديا­لىق احۋال­دى انىق, ناقتى كورسەتۋدە ايرىق­شا قىزمەت اتقارادى. سوفى سماتاەۆ­تىڭ تريلوگيا­سىن­دا سەلدەي قاپتاپ كەلە جاتقان جاۋدان ىعىس­قان وشا­­عان ءبيدىڭ اۋى­لىنىڭ جالپى كو­رى­نىسى سۋرەتتەلەتىن ەپي­زود بار. اۋىلىن, تۋعان-تۋىس­تارىن ءتۇ­گەل كو­شىر­گەن وشا­عان بي جال­عىز ءوزى جۇرتتا قا­لۋعا بەكىنەدى. اكە­سىن تىرىدەي جاۋ قولى­نا قالاي قال­دىرىپ كە­تەرىن ءبىل­مەي جانى قي­نال­عان ۇلىنا وشا­عان بي مىنانى ايتادى: “… – مەنى جاز­عىرماس. قاشىپ كەتسەم, جاز­عىرار كوپ. تاۋىم دا, وزەنىم دە, جەر­وشاعىم دا, ءتىپتى وتىمنىڭ ور­نىن­داعى ك ۇلىم دە جوق­تايدى. مەن كەتسەم, كارى سۇيە­گىمدى قاي­تا اكەلە الماي­مىن. ونان دا اللا­نىڭ اق بۇيرىعىن وسى ارادان كۇتەيىن. ەڭ­كەيشى, ءداۋ­لەنىم, – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن سى­بىر­لاپ ءبىتىردى. ءال­سىز ەرىن ۇلىنىڭ ماڭ­دايى­نا بولار-بول­ماس ءتيدى دە, ەندى قايتىپ اشىل­ماي ءبۇ­رىلدى دە قالدى”. وشاعان ءبيدىڭ ءسوزى كەسىمدى, شەشىمى بەرىك. وسى سوزىنە بايىپپەن قاراعاندا, ءبيدىڭ كوش­كەن اۋىلىنا ەرمەي, جۇرتىنداعى توبە با­سىن­دا جاپادان-جالعىز قالىپ قويا بەرۋىنىڭ بىرىمەن-ءبىرى تىعىز بايلانىستى ەكى سەبەبى بارى بايقالادى: ونىڭ ءبىرى, تۋعان جەرىن, ءوس­ك­ەن ورتاسىن تاستاپ كەتۋگە ءبيدىڭ ءداتى جەتپەيدى. ەكىنشىدەن, قارت بي كارى سۇيەگى جات جەردە ەمەس, كىندىك قانى تامعان تۋعان توپى­راقتا قالۋىن قالايدى. تۋعان جەر تۋرالى بەرىك قالىپتاسىپ قالعان قاسيەتتى ۇعىم, تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىك وشا­عان ءبيدى وسىنداي شەشىمگە الىپ كەلەدى. ەندى ىلگەرىدە ءسوز بولعان مالىمەتتەرمەن مازمۇن-ءمانى جاعىنان ۇندەس كەلەتىن مىنا ءبىر وقيعاعا كوڭىل ءبولىپ كورەلىك. ش.ءۋالي­حانوۆ جازىپ قالدىرعان اڭىز بويىنشا, قال­ماق­تارعا قارسى ءبىر سوعىستا قازاقتار جاعى­نان ءۇيسىنباي, جاڭاتاي, ارقاندار دەگەن اع­ا­يىندى ءۇش جىگىت ايرىقشا قايرات كورسەتەدى. ارقاندار جاۋ قولىنان مەرت بولادى, ءۇي­سىن­باي مەن جاڭاتاي بويلارىن ىزا كەرنەپ, جاۋ­عا قارسى جان اياماي قىرعىن مايدان اشادى. ءۇيسىنباي جاۋ جاراعىنان جارىلىپ, اياعىنىڭ باسىنا تۇسكەن ىشەك-قارنىن جيناپ, تۇيە ءجۇن شەكپەنىنىڭ ەتەگىنە سالىپ العان سوڭ دا جاۋ­لارىن جاپىرا سوعادى. سوعىس سو­ڭىندا سەگىز جاۋىنگەرىمەن عانا قالعان جا­ڭا­­تاي باتىر با­لاسى قوقىشتى شاقىرىپ الىپ, استىن­دا­عى تۇلپارىنان ءتۇسىپ, ونى با­لا­سى­نىڭ الدى­نا كولدەنەڭ تارتادى. تۇل­پار­عا ءمىنىپ تۇرعان بالاسىنا جاڭاتاي مىناداي وسيەت ايتادى: “ەلگە جەت, جاۋ شەبىن جارىپ ءوت, ايتپەسە ءبىز ءۇشىن جاۋدان كەك قايتاراتىن ادام جوق”. جاڭاتاي باتىر بالاسىن قۇتقارىپ, ءوزى جاۋلارىمەن سوعىس ۇستىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. جاڭاتاي باتىردىڭ استىنداعى جان سەرىگى تۇلپارىن بالاسىنا ءتۇسىپ بەرىپ, ونى ەلگە قايتارۋىنىڭ تۇپكى نەگىزىندە جاتقان وي انىق كورىنگەن: جاڭاتاي باتىر بالاسىنىڭ ءتىرى قالۋىن ءبىرىنشى تىلەك ەتىپ تىلەۋىنىڭ سەبەبى – ءوزىنىڭ كەگىن, ەلدىڭ كەتكەن ەسەسىن جاۋدان سول قايتارادى دەپ سەنگەندىگىندە. ونىڭ ءۇس­تى­­نە وسى كورىنىستە حالىقتىڭ وتان تۋرالى ۇر­­­پاقتان ۇرپاققا جالعاسقان ءداستۇرلى ءدۇ­نيە­­تا­نىمىنىڭ تەرەڭدەگى اسىل ءمانى بار. تاريحتاعى انەت بابا, “ەلىم-اي” تريلو­گيا­سىنداعى وشاعان بي جانە ش.ءۋاليحانوۆ جازىپ قالدىرعان اڭىزداعى جاڭاتاي باتىر باسىنداعى وسى ءۇش وقيعانى ءوزارا ساباقتاس, بايلانىستى پايىمداعاندا, حالىقتىڭ ءداس­تۇرلى ۇعىم-تۇسىنىكتەرىنىڭ, دۇنيەتانىمى­نىڭ, ويلاۋ, ارەكەت ەتۋ مادەنيەتىنىڭ كەيبىر ماڭىزدى, ءماندى قىرلارى كوزگە تۇسەدى. انەت بابانىڭ بوسقان ەلدىڭ جۇرتىندا جالعىز ءوزى قالا بەرگەندىگى تۋرالى كورىنىستىڭ حالىقتىڭ ءداستۇرلى رۋحاني دۇنيەسى مەن تانىمىنا, ءما­دە­نيەتىنە ساي پايىمدالۋى اسا ماڭىزدى دەسەم, ونىڭ سەبەبىن ەكى ءتۇرلى جاعدايمەن ءتۇ­سىن­دىرۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرى – قارتايعان بي­دىڭ كوشكە ەرىپ جۇرۋگە ءال-قۋاتىنىڭ جوق­تى­عى. ەكىنشىسى – ءبيدىڭ ءوز سۇيەگىنىڭ تۋعان جەر توپىراعىندا قالۋىن ماقۇل كورگەن ىشكى جانە سوڭعى تىلەگى. س.سماتاەۆتىڭ تريلوگيا­سىن­دا وشاعان ءبيدىڭ كوشكەن اۋىلدىڭ جۇر­تىن­داعى توبە باسىندا قالۋىنىڭ سىرتقى ەمەس, ىشكى سەبەپ-نەگىزى, كەيىپكەردىڭ قارتاي­عان شاعىندا كارى سۇيەگىن ساۋدىراتىپ بەي­تا­نىس جەرگە تاسىماي, ءوز جەرىندە, كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىندا قالدىرۋعا بەكىگەن بەرىك تىلەگى كورسەتىلەدى. مۇنىڭ ءوزى شى­عارمانىڭ بولمىس-بىتىمىنە, كەيىپكەردىڭ مىنەزىنە ايرىقشا ءماندى, ماڭىزدى ۇلتتىق رەڭ دارىتاتىن ۇلكەن سۋرەتكەرلىك شەشىم ەدى. قالامگەر, وسىلايشا قۇبىلىستىڭ, وقيعا­نىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, جاسىرىن, بۇركەۋلى ما­عى­نا­سىن ىزدەپ تابادى, ءسويتىپ تاريحي ءداۋىردىڭ, ۇلتتىق تاريحي سانانىڭ قايتا­لان­باس دارا­لىعىن سارالاپ اشىپ كورسەتەدى. مۇنداي ايرىقشا كوركەمدىك شەشىم تانىمى باي, تالعامى بيىك تاماشا تالانتتان عانا تۋماق. جازۋشىنىڭ بىرنەشە روماندارىنا كە­ڭەس­­تىك ءداۋىردىڭ شىندىعى ارقاۋ بولعان. «ا­ق­­جەلەڭ» كولحوزداستىرۋ كەزەڭىندەگى الەۋ­مەت­تىك قايشىلىقتار سى­رىن اشادى. «بۇ­لاق», «ماڭگىلىك باس­تاۋى», «ءبىز قۇلمىز با, كىمبىز؟» رو­مان­دارى كەڭەستىڭ ءداۋىر­لەپ تۇرعان شا­عى­نىڭ بەينەسىن جا­سايدى. “بۇلاق” رومانىندا قاراما-قايشى كوزقاراستاعى ادامداردىڭ كەلەسى ءبىر جۇبى – سۇيەل­باي مەن ماراتبەك. سۇيەلباي ۇزاق اۋرۋدان توسەك تارتىپ, ءال ۇستىندە جاتقان ماراتبەككە كەلەدى. كول­حوزداستىرۋ كەزىندە ەكەۋى مايداننىڭ ەكى جا­عىندا بولعان. ءبىر-بىرىنە جاۋ بولىپ, بەت­پە-بەت كەزدەسكەن جايلارى دا بار. بۇل ايقاستا سۇيەلباي ەس­كىنىڭ جوقشىسى ەدى. كەيىن ول بەلسەندى بولىپ, مارات­بەكتىڭ كەيبىر ادال قۇرداستارىنا زيانىن تيگىزدى. ءبارى دە ءوتىپ ەدى. ەندى ماراتبەك ولەر حالدە. ال سۇيەلباي كۇشەيە تۇسكەن. ماراتبەكتىڭ كو­ڭىلىن سۇراي وتىرىپ, بالاسى سوعىمعا باي­لاتىپ قويعان تۋ بيەسىن الىپ كەلۋگە شىق­قانىن ماسات­تانىپ ايتادى دا, ءسوزىنىڭ اسەرىن باي­قاعىسى كەلگەندەي, الدىنداعى اۋرۋ شال­عا ءبىر, اۋرۋ باققان كەمپىرگە ءبىر قادالىپ, سىر باعادى. وسى ءبىر ساتتىك بولىمسىز قى­لىق­­­تىڭ ءوزى سۇيەلبايدىڭ الدەبىر وڭباعان قۇ­لىعىن ءاش­كەرەلەپ تۇرعانداي بولادى. ودان ءارى ول جۋىرداعى ءبىر جانازا تۋرالى, ولىككە قۇران اۋ­دارىپ العان قىزىل تايىنشاسىن مول­دا­نىڭ بۇنىڭ وزىنە تارتقانى تۋرالى كۇ­پى­نەدى. مولدانىڭ مۇنىسى سۇيەلبايدىڭ ءبو­لىمشە مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن بالا­سى­نا جاعىن­عانى ەكەن. وسىنى تاراتا ايتىپ وتى­رىپ, ءولىم الدىندا جاتقان ماراتبەككە بى­لاي دەي­دى: “قۇداي اقى, شىنىم, ماراتبەك. سە­نىڭ اناۋ سايلاۋىڭ اتىڭدى تاسقا باس­قى­زىپ, گازيتكە شىعارعاندا, سۇمدىق قىز­عا­نىپ ەدىم. ونىم بەكەرشىلىك ەكەن. سەندە اتاق بار, مەندە بەدەل بار. سەنى جۇرت سىيلاۋى مۇمكىن, ال مەنەن قورقادى. سوعان قاراپ اقىن بالاڭ بولعانشا, اكىم بالاڭ بولعانى ارتىق پا دەيمىن”. بۇل – سۇيەلبايدىڭ شىنى. سۇيەلباي­دىڭ عانا ەمەس, ءومىردىڭ شىندىعى. وسى شىن­­دىقتى جەتە تانىپ بىلگەندىكتەن, سۇيەل­باي ومىراۋلاپ سويلەپ, ولمەلى حالدەگى اۋرۋ­دىڭ باسىندا شىرت تۇكىرىپ وتىرادى. سۇيەلبايدىڭ ءسوزى دە, ءىسى دە جامان نيەتتەن شىعىپ جاتپاعان سياقتى. ال ءسوز بەن ويدىڭ, نيەتتىڭ تۇبىندەگى مانگە تىكتەپ قارا­عان­دا, ونىڭ كىسىلىگىنىڭ قاتارىندا قوساق­تا­لىپ يتتىگى دە جۇرەتىنى انىقتالادى. سۇيەل­باي ماراتبەكتىڭ كوڭىلىن سۇراي وتىرىپ, ءولىم­گە بەت العان جاننىڭ ەندى قانشا جارى­عى قالعانىن انىق كورىپ, انىقتاپ بىلگىسى كەل­گەندەي كوزىنىڭ سۇعىن قاداپ, ءىشىپ-جەپ قا­راي­دى. ءولىپ بارا جاتقان ماراتبەكتىڭ جاق­تىر­­مايتىنى – وسى كوز. اۋرۋدىڭ بەتى بەرى قاراماسىنا كوزى جەتكەن سوڭ, ول توردە ءىلۋلى تۇرعان قامشىعا تەلمىرەدى. قانداي جولمەن بولسا دا قالعان كەشتىك عۇمىرىندا تۇستىك دۇنيە جيعىسى كەلىپ مازاسىزدانادى. اقىرى قامشىنى الىپ اتتانادى. سونىسىمەن ول ماراتبەككە ەندى بۇل دۇنيەدە وعان ەشتەڭە­نىڭ دە كەرەگى جوعىن اشىق ۇقتىرىپ كەتەدى. جازۋشى ماراتبەك پەن سۇيەلبايدى قاراما-قارسى ق ۇلىقتىڭ ادامدارى رەتىندە سۋرەتتەگەن. ماراتبەك وبرازى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. جازۋشىنىڭ جاڭالىعى سۇيەلباي وبرازىن جاساۋداعى ىزدەنىستەرىندە. اۆتور دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتقان مارات­بەك­تىڭ ولىمىمەن سالىستىرعاندا, دۇنيەدە قالىپ بارا جاتقان سۇيەلبايدىڭ ءومىرىنىڭ بايانسىز­دى­عىن, مانسىزدىگىن كورسەتەدى. “ماڭگىلىك باستاۋى” رومانى شارۋا­شى­لىق باسشىلارى, ولاردىڭ كىسىلىگى مەن ىسكەرلىگى تۋرالى وي قوزعايدى. ەكى سوۆحوزدىڭ ەكى ديرەكتورى سەمباي مەن سارسەن ءبىر جەردە وقىپ, بىردەي جوعارى ءبىلىم الىپ شىققانىنا قاراماستان, ەكەۋىنىڭ شارۋاشىلىقتى باس­قارۋ ءستيلى ەكى باسقا, ويلاۋ, ارەكەت ەتۋ باعىت­تارى دا ءار ءتۇرلى. اۆتوردىڭ سۋرەتتەۋىندە سەمباي شارۋا­شى­لىقتى العا باستىرۋ ماقساتىندا جاساي­تىن ءىس­تەرىنىڭ ءموتيۆى دە, ماقساتى دا ءبىر عانا نى­سانا­عا بايلانىستى انىقتالادى – داڭق پەن دارە­جەسىن ارتتىرۋ تىلەگىمەن دارالا­نا­دى. سوندىق­تان ول ءىسىن دە, ءىسىنىڭ ناتيجەسىن دە, قاراما­عىن­داعى قىز­مەتكەرلەرىن دە ءوزىنىڭ داڭققۇمار كو­كى­رەگى­نىڭ تىزگىنسىز تىلەگىنە تويات تابارلىق الىنە قاراي باعالايدى. سولاي بولعاندا دا وزىنە كەرەگى بار قاراپايىم ادام­داردىڭ جەكە باسىن, كىسىلىگى مەن ازاماتتىعىن ەمەس, كۇشى مەن قابىلەتىن عانا باعالاپ, پاي­دا­لانادى. سەمباي ءۇشىن كىسىنىڭ كۇ­شى عانا قاجەت تە, ونىڭ ءوزىنىڭ باعاسى كوك تيىن. سارسەننىڭ دە ماقساتى – تۇرالاپ قالعان شارۋاشىلىقتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, جاڭا ساپالىق بيىككە كوتەرۋ. الايدا ول بۇل ماق­ساتقا جەتۋگە ارەكەت جاساعاندا ءوز ابىرويىن اسىرۋدى, ەلدىڭ كوزىنە ءتۇسۋدى ويلامايدى ەمەس. ول جەكە باسىنىڭ باسشى رەتىندەگى قۋا­­نىشىن, قالاۋ-تىلەگىن سوۆحوزدىڭ ەكونو­مي­كا­لىق, الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋىنىڭ وزىنەن كورەدى. شارۋاشىلىقتاعى وزگەرىستەردى, ولاردىڭ العا باسقان قارقىنىن بايقاعاندا, سارسەن­نىڭ كوڭىلى ەش قالتقىسىز, جىمىسقى كۇيدەن اۋلاق, شىن قۋانىش سەزەدى. ىستەگەن, جان سالىپ جاساعان ءىسىنىڭ جاقسى ناتيجەسىن كورۋ ونى قاناعاتتانعان ءارى قاناتتانعان سەزىمگە بولەيدى. شارۋاشىلىقتىڭ بار سالاسىنا ەڭبەكقور قولىمەن تىكەلەي ارالاسىپ, بار قيىندىقتى يىعىمەن كوتەرىپ, بيىككە بەت العان ادامدار دا ونى ءتانتى ەتەدى. سوعان وراي, ول ادامدى تۇسىنۋدەن, ۇعا بىلۋدەن وتەر باقىتتىڭ جوقتىعى تۋرالى, ال ادامدارعا ءوزىن تۇسىندىرە, ۇعىندىرا ءبىلۋدىڭ ودان دا ارتىق ەكەندىگى تۋرالى تولعانادى. شارۋاشىلىقتى باسقارۋدىڭ شىعارمادا سۋرەتتەلىنىپ وتىرعان كەزەڭدەگى ادىستەرى, زاڭداستىرىلعان جولدارى سارسەندى بۇدان گورى بەلسەندى ارەكەت جاساۋدان تەجەپ, وعان كەدەرگى بولاتىنى راس. مۇنداي كەدەرگىدەن جول تاۋىپ, اينالىپ وتۋگە نەمەسە ونى بۇ­زىپ-جارىپ كەتۋگە سەمباي تۇرپاتتى باسشى بولماسا, سارسەن تاۋەكەل ەتە المايدى. بۇل دا ءبىر سارسەنگە عانا ءتان كونبىستىك ەمەس, سارسەن تيپىندەگى بار باسشىعا ورتاق ەرەكشەلىك بولىپ تابىلادى. سەمباي ءوزىنىڭ بۇ­زىپ-جارعىش, ەرەۋىل ەكپىنىمەن ءوز ماقسا­تى­نىڭ مايداسىنا دا, ىرىسىنە دە جاقسى-جامان, زاڭ­دى-زاڭسىز امال-تاسىلدەر مەن قۇرالدار­دىڭ قاندايىن دا شەبەر پايدالانۋ ارقىلى جەتىپ وتىرادى. سارسەن بولسا, تارتىپكە, سىرەسكەن ادەپ پەن ادەتكە ادال بول­عاندىقتان, الدىنا قويعان ماقساتىنا كوبىنە­سە جەتپەي, ورتا جولدا قالىپ قويادى. «ماڭگىلىك باستاۋدىڭ» كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبى, ۇسىنىپ وتىرعان يدەياسى ءومىر باردا وزەكتىلىگىن جويمايدى. «ءبىز قۇلمىز با, كىمبىز؟» رومانى كەڭەس زامانى ادامىنىڭ دۇنيە الدىنداعى قۇلدىق قۇلقىنىنىڭ ارانى اشىلعان كۇيىن سۋرەتتەيدى. دۇنيەنىڭ بيلىگىندە شەك جوق. سوندىق­تان دا جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كۇرە­سىن­دە جاقسىلىق جەڭىلەدى. ماحاببات پەن ز ۇلىم­دىق بەتپە-بەت كەلگەندە, ز ۇلىمدىق ءۇس­تەم بولىپ شىعادى. شىندىق پەن ءوت­ىرىكتىڭ كۇرە­سىندە وتىرىك جەڭىسكە جەتەدى. ادالدىق پەن ارام­دىق­تىڭ ارپالىسىندا ارامدىق زور بو­لا­دى, ادال­دىق قور بولادى. ادامنىڭ ويىن­­دا, زاماننىڭ بويىندا ادامگەرشىلىككە, شىن­دىققا, ادىلەتكە, مەيىرىمگە, شاپاعاتقا ورىن قالماعان. رومان­نىڭ وسىنداي ەموتسيا­لىق ماز­مۇنىنان تۋاتىن اسەر ەڭسەنى باسادى. اۆتوردىڭ كوزدەگەن ەستە­تيكالىق نىساناسى دا وسى بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ­شە, وسى اسەردىڭ, وسى نىسانانىڭ نەگىزىندە جازۋشى رەاليزمى­نىڭ, جازۋشىنىڭ كوركەمدىك ويلاۋىنىڭ شىن­شىل دا سىنشىل قۋاتى جا­تىر. ودان شى­عارماشىلىق ويلاۋداعى كوركەم­دىكتىڭ, شىن­شىل­دىق پەن سىنشىلدىقتىڭ, سۋرەتكەرلىك كەمەلدىكتىڭ كەلبەتى كورىنەدى. جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ جانرلىق قۇرامى باي. وندا پروزا, پوەزيا, دراماتۋرگيا جۇپ جازباي, قاتار جايقالادى. ادە­بيەت­تىڭ تەگى مەن ءتۇرىنىڭ ۇلگىلەرى دە تۇپ-تۇتاس وسىندا: الىستان سەرمەگەن ەپوس, جۇرەكتەن تەربەگەن ليريكا, سونىمەن قاتار وسى ەكەۋى­نىڭ سارىنىن ساقتاي وتىرىپ, قىم-قيعاش, قيلى تارتىس الەمىنە اينالعان دراما. مەرەيتوي يەسىنىڭ كوپتومدىق شىعارما­لارى­نىڭ ازىرگى ون جەتى تومىندا پوەزيانىڭ ءوزى بارلىق جانرلىق تۇردە كورىنىس تاپقان: ولەڭ, باللادا, پوەما, رومان. درامانىڭ جانرلىق ءتۇر­لەرى دە كوپ قىرلى. پروزا دا الۋان ءتۇرلى: اڭگى­مە, ەسسە, پوۆەست, رومان, رومان-تريلوگيا. وسى جانرلىق تۇرلەر توبىندا رومان­نىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى ايرىقشا. تالداۋلار ناتيجەسى جازۋشىنىڭ ءوز شىعارمالارىندا سۋرەتتەپ وتىرعان ءومىر قۇبىلىستارىن تيپتەندىرۋدە, ادام وبرازىن جاساۋدا اسا زور كوركەمدىك-يدەيالىق تابىس­تارعا جەتكەندىگىن اڭعارتادى. وتانعا, ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشى­لىك, ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق تارازى باسىنا تۇسكەن قيلى جاعدايلاردان سۇرىنبەي, اداسپاي, ارى مەن وجدانىنا, ابىرويىنا داق تۇسىرمەي ءوتۋ – ادام بالاسى ءۇشىن وتە ۇلكەن سىن. سوفى سماتاەۆ ءوز شىعارماشى­لىعى­نىڭ مازمۇنىن, كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىن وسىن­داي سىندارلى سىنعا ساي سارالايدى. اۆتور­دىڭ ءار شىعارماسى وسىنداي ايرىقشا سىن الاڭى ىسپەتتى. جازۋشى كەيپكەرلەرىنىڭ وسى الاڭداعى تاعدىر-تالايى, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرى, قايعىسى مەن قۋانىشى, ماحاب­باتى مەن ماشاقاتى وقۋشىلارىنىڭ ەڭ ءبىر اياۋلى سەزىمىن تولقىتادى, ءومىردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىنىڭ, قادىرى مەن قاسيەتى­نىڭ اقتىق اقيقاتى تۋرالى ويىن وياتادى. سوفى سماتاەۆ شىعارماشىلىعىندا كو­رى­نىس تاپقان شىندىق قۇبىلىستاردىڭ, ولار­دىڭ نەگىزىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان ويدىڭ, تۇيىندەلگەن يدەيانىڭ ۇلتتىق جانە جالپى ادام­زاتتىق قۇندىلىعى – جازۋشى شەبەر­لىگى­نىڭ دە, جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ كور­­كەمدىك-ەستەتيكالىق بايلىعىنىڭ دا باس­تاپ­قى جانە باستى ولشەمى. قالامگەر شى­عار­ما­شى­لىعىنىڭ وسىنداي ىشكى قۇندىلىعى مەن سىرتقى سۇلۋلىعىنىڭ تۇتاستىعى ءھام جاراس­تىعى, ءىشى التىنداي ارداقتى, سىرتى كۇ­مىستەي سالماقتى بولىپ كەلۋى – جازۋ­شىنىڭ شەبەر­لىگىنىڭ عانا ەمەس, كەمەلدىگىنىڭ دە كورى­نىسى. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى مەن كەمەلدىگى – ونىڭ كوركەمدىك الەمىنىڭ اينىماس نەگىزى. ال كور­كەمدىكتىڭ كوزىن جازۋشىنىڭ ەل ومىرىنەن, وتان تاريحىنان تاڭداپ, تالعاپ الىپ, ءوز شى­عار­ماسىنا ارقاۋ ەتكەن شىندىق قۇبى­لىس­تارعا دەگەن ايرىقشا كوزقاراسى, قۇشتار كۇيى, سۇيىسپەنشىلىگى اشادى. قالام­گەر­دىڭ پا­يىم­داۋىنشا, وسى كۇيدەن, «وتانعا دەگەن شەكسىز ماحابباتتان... تاريحقا دەگەن شىنا­يى كوزقاراس قالىپتاسادى». اۆتوردىڭ شى­عار­­ما­شىلىق ىزدەنىستەرىنىڭ ءورىسىن اشا­تىن, كورىكتى ويى مەن كوركەمدىك ويلاۋىن تە­رەڭ­نەن تولقىتىپ, بيىككە كوتەرەتىن – وسىن­داي ەرەن كوزقاراس, تەرەڭ تانىم, بەرەن ۇستانىم. سوفى سماتاەۆ – ەلدىڭ ەگەمەندىگىن, مەم­لەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ادامنىڭ كەمەلدىگىن ءوزىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىمەن دە, شىعار­ماشىلىق ەڭبەگىمەن دە اسا ارداقتاپ ءھام ايالاپ كەلە جاتقان ەرەن كوزقاراستىڭ, تەرەڭ تانىمنىڭ, بەرەن ۇستانىمنىڭ جازۋشىسى. جانعارا دادەباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.