اسىل قازىنا

جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانايىق ەلباسى 2009 جىلعى «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا الداعى ونجىلدىقتا ەل دامۋىنا باعىتتالعان جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. وندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن ونىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋداعى نەگىزگى تابىس كىلتى – ۇلتتىق ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل رەتتە, ءارتاراپتاندىرۋ­دىڭ باستى ءبىر تەتىگى رەتىندە اگ­روونەركاسىپتىك كەشەندى دامى­تۋ­دىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتى اتاپ كور­سە­تىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 2014 جىلعا اتالعان سالادا ءونىم­دى­لىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارت­تىرۋ, ەكىنشىسى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءۇشىنشىسى – ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ. اتالمىش مىندەتتەردى ىسكە اسى­رۋدا اگرارلىق-يندۋس­تريا­لىق ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىق شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇعىل ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا زامان تالا­بى­نا سايكەس, ساپالى ءونىم وندىرۋگە جاڭا كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ, سونىمەن قاتار, الەمدىك تاجىريبەنى كەڭىنەن پايدالانۋ نەگىزگى ماسەلەلەر بولىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىندا نەگىزگى ءوندىرىس قۇرالى بولىپ سانالاتىن جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى مەم­لەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋا­شىلىق جەرلەرىن پايدالانۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا بايلا­نىس­تى قاتاڭ تالاپتاردىڭ تۋىن­داۋى زاڭدى ماسەلە دەسەك قا­تە­لەسپەيمىز. ەلىمىزدىڭ زامان تالابىنا ساي, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋىنە بايلانىستى, رەسپۋبليكامىزداعى اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەر­لەرى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك ەمەس سۋبەكتىلەردىڭ يەلىگىنە كوش­كەنى ايان. وتكەن 2010 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا 207,9 مىڭنان استام شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى, 7,4 مىڭ شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەر, اك­تسيو­نەرلىك قوعامدار, اۋىلشارۋا­شى­لىق كووپەراتيۆتەرى جانە دە 4,5 مىڭعا جۋىق باسقا دا مەملە­كەت­تىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ قوسالقى شارۋاشىلىقتارى بار. اينالىمداعى اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ 98,1 پايىزى وسى اتال­عان قۇرىلىمداردىڭ پايدا­لا­نۋىندا. اعىمداعى جىلدىڭ 17 ءساۋى­رىن­دە وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىل­گەن ماجىلىسىندە قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زارباەۆ وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشى­لىق جەرلەرىنە تۇگەندەۋ جۇمىس­تارىن وتكىزۋ تۋرالى ۇكىمەتكە جانە وبلىس اكىمدەرىنە تىڭ تاپسىرمالار بەردى. وسى سەبەپتى, جەرلەردى تۇگەن­دەۋگە قاتىستى اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىستاردىڭ اۋقىمى تەك جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىق مي­نيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق ورگان­دارىنا جانە وبلىس اكىمدىكتەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى ءو.شوكەەۆتىڭ باس­شى­لىق ەتۋىمەن ءۇش رەت ارنايى كە­ڭەس­تەر وتكىزىلىپ, اتالعان جۇمىس بوي­ىنشا ءتيىستى مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ مىندەتتەرى جانە جۇ­مىستى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. قازىرگى ۋاقىتتا, بارلىق وب­لىستار مەن اۋدانداردا جەرلەردى تۇگەندەۋ جۇمىستارىن وتكىزەتىن جۇمىس كوميسسيالارى قۇرىلىپ, وبلىس, اۋدان اكىمشىلىكتەرىنەن جاۋاپتى تۇلعالار بەلگىلەندى. وبلىستار بەرگەن دەرەكتەرگە سايكەس, اعىمداعى جىلدىڭ 10 ماۋ­سىمىنداعى جاعداي بويىنشا, رەسپۋبليكادا اۋماعى 2,6 ملن. گەكتار بولاتىن 6,1 مىڭنان استام پايدالانباي جاتقان جەر تەلىم­دە­رى انىقتالعان. ونىڭ ىشىندە اۋماعى 435,4 مىڭ گەكتار بولاتىن 849 جەر تەلىمدەرى يەسىز جەر رەتىندە ەسەپكە الىنىپ, ونىڭ 433,6 مىڭ گەكتارى مەملەكەت قاراماعىنا قايتارىلدى. اتالمىش جۇمىستار 2009 جىلعى 19 مامىرداعى ەلباسى باسشىلىعىمەن وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماقتارىندا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە 2009-2010 جىلدارى مەملەكەت مەنشىگىنە, پاي­دالانباي جاتقان 1,5 ملن. گەكتار اۋىل شارۋا­شىلىق جەر­لە­رى قاي­تارىلعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, 2010 جىلعى تۇگەن­دەۋ جۇمىستارى ءنا­تي­جەسىن­دە كولەمى 1,1 ملن. گەكتاردى قۇ­راي­تىن 3335 جەر تەلىمى يەسىز م ۇلىك رەتىندە ەسەپكە الىنعان جانە دە ولار جەر زاڭدارىنا سايكەس, ءبىر جىل وتكەن سوڭ, يەسى تابىلماعان جاعدايدا, بيىلعى جىلى سوت شە­شىمىمەن مەملەكەتكە قايتارى­لا­دى. جالپى, وبلىس اكىم­شىلىك­تەرى­نىڭ اق­پا­راتتارى بويىنشا, بي­ىلعى جىلى مەم­لەكەتكە قايتا­رى­لۋى مۇمكىن پايدالانباي جاتقان جەرلەردىڭ كولەمى 2-3 ملن. گەك­تاردى قۇرايدى دەپ بولجانۋدا. قازىرگى كەزدە, پايدالانباي جاتقان جەرلەردى مەملەكەتكە قاي­تارىپ الۋ نەگىزىنەن تەك جەر ينس­پەكتسيالارىنىڭ تالاپ-ارىزىمەن سوت تارتىبىندە عانا ىسكە اسىرى­لىپ كەلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل رەتتە, جەر پايدالانۋشى جەر­دى ەكى جىل پايدالانباعان جاع­دايدا, ونى الدىن الا ءبىر جىل بۇرىن جەردى ءتيىستى ماقساتتا پاي­دالانۋ تۋرالى بەرىلگەن ەسكەرتۋ ورىندالماعان كەزدە عانا سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىگى بەلگىلەنگەن. وسى سەبەپتى پايدالانباي جاتقان جەردى مەملەكەتكە قايتارۋ وتە كۇردەلى جانە دە ءۇش جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ 99 پايىزى ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن جال تارتىبىندە بەرىلگەنىن جانە دە جەر زاڭنامالارىنا سايكەس, ونداي جەر پايدالانۋشىلارعا جەردى ماق­ساتىنا ساي جانە دە ءتيىمدى پاي­دالانۋ مىندەتتەمەلەرى جۇك­تەل­گەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سول سەبەپتى دە, تۇگەندەۋ جۇ­مىس­تارى ناتيجەسىندە انىقتال­عان پايدالانباي جاتقان نەمەسە ءتيىمسىز پايدالانۋداعى اۋىل شا­رۋاشىلىق جەرلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ ءىسى جالگەرلەر تاراپىنان جەردى جالداۋ شارتىنداعى ءمىن­دەت­تەمەلەردى ورىنداماۋىنا باي­لا­نىستى تۋىندايدى. سونداي-اق, شارتتاردى مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ءمۇم­كىن ەكەنىن, جانە دە ونداي ءىس-قي­مىلدىڭ قولدانىستاعى زاڭدارعا قايشى كەلمەيتىنىن اتاپ ءوتۋ قا­جەت. بۇل رەتتە, مۇنداي ماسەلەلەر تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن جۇمىس توپتارىنىڭ ناقتى قورى­تىندىلارىمەن نەگىزدەلۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە, جەر كودەكسىنە اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىم­دى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن قا­تاڭداتۋ بويىنشا ءبىرشاما وزگە­رىستەر ەنگىزۋ قولعا الىنىپ وتىر. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ تەك مەملەكەت مۇددەسى عانا ەمەس, حال­قىمىزدىڭ ورتاق مۇددەسى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. سون­دىقتان دا, قاسيەتتى قارا جەردەن نەسىبەسىن ايىرىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقان بارشاعا جۇكتەلىپ وتىرعان ۇلكەن مىندەت – بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاق يگىلىگى ءۇشىن اسىل قازىنامىز جەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ساقتاپ قالۋ. قامالبەك رايىمبەكوۆ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ  اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.