سىبايلاستار سىرقاتىن سىلۋ كەرەك

ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى­مەن جاعالاسقان جەمقورلىقتىڭ جا­نى ءسىرى. كەسسە قان شىق­پاي­تىن, شاپسا بالتا المايتىن تا­مى­رى تەرەڭ جاندى كەسەل ق­ا­يىرا باس كو­تەرىپ, جاندانىپ با­را­دى. سىباي­لاستىققا قارسى قول­دانىلىپ جات­قان امال-ءتاسىل­دەردىڭ كوپتىگى­نىڭ ارقاسىندا بۇل كۇندەرى جەمقور­لىقتىڭ ءىزى دە قالماۋى ءتيىس سەكىلدى. الايدا, مەملەكەتتى جەگىدەي جەپ جاتقان جامان ادەت جويىلار ەمەس. بۇ­عان ناقتى دالەل پارلامەنت سە­ناتىنىڭ دەپۋتاتى و. ابدىك­ارىموۆ­تىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن «نۇر وتان» حدپ جا­نىن­داعى جەمقورلىقپەن كۇرەس ءجو­نىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق كەڭەستە ايتىلدى. اتالعان كەڭەستە جەمقورلىق­پەن كۇرەس باعدارلاماسىنىڭ ال­ماتى وبلىسىندا قانشالىقتى ورىن­دالعانى تۋرالى ماسەلە قا­رالدى.  وسىعان بايلانىستى وب­لىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سا­رى ا.باتالوۆتىڭ ەسەبى تىڭدال­دى. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق دەگەندەي, وبلىستا جەم­قورلىق قىلم­ىستار مەن قۇقىق بۇ­زۋ­­شى­لى­قتاردىڭ تومەندەۋىنە قول جەتكىزىلىپتى. ال شىندىعىنا كەل­گەن­­دە كەڭەس مۇشەلەرى وبلىس­تاعى جەم­قور­لىق ءالى دە جوعارى دەڭ­گەيدە تۇر دەيدى. سوعان ساي ال­ما­تى وب­لىسى ايماقتار بويىن­شا سىباي­لاس جەم­قورلىق جاساۋدا بەسىنشى ورىن­نىڭ تورىنەن جۋىق ارادا تۇسەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. وتكەن جىلى 2006-2010 جىل­دار­عا ارنالعان جەمقورلىقپەن كۇ­رەس­تىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىن ورىنداۋ مەرزىمى اياقتال­عان ەدى. وسى باعدارلامانى ال­ماتى وبلى­سىندا باقىلاۋ بارى­سى وب­لىس­­تىق اكىم­دىككە جۇك­تەل­گەن بو­لا­تىن. بىراق, با­قىلاۋدى ۇيلەستىرۋ­شى تاراپ سال­عىرت­­تىق­قا سالىنىپ, جاۋاپ­سىزدىق تا­نىت­قان سوڭ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما ءتيىستى دارەجەدە ورىن­دال­ماي قال­دى. سونىڭ سال­دارى­نان وتكەن جىلى وبلىستا جەم­قور­لىق قىلمىستارى 26 پايىزعا ءوسىپ, ودان كەلگەن زيان 2,6 ملرد. تەڭ­گەگە جەتكەن. جەمقورلىق كورىنىس­تەرى­­نىڭ ىشىندە بيۋدجەت قارا­جاتىن يەم­­دەنۋ جانە ۇرلاۋ, پارا الۋ سەكىلدى ءتۇر­لەرى ءجيى قايتالانادى. ال وسى جەم­قورلىقتىڭ كوبى اكىمشى­لىك جانە ونىڭ قۇرىل­ىم­دىق ءبو­لىم­شە­لەرىندە ورىن الىپ, ودان ءارى سا­لىق قىز­مەتىندە, ادىلەت ور­گان­­دا­رىن­دا قاي­­تا­لانىپ جانە كەدەن بو­لىپ جال­عاسا بەرەدى. سوندا جەم­قور­لىق جاي­لا­ماعان مەكەمە قال­ماپ­تى. وب­لىس باس­شىلارىنىڭ بۇ­عان نەلىكتەن كوز جۇما قاراعانى بەلگىسىز. سوندىقتان دا وبلىستى جايلا­عان جەمقورلىقپەن تەز ارادا كۇ­رەسۋ ماقساتىندا «نۇر وتان» حدپ كۇشى­مەن ءتۇرلى شارالار قو­ل­عا الىندى. مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ قىزمەتى­نە تارتىپتىك كەڭەس جوسپارلى تەكسەرىس جۇرگىزىپ كەلەدى. جەمقورلىقپەن كۇرەس ءجونىن­دەگى 20 قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى, ەكى جىل ىشىندە پارتيا قاتارىنان 24 ادام شىعارىلدى. پار­تيانىڭ 13 مۇشەسى جەمقورلىق كورىنىستەرى­مەن ۇستالعانى ءۇشىن قىل­مىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىل­دى, ويتكەنى كەز كەلگەن جەمقورلىق كورى­نىستەرى پارتيانىڭ بەدەلىنە ءۇل­كەن نۇقسان كەلتىرۋ بولىپ تابى­لا­تىن­دىعى بە­لگىلى. وسىنداي جۇمىس­تار­دىڭ ار­قاسىندا عانا كەيىنگى ۋا­قىت­تارى وبلىستا سىبايلاس جەمقور­لىق­تىڭ شارىقتاي باستاۋى سايابىر­سى­عان سەكىلدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىستى 105 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. سول سياق­تى 101 لاۋازىمدى تۇلعا قىل­مىس­تىق جاۋاپقا تارتىلدى. وسىلايشا ءبىر قاراعاندا, وب­لىس­تا جەمقورلىق جاساعاندارعا اياۋ­­شى­لىق بولىپ جاتپاعانداي كو­رى­نەدى. وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىس­پەن قام­تۋ جانە الەۋمەتتىك باع­دار­لاما­لاردى ۇيلەستىرۋ باسقار­ما­سى­نىڭ باس­تىعى, اكىمشىلىك پەن ونىڭ قۇرىلىمدىق قىزمەتكەر­لەرى, ەكى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنبا­سارى, بەس اۋىل اكىمى, اۋدان اكىمى اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى, بولىمدەر مەن باسقارما باستىقتارى, ءتۇرلى ماماندار جانە ت.ب. قىزمەتكەرلەر شەتىنەن باۋداي ورىلىپ, قامالدى. وسىنداي شارا­لار­عا قاراپ, ال­ماتى وبلىسىندا ەندى جەمقورلىق تىيىلعان شىعار دەپ ويلايسىز. ءويت­كەنى, كىمنىڭ پارا الىپ, ودان تۇتىلىپ, سوسىن ءومىرىن تار قاپاس­تا وكسىتكىسى كەلەدى دەيسىز عوي؟ جوق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇل اس­قىن­عان اۋرۋدىڭ ەمى تا­بىل­ماي تۇر.  ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ ءتورت ايىندا عانا جەم­قورلىققا باي­لا­نىستى تاعى 52 قىلمىستىق ءىس قوز­عال­دى. قارجى پوليتسياسى 234 قىل­مىستى انىقتادى. سوتقا ازىرگە 241 قىلمىستىق ءىس جولداندى. وبلىستا بەلەڭ العان جەمقور­لىقتىڭ كوزى بولىپ قارجى سەكتو­رى­نىڭ قىزمەتى اتالىپ تۇر. ەڭ­بەك­­شىقازاق اۋدانىنا قاراستى سا­لىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ءجا­نە ءۇش مامانى «GROUP» جشس-ىندە جال­عان ەسەپتىك-باقىلاۋ مار­كا­لارىن پاي­­دالانىپ, زاڭسىز الكوگولدى ءونىم­­دەردى شىعارعان. ءسوي­تىپ, ولار مەملەكەتكە 16 ملن. تەڭ­گە زيان كەلتىرگەن. جشس باس­شى­سى سوتتالدى. سول سياقتى ەڭ­بەك­شىقازاق اۋدانى سالىق باسقار­ما­سىنىڭ باس ينسپەك­تورى 30 مىڭ تەڭگە بوپسالاعانى ءۇشىن قىل­مىس­تىق جاۋاپقا تارتىل­دى. پروكۋراتۋرا ورگانى قاراتال اۋدانىنىڭ تۇر­عىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ باستى­عىن جاۋاپ­قا تارتتى. ول قىزمەت با­بىن پايدا­لا­نىپ ورىندالماعان قۇ­رىلىس-مون­تاج جۇ­مىستارى اتقارىل­دى دەپ جالعان اكتىگە قول قويعان. ءسويتىپ, ءبىر ءوزى مەملەكەتكە 24 ملن. تەڭگە زيان كەلتىرگەن. سوندا نەگىزىنەن جەمقور­لىق­تىڭ ەڭ كوپ تاراعان جەرلەرى تال­دى­قورعان, قاپشاعاي قالا­لارى مەن ەڭبەكشى­قازاق, قاراساي, تال­عار اۋ­داند­ارى كورىنەدى. بۇل جەرلەردە دە تالداۋ كورسەتكەندەي, جەم­قور­لىق­پەن ۇستال­عانداردىڭ 40 پا­يىزى اكىمدىككە تيەسىلى بو­لىپ وتىر. وعان قوسا مۇنداعى ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىبايلاستىققا دەن­­دەپ كىرىسكەنى تىپتەن الاڭداۋ­شى­لىق تۋعىزادى دەيدى. جالپى, وبلىستاعى شەنەۋنىكتەر سىبايلاستىعىنىڭ جوعارى دەڭ­گە­يىنە جەمقورلىق قاۋىپتەرىن بول­دىر­ماۋ بارىسىنداعى ۇيىم­داس­تىرۋ-قۇقىق­تىق كەمشىلىكتەردى جىبەرگەندەر سەبەپكەر كورىنەدى. قۇ­قىقت­ىق اكتىلەردى شىعارۋ كەزىندەگى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ەتەك العان, سو­عان وراي 266 زاڭسىز شەشىمنىڭ كۇشى جو­يىلدى. ىشكى ىستەر ورگاندارى جەم­قورلىققا بەيىم, ال كەدەن قىز­مەت­كەر­لەرى  ۇيىمداسقان قىلمىس قۇرى­لىم­دارىمەن قوسىلىپ كەتكەن دەيدى. بۇل ورايدا سوتتار وكىلەتتى ور­گان­داردىڭ ءوز مىندەتتەرىن ءتيىستى دارەجەدە ورىنداماعانى ءناتي­جە­­سىن­دە جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ تۋرالى جۇزدەگەن شەشىمدەردى جويعان. مىندەتىنە سايكەس قولدانىلماي وتىر­عان بالاباقشالار عيماراتتارىن قاي­تارۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپ­سىر­ما­لارىن ورىنداۋدى  اتقارۋشى ور­گان­داردىڭ قامتاماسىز ەتپەي وتىر­­عانى مەكتەپكە دەيىنگى ورىن­دار­دا ءۇل­كەن تاپشىلىق تۋعىزىپ, سونىڭ سالدارى­نان جەمقورلىق ءۇشىن قو­لايلى جاع­داي جاسالدى. مەملەكەتتىك قارا­جات­تى پايدالانۋ كەزىندە قارجىلىق زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتار ار­تىپ, 2010 جىلى جال­پى سوماسى 9 ملرد. تەڭگەدەن استام بيۋدجەتتىك زاڭ بۇزۋشى­لىق­تار تۋىندادى. تەك­سەرۋ ءناتي­جە­سىندە 401 جەر قوي­ناۋىن پايدا­لانۋ­شى­لار انىقتال­دى. ونىڭ 57-ءسى ءوز قىزمەتىن جەر جانە جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭنا­مانى بۇزۋ ارقىلى جۇزەگە اسى­رىپ كەلگەن. سوندىق­تان ولاردىڭ قورشاعان ور­تاعا تيگىزگەن زيانى 108 ملن. تەڭ­گەنى قۇ­را­عان. الايدا, ءبىر تاڭقا­لارلىعى الگى لاۋازىمدى تۇلعالا­رعا جاۋاپكەرشىلىك شارا­لارى ىرىكتەلىپ قول­دانىلىپتى. دەمەك, مۇندا دا سىبايلاستىقتىڭ ارقاسىندا ءبارى بىردەي جازاسىن العان جوق-اۋ دەگەن وي قىلتيادى. وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا كەڭەس وبلىس اكىم­دىگىن­دەگى جاعدايدى تۇزەۋ بويىنشا ايماق­تىق پارتيا فيليالىنا ۇسى­نىس­تار ازىرلەدى. سونداي-اق, كەڭەس جەم­­قورلىققا قارسى عى­لىمي-زەرت­­تەۋ ورتالىعىمەن دا­يىن­دال­عان ەلىمىزدەگى جەمقور­لىق­تىڭ سەبەپتەرى, بولجامدارى جانە جاع­دايى تۋرالى تالداۋ باياندا­ماسىن قارادى. وعان باي­لانىستى ءمۇد­دەلى ورگاندارعا ۇسى­نىستار ەنگىزىلدى. اتالعان كە­ڭەستىڭ قىر­كۇيەك ايىنداعى وتىرىسىندا «قازاق­ستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپا­نياسى» اكتسيونەرلىك قوعا­مىندا جەمقور­لىققا قارسى ءىس-ارەكەت بو­يىنشا جۇمىستىڭ جاع­دايى تۋرا­لى» ءما­سە­لەنى قاراۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ءسويتىپ, «نۇر وتان» حالىق­تىق-دەموكرا­تيالىق پارتياسى ەل­باسىنىڭ جەمقورلىققا قارسى فورۋمىندا العا قويعان تاپسىر­مالارىنا ءساي­كەس رەسپۋبليكانىڭ ايماق­تارىندا جەمقورلىقتى ءبا­سەڭ­دەتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ءجا­نە قوعامدىق ينستيتۋتتار جۇ­مى­سىنىڭ جاعدايىنا تالداۋ جاساۋ ارقىلى سىبايلاستارعا قارسى جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىرا بەر­مەك. الايدا, وعان ەل بولىپ جۇمىلا كىرىسپەسە سىبايلاستار سىر­قاتىن سىلىپ تاستاۋ ءسوز ءجۇ­زىندە قالا بەرمەك. الەكساندر تاسبولاتوۆ.