سەنىمنەن شىعۋ سەرتپەن تەڭ

بىلتىرعى جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتور­اعا­لى­عىن تابىستى اياقتاعان قازاقستان شىلدە ايى­نان باستاپ مۇشە ەلدەرىنىڭ سانى جا­عى­نان بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى حالىق­ارا­لىق ۇيىم – يسلام كون­فەرەن­تسياسى ۇيىمىنا ءتور­عالىق قىزمەتىنە كىرىسپەك. وسى ورايدا ءبىز­دىڭ ءتىلشىمىز ەلىمىزدىڭ بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرىندەگى ەلشىسى اسقار مۋسينوۆكە عا­لام­تور ارقىلى بىرنەشە ساۋال قويعان ەدى. – قۇرمەتتى اسقار احمەت ۇلى, ءوزى­ڭىز­گە بەلگىلى, ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى قولىنا تيگەن كۇننەن باستاپ, كوپ­ۆەك­تورلى ساياسات ۇستانۋمەن كەلەدى. سىرت­قى ساياساتتاعى وسىنداي قازاق­ستان­نىڭ جەمىستى جولىن اراب الەمى دە قۋات­تاپ وتىر دەپ ايتۋىمىزعا بولاتىن شىعار؟ – ارينە, وعان تولىق نەگىز بار. قازاقستان ءوز دامۋ جولىندا ەشكىمدى سىرتقا تەپپەيتىن بەيبىت­شى­لىكسۇيگىش قالىبىنان اينىماي كەلەدى. ال ەلىمىزدىڭ يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنا توراعا­لى­عى­نا قاتىستى ايتاتىن بولسام, يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ون جىلدىق جوسپا­رىن­دا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساياسي-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەن. يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ازيا­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شا­را­لا­رى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ازيا كەڭەسىنىڭ جۇمىستارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدا. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە يوردانيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, يراك جانە باحرەين سەكىلدى ءتورت اراب مەملەكەتى ازيا كەڭەسىنىڭ تولىققاندى مۇشەلەرىنە اينالدى. 2010 جىلدىڭ 7-8 ماۋسىمىندا ىس­تام­بۇلدا وتكەن ازيا كەڭەسىنىڭ ءىىى سامميتىندە ءباا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شەيح ابداللا بەن زايد ءال ناھايان ءسوز سويلەپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ اتالعان كەڭەستى قۇرۋ تۋرالى باستاماسى تابىسقا جەتىپ, بۇگىنگى كۇنى ازيا كەڭەسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم­عا اينالعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. شەيح ابداللا بەن زايد ءال ناھاياننىڭ پىكىرىنشە, اوسشك ايماقتىق قاۋىپ­سىز­دىك­كە قاتىستى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تال­قىلاۋ جانە ولاردىڭ ناقتى شەشىمدەرىن تابۋ بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقا­را­دى. وسى رەتتە, 2010 جىلدىڭ 1-2 جەل­توقسانىندا استانادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن اراب ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى «تاريحي وقيعا» دەپ باعالاپ, ەلى­مىزدىڭ ديپلوماتياسىنىڭ ايقىن دا جار­قىن جەمىسى دەپ تانىعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ال رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى سايا­ساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اراب جانە يسلام الەمىنىڭ مەملەكەتتەرىمەن بەلسەندى ءارى بەرىك ىنتىماق­تاس­تىق ورناتۋدى جانە ءوزارا بايلا­نىس­تاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى اتاۋعا بولادى. – اڭگىمە اۋانىن توراعالىق بارى­سى­نا قاراي تۇرساق. – ەلىمىز يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نا مۇشەلىككە 1995 جىلى وتكەنى بەلگىلى. قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتىڭ با­سىم بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن­دىق­تان, دۇنيەجۇزىلىك مۇسىلمان قاۋىم­داس­تىعى قازاقستاندى ءوزى­نىڭ اجىراماس ءبىر ءبول­شەگى رەتىندە قا­راس­­تى­را­تىنى انىق. يسلام كون­فە­رەن­تسيا­سى ۇيى­مى­نىڭ باس حاتشىسى ە.­يح­سان­وعلۋ: «قا­زاق­ستان يكۇ ءۇشىن ما­ڭىز­دى مەملەكەت بولىپ تا­بى­لادى» دەپ ءمالىم­دە­گەن بولاتىن. قازاق ەلىنىڭ تاريحى مۇسىل­مان الەمىمەن عاسىر­لار بويى ساباقتاسىپ, حال­قى­مىزدىڭ رۋحاني ءما­دەنيەتى يسلام ءدىنىنىڭ وركەنيەتىمەن ەجەلدەن تامىرلاس ەكە­نى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت قوي. ەلىمىز يكۇ-عا ءمۇ­شەلىككە وتكەن كە­زەڭ­نەن باستاپ يسلام الەمىنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتى­ناس­تار ورناتىپ, حا­لىق­ارالىق جانە اي­ماق­تىق ۇردىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋعا ءمۇم­كىندىك الدى. سونىمەن قاتار, قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساياسي باس­تامالارى يسلام جانە اراب الەمى تارا­پىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ, ەلى­مىز­دىڭ حالىقارا­لىق ساحناداعى بەدەلى ءوسىپ, سالماعى ارتتى. يكۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ارقىلى ەلىمىزدە ءىرى ەكونوميكالىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان كولەمدى ينۆەستيتسيالار مەن قارجىلاي رەسۋرستار تارتىلدى. يسلام الەمىنىڭ مەملەكەتتەرى ەلىمىز­دىڭ وسى جىلعى يكۇ-عا توراعالىعىنا ءۇل­كەن سەنىممەن قاراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقستان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بارلىق باعىتتار بويىنشا بەلسەندى ىقپالداستىق ساياسات جۇرگىزەتىن بولادى. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكى جىل قاتا­رى­نان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋى باتىس پەن شىعىس ارا­سىن جاقىنداستىرۋعا ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. وسى وڭ نيەت, ىزگى ويلاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قانداي نەگىز قالانۋدا. – يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىلدارعا ار­نالعان ون جىلدىق جوسپارىندا تولە­رانت­تىلىق قۇندىلىقتاردى بەكىتۋ, ەكس­ترەميزم مەن زورلىق-زومبىلىقتان باس تارتۋ جانە لاڭكەستىكپەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتار ايقىندالعان. وسى رەتتە, استانادا ءۇش مارتە تابىستى ءوت­كىزىلگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر لي­دەرلەرىنىڭ cەزىنە يسلام مەم­لە­كەت­تە­رى­نىڭ ءدىني جەتەكشىلەرى جوعارى دەڭگەيدە قاتىسىپ, اتالعان جي­ىننىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­­سىز­دىكتى ساقتاۋعا قوسا­تىن ماڭىزدى ءرولىن اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. قازاقتا «جاۋلاس­تىر­ماق – جاۋشىدان, ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ءسوز بار عوي. سول ءسوز بەكەرگە ايتىلماعان. قازاق­ستان باتىس پەن شى­عىس­تى جاقىنداس­تى­رۋ­دا وسى ەلشىلىكتى بەتكە ۇستايدى. مى­سا­لى, 2009 جىلدىڭ 1-2 شىلدەسى كۇندەرى اس­تانادا وتكەن الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ III cەزىنە ءباا اتى­نان قاتىسقان ءباا پرەزيدەنتىنىڭ ءدىني جانە قۇقىقتىق ىستەر بويىنشا كەڭەس­شىسى سەيد الي ءال-حاشيمي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان باس­تاماسى باسقا مۇسىلمان مەملەكەت­تەرىنىڭ باسشىلارى ءۇشىن ۇلگى بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. قازاق­ستان­نىڭ يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىعى با­رىسىندا دىنارالىق ىقپالداستىقتى دا­مىتۋعا قاتىستى ءىس-شارالار مەن باستا­مالار ءوز جالعاسىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. ەلىمىزدىڭ يكۇ-عا توراعالىعى با­رى­سىندا ۇيىم شەڭبەرىندەگى ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىقتى جاندان­دى­رۋ, ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەن يسلام دامۋ بانكى سەكىلدى ءىرى قارجى ينس­تيتۋتتارىمەن بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرىلمەك. يسلام دامۋ بانكىنىڭ الماتىداعى ايماق­تىق بولىمشەسى 1997 جىلى اشىلعان. 2003 جىلى الماتىدا بانك جەتەكشىلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتكىزىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن يسلام دامۋ بانكى ەلىمىزدە قاراعاندى-استانا جولىنىڭ قۇرىلىسى, سىزگانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا ورتالىعى عيماراتىن سالۋ, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋ سەكىلدى بىرقاتار ما­ڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە يسلام بانكينگى جۇيەسى قالىپتاسا باستاعانىن اتاپ ءوت­كەن ءجون. 2009 جىلدىڭ 16-17 ناۋرىزى كۇن­دەرى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءباا-گە رەسمي ساپارى بارىسىندا ەلىمىزدە «ءال-حيليال» تۇڭعىش يسلام بانكىن اشۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق­قا قول جەتكىزىلىپ, سول جىلى ماۋ­سىمدا «ءال-حيليال» بانكىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىمگە سايكەس, اتالعان بانك ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ, اۋىل شا­رۋاشىلىعى, جىلجى­ماي­تىن ءمۇ­لىك جانە تۋريزم سا­لالارى بوي­ىنشا جوبالاردى قار­جىلاندى­را­تىن بولادى. يكۇ-عا توراعا­لىق بارىسىندا اراب جانە مۇسىلمان مەم­لەكەتتەرى تارا­پىنان يسلام بانكينگى جۇيەسى بويىنشا تاجىريبە جيناقتاپ, پاي­­دالى كەڭەستەر الۋعا مۇمكىندىك جاسالادى. – بۇل رەتتە توراعا ەل كوتەرەر جۇك از ەمەس دەيسىز عوي. – ارينە, قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋى شەڭبەرىندە 7-9 ماۋسىم ارا­لىعىندا VII بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونو­ميكالىق فورۋمىنىڭ (بيەف) استانادا وتكىزىلۋى يسلام الەمى ەلدەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتى­ناس­تاردى تەرەڭدەتۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزبەك. بيەف توراعاسى تۋن مۇسا حي­تام­نىڭ پىكىرىنشە, «يسلام داۆوسى» دەپ اتالاتىن ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ور­تا­لىق ازيا اۋماعىندا ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن ساياسي-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنە بەرىلگەن جوعارى باعا بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق ساحنادا بەدەلى بيىك, ساليقالى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ, ەل ىشىندە ءتۇرلى حالىقتار مەن دىندەر وكىل­دەرىنە بەيبىت ءومىر سۇرۋگە جاعداي تۋعىز­عان قازاقستان يكۇ-عا توراعالىعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز. قازاقستاننىڭ توراعالىعى بارىسىندا يكۇ-نىڭ 2006-2016 جىل­دارعا ارنالعان ون جىلدىق جوسپارىن­داعى ماقسات-مىندەتتەردەن بولەك, سول­تۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى اراب مەملەكەتتەرىندە ورىن الىپ وتىر­عان داعدارىستاردى ەڭسەرۋگە قاتىستى باستامالار ۇسىنىلاتىن بولادى. سونى­مەن قاتار, كەدەيشىلىك, ساۋاتسىزدىق, اش­تىق جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسە­لەلەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەك. جالپى العاندا, يسلام جانە اراب الەمى­نىڭ مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنا ۇلكەن سەنىممەن قارايدى. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.