IT-يندۋستريا: قازاق مۇددەسى ءھام ۇلتتىق ستراتەگيا

تاۋەلسىز قازاق ەلى ورەلى ءور­كەنيەت كوشىنە ىلەسىپ, اقپارات­تىق تەحنولوگيالار (IT) داۋىرىنە اياق باستى. القيسسا, ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن جاڭا جول باستالدى. دەمەك, اقپاراتتىق قوعامدى قا­لىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە كەنجەلەمەي, IT-يندۋستريا ايدىنىندا ەركىن جۇزە الدىق پا؟ ءىرى ماماندار مەن سۇڭعىلا ساراپشىلار اتالمىش يندۋستريانى ۇلتتىق مۇددەمىزگە باعىندىرۋدىڭ اما­لىن تاپپاي, ستراتەگيالىق ساياسات تۇزە المادىق دەپ دابىل قاعۋدا. وتاندىق IT-سالا زەرت­تەۋ­شىلەرى بولسا, اتويلاپ, اتارعا وق تاپپاي وتىرعان سىڭايلى. ماسەلەن... جاڭا مىڭجىلدىق «جاھان­دانۋ ۇدەرىسىن» كولدەنەڭ تارتىپ قانا قويماي, ىقپالىن كۇشەيتە بەردى. ءىت سالاسى شاپشاڭ قار­قىنمەن دامىعاندىقتان, كوپتە­گەن ەلدەر وسى سەكتورعا ەرەكشە دەن قويدى. سوندىقتان قازاق­ستان اقپارات تاسقىنىنىڭ اس­تىندا قالىپ قويىپ, كوشباسشى ەلدەرگە تاۋەلدى بولماس ءۇشىن حا­لىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنۋگە ءتيىس-ءتىن. سەبەبى سينگاپۋر, وڭ­تۇستىك كورەيا, يزرايل, يرلانديا, اۆستراليا, قىتاي, رەسەيدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, كسرو-نىڭ شەكپەنىنەن شىققان ەستونيا, ليتۆا, لاتۆيا, ۋكراينا ەلدەرى ۇلتتىق مۇددەلەرىن ءبىرىنشى ورىن­عا قويىپ, ارنايى ستراتەگيا مەن بىرەگەي باعدارلاما قابىلداپ جاتتى. IT-سەكتوردى دامىتۋعا ءتيىستى اگەنتتىكتەر مەن ورگاندار بەكىتىلىپ, اقپاراتتىق تەحنولو­گيا­لار ينفراقۇرىلىمى قالىپ­تا­سا باستادى. ياعني دامۋشى ەلدەر ۇلتتىق سەگمەنتتىڭ نەگىزىن قالاپ, وتاندىق عىلىمنىڭ ايا­سىن كەڭەيتە بەردى. ال قازاقستان وسى سالادا – الەمدىك رىنوكقا شىعۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, وتان­دىق ونىمدەردى ءوندىرۋ, ءتول وپەرا­تسيا­لىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ, بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ, كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى شى­عارۋ, IT ارقىلى ەكونومي­كا­نىڭ الەۋە­تىن ارتتىرۋ سياقتى كەزەك كۇتتىر­مەيتىن ماسەلەلەرگە كەلگەندە دارمەنسىزدىك تانىت­قانى جاسى­رىن ەمەس. قازاقستانعا ءىت سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق ستراتە­گيا­سى قاجەت. الايدا دامۋشى ەلدەر IT-ءدى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ تەتىگى عانا ەمەس, كۇشتى ۇلتتىق قارۋ دەپ قابىلدا­دى. الدىمەن, تەحنولوگيانىڭ بارلىق تۇرلەرىن ءوز تىلدەرىندە ەركىن ءسوي­لەتتى. مىسالى تۇركيا, ۇلى­بريتانيا, مالايزيا, ەس­تو­نيا ەلدەرىنەن ۇلگى الساق جەت­كى­لىك­تى. ال, ءبىزدىڭ ەلدە تەحنولوگيا قا­زاق تىلىندە ءسوي­لە­مەك ءتۇ­گىلى, ەڭ­سەسىن تىكتەي الماي ءجۇر. ءبىر جىل­دارى «Microsoft قا­زاق­ستان» كوم­پانيا­سى­نىڭ قۇلاق ەتىن جەپ, «Windows OS-نى قا­زاقشا سويلە­تىڭ­دەر!» دەپ قوقان-لوقى كورسەتىپ ەدىك. مىنە, Windows وپەرا­تسيالىق جۇيەسى (OS) دە, MS Office رەداكتورى دا قازاقشا سويلەدى. الايدا Microsoft Kazakhstan كومپانياسىنىڭ دي­رەك­تورى گيۋنتەر دام «قازاق ءتىلدى وپەرا­تسيالىق جۇيە مەن رەداكتورعا سۇرانىس 1%-دى ازەر قۇراپ وتىر» دەپ جەردەن الىپ, جەرگە سالعاننان كەيىن تىم-تىرىس بولا قالدىق. ءۇندىستان, گەرمانيا, قىتاي مەملەكەتتەرى سياقتى كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى جاساپ, IT-بيزنەستىڭ كوشباسشىلارى بو­لۋ­­عا ۇمتىلۋىمىز كەرەك-اق. تەك ءالى كۇنگە دەيىن نەگە بىردە-ءبىر كومپيۋتەرلىك باعدارلامانى جو­بالاۋعا, قۇرۋعا جانە باس­قارۋعا كىرىسىپ, الەمدىك ەكسپورتقا شى­عارا المادىق؟ قاشانعى شەت ەلدىڭ IT-مەنەدجەرلەرىنە, باع­دار­لاماشىلارىنا, ينجەنەرلەرىنە قىپ-قىزىل اقشا تولەپ, تاۋەل­دى بولا بەرەمىز؟ مارك تسۋكەربەرگ, چاد حەرلي, بلەيك روسس, دەيۆ حات سىندى كومپيۋتەر­باستى ەنتۋزياستار قازاق جىگىت­تەرىنىڭ اراسىندا كورىنبەيتىنى وكىنىشتى. ولار نەبارى 15-21 جاس ارالىعىندا قوماقتى قاراجات­سىز-اق Facebook, YouTube, Mozilla سياقتى الەمدىك باعدار­لامالاردى ويلاپ تاۋىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ جاس ميلليونەرلەرىنە اينالدى. البەتتە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق تەح­نولوگيا­نى تسۋ­كەر­بەرگ­تەي الەمگە ايداي ەتەتىن قازاق پايدا بولاتىنىنا سەنىم مول. كومپيۋتەرلىك ويىنداردى جوبالاۋ, شىعارۋ جانە كەڭەيتۋ دە اسا ماڭىزدى. ماسەلەن, ابى­لاي حانعا ستراتەگيالىق ويىن, الپامىس پەن قوبىلاندىعا action مەن سيمۋلياتور جاساپ, باع­دارلامالاۋعا بولادى عوي. ال استانا مەن الماتى 3D-شۋتەر­لەرگە سۇرانىپ-اق تۇر. تەك وسى سالادا ماشىقتانعان ماماندار مەن اۋەسقوي كوماندالاردى ىنتالاندىرۋعا كەلگەندە ايانىپ قالماۋىمىز كەرەك. IT سالاسىنا يزرايلدەي ينۆەستيتسيا قۇيماساق تا, ەل ەكونوميكاسىمەن ۇشتاستىرا كەلىپ, تەز ارادا وسى سالانى دامى­تۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت. «مىقتى مەحانيزم – مودەرنيزاتسيا باس­تاۋى» دەگەن زاماناۋي قاعيدانى ەستەن شىعارماعان ءلازىم. قازنەت الدىمەن قازاق ءمۇد­دە­سىنە قىزمەت ەتسە. ينتەرنەت (قازنەت) جەلىسى قازاق­ستاندىق سەگمەنتىنىڭ ءبى­رىڭ­عاي اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قالىپتاس­تىرۋدىڭ جانە دامى­تۋدىڭ 2008 – 2012 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا «قاز­نەت­تە مەملەكەتتىك ءتىلدى پايدالانۋ وتە ءتو­مەن دەڭگەيدە قا­لىپ وتىر. ولار بۇ­رىن قازاق ءتىلىن كودتاۋ جانە تانۋ پروب­لە­ماسى بولسا, قازىر ونداي پروب­لەما جوق. قاز­نەتتە كىتاپحانا جوق, ءبىلىم مەن عى­لىم جۇيەسىنىڭ رە­سۋرستارى ءالسىز دامىعان» دەلىنگەن. ال, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت قۇرۋشى قازاق حالقىنىڭ سانى 45%-دان 65%-عا كوبەيگەنىن ەسكەرسەك, قازنەتتىڭ كىمگە قىزمەت ەتىپ وتىرعانى بەلگىسىز. رەسمي اقپارعا جۇگىنسەك, 2010 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا قازاق عالامتو­رىندا 6997 سايت تىركەلگەن. سولاردىڭ تەك 617-ءسى عانا قازاق تىلىندە ەكەن. قازنەتتە الەۋمەتتىك جەلىلەردى انا تىلىمىزدە دامىتۋدىڭ وڭتايلى شەشىمى دە تابىلماي وتىرعان سىڭايلى. بيىل وتكەن قازاق بلوگشىلارىنىڭ قۇرىل­تايى اياسىندا ەرلان قارين  «قا­زاقستاندا الەۋمەتتىك جەلى­لەردىڭ 80%-دان جوعارى تۇتىنۋ­شىسى (باسىم بولىگى) ورىس تىلىندە قارىم-قاتىناس جاسايدى», دەگەن. مىنە, اكسيوما! حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سالساق, الپاۋىت دەرجاۆا­لاردى بىلاي قويعاندا, باۋىر­لاس ءتۇر­كيا نەمەسە سولتۇستىك افري­كاداعى ماروككو ەلىنەن ونەگە الۋعا بولادى. اقپارات­تىق تەح­نو­­لوگيالاردىڭ كوسە­گە­سىن كو­گەرتۋ ارقىلى بۇل ەلدەر ادەبيەت, تاريح, مادەنيەت پەن ءداستۇردىڭ كورپەسىن ۇزارتتى. تۋ­ريزم سالا­سىن العا جىل­جىت­تى. بىرنەشە جىلدىڭ ءىشىن­دە رەسۋرس­تاردىڭ مۋلتي­مە­ديا­لىق ءمۇم­كىن­دىكتەرى مەن تاقى­رىپ­تىق مازمۇنىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق تانىمدىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرە ءبىلدى. دەمەك, قا­زاق تەحنوكراتيا داۋىرىنە دەندەپ بەيىمدەلسە, ءبۇ­گىنگى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن لەزدە شەشىپ تاستايدى دەگەن ءسوز. ال, ەلىمىزدەگى ءىت-كومپانيا باسشىلارىنىڭ ۋاجىنە سەنسەك, قازاقشا ينتەرنەت-رەسۋرستارى­نىڭ از بولۋى مەن ورگە باسپاۋى كادر تاپشىلىعى مەن جەڭىل­دىك­تەردىڭ قاراستىرىلماۋى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار از­دىعى, وتاندىق ءىت-كومپانيا­لاردا قازاق ءتىلدى باعدارلا­ماشى­لاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ۇلتتىق ءىت-جوبالاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ىنتالاندىرىلماۋى جانە سالا مەنەدجەرلەرىنىڭ مەكتەبى قا­لىپ­تاسپاۋىنان تۋىنداپ وتىر ەكەن. ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولمايدى. مەملەكەت تاراپىنان اقپاراتتىق تەح­نو­لوگيالاردى جان-جاقتى قول­داۋ بايقالادى. قازاقستان تەحنوكراتتىق مەملەكەتكە اينالادى. الەم­نىڭ تانىمال IT زەرتتەۋشىسى, اكادەميك ني گۋاننان «اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار ۇلت تىلىندە ەركىن تىنىستاماسا, بۇل – ۇلكەن كەدەرگى. جەكە ادامعا ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگىسى تيەدى!», دەگەن-ءدى. قىسقاسى, IT-يندۋستريانى الەم­دىك تەندەنتسيالارعا ساي دا­مىتپاساق – ۇلت ۇپايى ءتۇ­گەندەل­مەيتىنى انىق. الەم ءبىر كەزدەرى «مال باققان, جاي جاتقان» ەلدى ەندى باسقا جەردەن ىزدەسىن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بەلگىلەگەن مەجە بار. سوندىقتان قازاقستان قالايدا تەحنوكرات­تىق مەملەكەتكە اينالادى. ازىرگە ەسەمىز كەتىپ جاتقان بۇل باعىتتا ەڭسە­مىزدى تىكتەمەسەك بولمايدى. بۇل – سالماقتى ستراتەگيا, جۇيەلى جوسپار, بايىپتى باعدارلامانى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مايدانىندا «ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ – ءوزى جوعالادى»! دۋلات امانجول. قاراعاندى.