قازاق بايراعى انتاركتيدادا جەلبىرەيدى

«قازاق گەوگرافيالىق قوعامى» ۇيىمى جەردىڭ وڭتۇستىك پوليۋسىنە تۇڭعىش قازاقستاندىق اۆتوكولىك ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جونىندە جاقىندا بىزبەن اڭگىمەسىندە اتالعان ۇيىمنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا, ەكولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى وردەنبەك مازباەۆ ايتتى. – بيىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى كۇنىنىڭ قارساڭىندا ادام ايا­عى سيرەك باساتىن انتار­كتي­داعا تۇڭعىش اۆتوكولىك ەكس­پەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەنسىزدەر. وسى جونىندە كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز. – ءبىز بۇرىننان وڭتۇستىك پوليۋسكە قازاقستاندىق ەكسپە­دي­تسيانى اپارۋدى كوزدەپ جۇرگەن­بىز. مەن ءوزىم «قازاق گەوگرا­فيا­لىق قوعامى» ۇيىمىنا جا­قىندا عانا قوسىلدىم. ال ۇيىمنىڭ باسشىسى نۇرلان ابدۋلوۆ دەگەن ازامات. وسىندا نايزابەك ولجاباي ۇلى سياقتى تاعى بىرنەشە مامان جۇمىس ىستەيدى. وسى ازاماتتار انتارك­تي­داعا قازاقستان جالاۋىن تىگۋدى بۇرىننان بەرى ويلاستىرىپ ءجۇر ەكەن. بۇل ەندى اڭگىمەنىڭ ءبىر جاعى. ەكىنشى جاعى قازاق گەو­گرافيالىق قوعامىن شەت ەلگە تانىتۋ. كسرو كەزىندە قازاق­ستاندا گەوگرافيالىق قوعام بول­عانىن بىلەسىزدەر. ونىڭ تاريحى رەسەي گەوگرافيالىق قو­عامىنان باستالادى. وعان اباي, شوقان مۇشە بولعان. وسىنداي قوعامدى بىزگە دە كەرەك بول­عاننان كەيىن بىلتىر نۇرلان ابدۋلوۆ ونى اشۋدى ءوزىنىڭ قولىنا الدى. – انتاركتيداعا ساپاردىڭ ماقساتى نەدە؟ – ونىڭ ماقساتى – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا, نورۆەگ رۋال امۋندسەن مەن اعىلشىن روبەرت سكوتتىڭ وڭ­تۇستىك ءپوليۋستى اشقانىنىڭ 100 جىلدىعىنا, سەمەي پوليگونى­نىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تو­لۋىنا ارنالادى. ءبىز انتارك­تي­داعا بارعاندا بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارتىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزگىمىز كەلەدى. انتاركتيدا – بۇكىل جەر شارى­نىڭ اۋا رايىن جاساپ جاتقان اسحانا سياقتى. الەمنىڭ تابي­عاتى وزگەرىپ تۇرادى. كەزىندە امۋندسەن مەن سكوتت يت جەككەن شانامەن وڭتۇستىك پوليۋسكە بار­عان بولسا, ەندى ءبىز سولاردىڭ جولىمەن ءجۇرىپ اۆتوكولىكپەن بارعىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ اۆتو­كولىكتەر انتاركتيداعا جەتە الادى ەكەن. – ول ءۇشىن سىزدەر اۆتو­كولىكتەردى سىناقتان وتكىزىپ­سىزدەر. ولار انتاركتيداعا نە­شە كۇندە جەتتى؟ – انتاركتيداعا دايىندىق رەتىندە ءبىزدىڭ اۆتوكولىكتەر «نو­ۆولازەرەۆسكايا» بەكەتىنە جەت­كىزىلگەن بولاتىن. ولار 2 308 شاقىرىم قۇرايتىن «نوۆولازەرەۆسكايا» بەكەتى – وڭتۇستىك پوليۋس باعىتىن 108 ساعاتتا ءوتىپ, انتاركتيداعا جەتۋ جىلدام­دىعى بويىنشا رەكورد جاسادى. سول كەزدە اۆتوكولىكتەردىڭ قۇر­لىق­قا جەتە الاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. وسى ساپارعا بىلتىر كونس­تانتين ورلوۆ دەگەن ءتاجى­ريبەلى جوبا جەتەكشىمىز بارىپ كەلدى. ول – تيبەت, قاشقاريا, يسلانديا, ءسىبىردى ارالاعان ازامات. 1989 جىلى اۆتوموتو جا­رى­سىنان كسرو چەمپيونى بول­عان. ودان كەيىن بەتپاقدالا, ور­تالىق, سولتۇستىك تيان-شان ار­قىلى جۇرگەن. 17 ءىرى ەكس­پەد­ي­تسياعا قاتىسقان. – تاجىريبەسى بار بولسا جاقسى عوي. بىراق تەحنيكاعا دا سەنە بەرۋگە بولمايدى ەمەس پە. سوسىن ادامنىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگى, قۇرال-جاب­دىق­تاردى سايلاپ الۋ دەگەن بار... – ءيا, ونىڭ ءبارى دۇرىس قوي. بىزگە وسى جاعىنان دەمەۋشىلەر كومەكتەسىپ جاتىر. قازىر وسى جوباعا استانا قالاسىنىڭ اكىم­دىگى قولداۋ كورسەتۋدە. ال قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبارى شەت ەلدىكى. ەگەر ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر وتاندىق ونىمدەر شىعاراتىن بولسا, ونى قۋانا پايدالانار ەدىك. وكىنىشكە قاراي, قازاق­ستان­دا تۋريزمگە قاتىستى كاسىپ­ورىن جوق. ەكيپيروۆكا, پالاتكا وزىمىزدەن شىقسا, قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى كورسەتىپ تۇرار ەدى عوي. جولدىڭ قاۋىپسىزدىگى تەكسەرىلگەن. ءبىزدىڭ الداعى تاعى ءبىر ماقساتىمىز – اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى قازاقستان كاسىپ­كەرلەرىنىڭ ەكسپەديتسياعا نازا­رىن اۋدارتۋ. ول ءۇشىن جورىق بارىسىندا ونلاين رەجىمىندە تىكەلەي بايلانىستا بولامىز. وسى ساپاردان كەيىن شوقان ءۋا­ليحانوۆتىڭ, ءالىبي جانگەلد­ين­نىڭ ساياحاتىن قايتالاۋ جوسپاردا بار. بيىل جانگەلديننىڭ سايا­حاتىنا دا 100 جىل تولىپ وتىر. بىراق, ول انتاركتيداعا بارا الماعان ەكەن. – انتاركتيدادا عىلىمي زەرت­تەۋدى قالاي جۇرگىزەسىزدەر؟ – بۇل قۇرلىق قازاقستانعا تانىس ەمەس. ءبىزدىڭ وقۋلىقتاردا ول جونىندە 1960-1970 جىلدارى جازىلعان دۇنيەلەر عانا بار. قازىر عىلىمدا وزگەرىستەر بو­لىپ جاتىر. انتاركتيدادا تەمپەراتۋرا قانداي دەگەندەي زەرتتەۋلەر كوپ. سوندىقتان سول جاق­قا ءوزىمىز بارىپ, ءوز كوزى­مىزبەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. بۇرىنعى عىلىم اكادەمياسى قازىر قوعامدىق ۇيىم بولىپ كەتتى. جۇمىسىن ءال­سىرەتىپ الدى. ءبىزدىڭ ماق­ساتىمىز قوعامدىق ۇيىم رەتىندە جاس عالىمداردى تاربيەلەپ, ءبىلىمىن ۇشتاپ, ولاردى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قىزىقتىرۋ بولىپ تابىلادى. – جولعا نەشە ادام شىعاسىزدار؟ – ءبارى قىركۇيەكتە بەلگىلى بولادى. ازىرشە قۇرامدا 8 ادام بار. شاماسى, ساپار 25 قاراشا مەن 25 جەلتوقسان ارالىعىندا وتەتىن شىعار. 16 جەلتوقساندا تۋدى تىگۋىمىز كەرەك. جالپى, قازىر انتاركتيداعا تۋريستەر كوپتەپ كەلۋدە. ولار چيلي, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ارقىلى انتاركتيداعا بارادى ەكەن. ەستۋىمشە, سوڭعى جىل­دا­رى 37 مىڭ ادام قۇرلىقتىڭ بەر­گى جاعىندا بولىپ قايتىپ­تى. اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين.