قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قازاقستانمەن حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردى دا قازىر بەلسەندىرەك جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بۇۇ مەن شىۇ قىزمەتىندە ەكى جاقتىڭ پوزيتسيالارى ايقىن جانە ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا دايىن. قىتاي اوسشك شەڭبەرىندە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىندە كوتەرىلگەن باستامالارعا دا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
قازاقستان مەن قحر اراسىندا قاۋىپسىزدىك پەن اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىقتار ەكى جاقتىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتۇرلى اسكەري دايىندىقتارعا بىرلەسە قاتىسۋىنان كورىنەدى. ەكى ەلدىڭ قورعانىس ۆەدومستۆولارى اراسىندا ءوزارا وتەمسىز اسكەري كومەك كورسەتۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلعان.
قىتاي حالقىنىڭ سانى ءجونىنەن (1,3 ملرد. ادام) الەمدە ءبىرىنشى, ال جەر كولەمى جاعىنان (9,6 ملن. شارشى شاقىرىم) ءۇشىنشى ورىن الادى. ەل استاناسى بەيجىڭ قالاسىندا 17 ملن. ادام تۇرادى. قىتايدىڭ قۇرعاقتاعى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 22,8 مىڭ شاقىرىم. ول قىتايدى 14 ەلمەن شەكتەستىرىپ تۇر, سونىڭ ءىشىندە سولتۇستىك-باتىسىندا قازاقستانمەن شەكتەسەدى.
قىتاي جاعالاۋلارىن سارى, شىعىس-قىتاي جانە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزدەرى شايادى, ەلدىڭ سۋ بەتىندەگى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 18 مىڭ شاقىرىم. قىتايدىڭ تايۆان جانە حاينان دەگەن ەكى ۇلكەن ارالدارى بار. تەڭىز جاعالاۋىنداعى وڭىرلەرىندە حالىق تىعىز قونىستانعان, مۇندا ءاربىر شارشى شاقىرىمعا 400 ادامنان كەلەدى. ال ورتالىق قىتايداعى تىعىزدىق 200-دەن, باتىسىندا از – 10 ادامنان كەلەدى.
قىتايدىڭ اۋماعىندا 56 ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇرادى, سونىڭ ىشىندە 18 ۇلتتىڭ سانى 1 ملن. ادامنان ارتىق. قازاق حالقى دا سولاردىڭ ءبىرى, سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, وندا 1,5 ملن.-نان استام قازاق تۇرادى. ەل حالقىنىڭ 91,6 پايىزى قىتايلار. قحر ادام سانىن رەتتەۋگە ارنالعان ساياساتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇندا تەك اۋىلدى جەرلەردە تۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قول ەڭبەگىنە ءزارۋ بولىپ وتىرعان شارۋالارعا عانا بىرنەشە بالالى بولۋعا رۇقسات ەتىلگەن, سونىمەن بىرگە, از ۇلتتارعا دا ءۇش بالالى بولۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىلگەن. ال قالعان ۇلتتار ءۇشىن بالا سانى شەكتەۋلى.
قىتاي سوتسياليستىك ەل بولعانىمەن, راديكالدى اتەيستىك ورتا قۇرماعان, مۇندا بىرنەشە الەمدىك دىندەر ەركىن تاراعان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى بۋدديزم. قىتايدا 13 مىڭ بۋددا حرامدارى مەن موناستىرلەرى بار, ولاردا 200 مىڭنان ارتىق ادام موناح بولىپ وتىر. يسلام ءدىنى دە جاقسى دامىعان, ەلدەگى 20 ملن.-نان استام مۇسىلمان ءۇشىن 30 مىڭداي مەشىت بار. ءۇشىنشى ورىنداعى دامىعان ءدىن داوسيزم, ونىڭ 1500-دەي حرامدارى مەن موناستىرلەرى بار. سونداي-اق حريستيان ءدىنىنىڭ كاتوليتسيزم مەن پروتەستانتتىعى دا كەڭ تاراعان, ولاردى تۇتىناتىن ادامدار سانى 20 ملن.-نان اسادى.
قىتايدىڭ رەسمي ءتىلى «پۋتۋنحۋا» – قازىر بۇۇ-نىڭ التى جۇمىس ءتىلىنىڭ ءبىرى. ەلدەر بيلىكتەگى قىتاي كومپارتياسىنان (قكپ) باسقا 8 پارتيا رەسمي تۇردە تىركەلگەن. كومپارتيانىڭ قۇرامىندا 76 ملن.-عا جۋىق مۇشە بار. ول ەلدەگى ساياسي بيلىكتى 2003 جىلى جاريالانعان «عىلىمي جولمەن دامۋ» اتتى تۇجىرىمعا سايكەس باسقارىپ كەلەدى. حۋ تسزينتاو قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى بولىپ تابىلادى. 2006 جىلى ەلدە حۋ تسزينتاونىڭ «ۇيلەسىمدى قوعام» قۇرۋ اتتى تەورياسى رەسمي تۇردە جاريالانىپ, قازىر ىسكە اسىپ جاتىر. باسقا پارتيالار قاتارىندا 100 مىڭنىڭ ار جاق بەر جاعىندا عانا مۇشەلەر بار. ولاردىڭ بالەندەي ىقپالى جوق.
ءسوز ورايىندا قىتاي كومپارتياسىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. قكپ 1956 جىلعى 8 سەزدە ماو تسزەدۋننىڭ «ءۇلكەن سەكىرىس» اتتى ساياسي باعىتى جەڭىسكە جەتىپ, 1958-66 جىلدارى ول ۇلى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءبىرشاما شايقاپ كەتتى. 1966-1976 جىلدارى ول قىتايدا سوتسياليزمنىڭ ايرىقشا جولىن جاسايمىز دەگەن «مادەني رەۆوليۋتسياعا» ۇلاستى. وسى جىلدارى قىتايدىڭ باسىنا كسرو-دا 1930-جىلدارى بولعان ناۋبەت ءتونىپ, ءبىرسىپىرا ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى زارداپ شەكتى.
1978 جىلى ۇكىمەت باسىنا كەلگەن دەن سياوپين بۇل باعىتتى قاتتى سىناپ, سوتسياليستىك نارىقتىق ەكونوميكا باعىتىن جاريالادى. وسى باعىتتىڭ ارقاسىندا قىتايدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى كۇرت كوتەرىلىپ, 90-شى جىلداردىڭ باسىنان قىتاي ءوز حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ەل بولدى. دەن سياوپيننىڭ رەفورماسىن تسزيان تسزەمين (1993 جىلدان توراعا بولدى) مەن حۋ تسزينتاو (2002 جىلدان توراعا) تابىستى جالعاستىرىپ كەلەدى. 1990 جىلدان بەرى قحر ءىجو-ءسىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 9-10 پايىزدان كەم بولعان ەمەس. ول ءىجو كولەمى جونىنەن قازىر الەمدە اقش-تان كەيىن ەكىنشى ورىن الادى.
قازىر قىتاي ءىجو ءوسىمىن 10 پايىزدان 7,5 پايىزعا ءتۇسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسويتىپ, بوساعان قىرۋار قارجىنى قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى ءومىر دەڭگەيىن تەڭەستىرۋگە جۇمساماق. بۇگىندە قىتاي حالقىنىڭ 75 پايىزى اۋىلدى جەرلەردە تۇرادى.
2010 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 14,1 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ال 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش 9,5 ملرد. دوللار بولعان ەدى. قازىر قىتاي قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا 17 پايىزدىق ۇلەسكە يە بولىپ, ەكىنشى ورىن ء(بىرىنشى ورىندا ەو ەلدەرى) الادى. ال قازاقستان قىتايدىڭ تمد-داعى ەكىنشى ورىنداعى ء(بىرىنشىسى رەسەي) ارىپتەسى.
2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا قىتاي كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن وندىرىلگەن مۇناي كولەمى 25,8 ملن. تونناعا جەتتى. بۇل – ەلىمىزدە وندىرىلگەن بارلىق مۇنايدىڭ 33,7 پايىزى. وسى كولەمنىڭ قىتاي كومپانيالارىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى 16,7 ملن. توننا, ياعني 21,8 پايىز.
2010 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا بەينەۋ-شىمكەنت باعىتىمەن جۇرەتىن «قازاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرى ەكىنشى ۋچاسكەسىنىڭ رەسمي اشىلۋى بولدى. ول شارا بوزوي كومپرەسسورلىق ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىندا وتكىزىلدى. جالپى ايتقاندا, قىتاي كاسىپورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلعى جەلتوقساندا «باقتى» مەن «الاشاڭقايدا» ەركىن ساۋدا ايماعى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. قازاقستان ازاماتتارى مۇندا ۆيزاسىز ەنە الادى.
سونداي-اق 2009 جىلعى ءساۋىردە قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىندا ەنەرگەتيكا جانە نەسيەلەندىرۋ سالاسىندا كەشەندى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, سوعان سايكەس قىتاي جاعى قازاقستانعا 10 ملرد. دوللاردىڭ كورپوراتيۆتى نەسيەسىن بولگەنىن بىلەمىز. سونىڭ 5 ملرد. دوللارى كەلىسىمگە سايكەس «قازمۇنايگاز» ۇك» اق پەن سNPC اراسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ءبولىندى.
قازاقستان مەن قىتاي ۋران ءوندىرۋ سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەلباسىنىڭ قىتايعا ساپارى اياسىندا يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى. وسى قۇجاتقا ءسايكەس الداعى ۋاقىتتا قازاقستان قىتايدىڭ ۋران كونتسەنتراتىنا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 40 پايىزىن جاباتىن بولادى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق تا ارتىپ كەلەدى. 2007 جىلدىڭ 12-19 قازان ارالىعىندا قحر-دا قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى بولدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 9 كىتابى قىتايدا قىتاي جانە قازاق تىلدەرىندە باسىلىپ شىقتى. ەكى ەلدىڭ وقىمىستىلارى بىرلەسە وتىرىپ, قىتاي ارحيۆتەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى», تۇركى مەملەكەتى تۋرالى « ۇلى تۇرىك قاعاناتى» اتتى كىتاپتار شىعاردى.
ال اقورداداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حۋ تسزينتاونىڭ كەشەگى كەزدەسۋى الدىمەن شاعىن قۇرامدا ءوتتى. ودان كەيىن تاراپتار كەزدەسۋدى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستىردى. وسى وتىرىستى اشاردا ەلباسى مارتەبەلى قوناققا ءوزىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا استاناعا كەلىپ, مەملەكەتتىك ساپار جاساپ وتىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ءبىز ءوزارا جىلى قاتىناسىمىزدىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قاتىناستى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە الدىق. وسىنىڭ ءوزى ءبارىمىز ءۇشىن پايدالى ءارى ماڭىزدى, دەدى قازاقستان باسشىسى. ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيىلعى جىلدىڭ مەرەيتويلى داتالارعا تولى ەكەنىن ەسكە الىپ, ول شىۇ – 10 جىلدىعى, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ – 20 جىلدىعى, قىتاي كومممۋنيستىك پارتياسىنىڭ – 90 جىلدىعى, ءبىزدىڭ 25-ءشى كەزدەسۋىمىز جانە ءسىزدىڭ ءبىزدىڭ ەلگە جاساعان 7-ءشى ساپارىڭىز, دەدى. ءبىز بۇگىنگى كەزدەسۋىمىزدە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى بۇكىل ەل كولەمىندەگى ستراتەگيالىق ءارىپتەستىككە قول جەتكىزگەنىمىز تۋرالى جاريالايمىز. قحر – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق ءارىپتەسىمىز. بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور. سونىڭ ىشىندە «قازاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە اسىرۋ وتە ماڭىزدى. بۇلار تۋرالى ءبىز بۇگىن قول قوياتىن دەكلاراتسيادا دا ايتىلعان. مەنى, اسىرەسە, قىتايمەن اراداعى شيكىزاتتى ەمەس سالاداعى ىنتىماقتاستىق قىزىقتىرادى. وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىعىمىز الداعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءوز كەزەگىندە قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو دوس كوڭىلدەگى قازاقستانعا كەلۋ ءوزى ءۇشىن قۋانىش ەكەنىن جەتكىزدى. ول قازاقستاننىڭ 20 جىلدا وتە ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ تاراپتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن قحر اراسىندا كوپجاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا مەملەكەتتەر باسشىلارى قول قويدى. سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن قازاقستان ۇلتتىق بانكى مەن قىتاي حالىق بانكى اراسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتالار الماسۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا دا قول جەتكىزىلدى.
سودان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حۋ تسزينتاو جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزدى. وندا قازاقستان باسشىسى كەلىسسوزدەردىڭ جەمىستى بولعانىن, قول قويىلعان قۇجاتتار ءبىزدىڭ ەل حالىقتارىنىڭ مۇددەسىنەن تۋىنداپ وتىرعانىن, سوندىقتان دا ولاردىڭ ارقايسىسى دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قىتايمەن اراداعى ارىپتەستىگىمىز ءوزارا سەنىمگە, اشىقتىققا نەگىزدەلگەن, دەدى ول. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا بەرەتىن بولامىز دەي كەلىپ, جوعارىدا اتالعان «باتىس ەۋروپا–باتىس قىتاي», تەمىر جول سالاسىنداعى جوبالار, بەينەۋ-شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, ت.ب. اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قىتايمەن ارادا ايماقتىق جانە ايماقارالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا تولىق تۇسىنىستىك بارىن جەتكىزدى.
ءوز كەزەگىندە حۋ تسزينتاو پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ايتقان پىكىرلەرىن تولىق قولدايتىنىن ايتا كەلىپ, قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا قول قويىلعان مالىمدەمەگە سايكەس ارىپتەستىك قاتىناستاردىڭ ودان ءارى دە ءوركەندەي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جاقسىباي سامرات, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
