ازامات اسقان اسۋ

1976 جىلدىڭ كوكتەمى, ءدالى­رەك ايتقاندا, مامىر ايىنىڭ اياق كەزى. الدە قىدىرىس, الدە ءبىر شارۋامەن الىستاعى اۋىلدان قوس­تا­نايعا كەلدىم. قاراتاي جانسەيىتوۆ دەگەن دوسىم وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ىستەيتىن. (قاراتاي بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن تالانتتى اقىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءومىر­دەن ەرتە ءوتتى). قالاعا كەلگەن بويدا ونى ىزدەپ تاۋىپ الدىم. سودان ەكەۋمىز ءارى-بەرى كوشە كەزىپ, ودان-بۇدان قۇراستىرىپ اڭگىمە ايتىپ, بىرسىدىرعى ساعاتتاردى وتكىزدىك. ول ۋاقىتتار مەنىڭ ءالى ىشىمدىك ءىشۋ «ونەرىن» ۇيرەنە قويماعان كەزىم. بالكىم سودان دا شىعار, ءبىراز قىدىرىستان كەيىن زەرىگە باس­تاعانداي بولدىق. سونى بايقادى ما نەمەسە باسقا ءبىر ويى بولدى ما, ءبىر كەزدە قاراتاي ماعان قا­راپ تۇردى دا: «ءجۇر, اقىلبەكتىڭ ۇيىنە بارايىق. مەن سەنى تا­نىستىرايىن», دەدى ول. ءبىز اقىلبەكتىكىنە كەلگەندە مەز­گىل تۇسكە تاياپ قالعان بولا­تىن. ۇيدە باقىت قانا بار ەكەن. ەسىك اشىپ, امانداسقان سوڭ «جو­عا­رى شىعىڭدار» دەدى. مەن ىڭ­عاي­سىزدانا تورگى بولمەگە ءوتتىم. قاراتاي بولسا: «اقىلبەك ءالى كەلمەگەن بە؟» دەپ سۇراپ, تاعى باسقا دا اڭگىمەلەردى ءوربىتىپ, ءشۇيىر­كە­لەسە كەتتى. جاقتىرماي قالار ما ەكەن دەگەن كۇمان مەنىڭ كوكەيىم­دە ءالى تۇر. سوندىقتان: «بۇلاردى كىم شاقىردى؟» دەگەندەي ءبىر سا­رىن سەزىلىپ قالا ما دەپ ءاسۇي جاق­تان شىققان داۋىسقا دا قۇلاق ءتۇرىپ قويام. جوق, جاراتپاۋشى­لىق سىڭاي بايقالا قويمايدى, با­قىت اشىق-جارقىن سويلەسىپ جا­تىر, داۋىسى دا قىڭىرايىپ قالعان ادامنىڭ ۇنىنە ۇقسامايدى, سام­بىرلاي ەستىلەدى. بىرتە-بىرتە سول ەركىندىك ماعان دا اۋىسا باستادى. كوپ ۇزاماي اقىلبەك تە كەلدى. ادامدى جاتىرقامايتىن, اڭقىل­دا­عان جىگىت ەكەن, مەنىمەن امان­داسقان بەتتە باياعىدان بىلەتىن سىرالعى ادام سياقتى اڭگىمە تيەگىن اعىتتى دا جىبەردى. كەيىن ءبىلدىم, ادەبيەتكە, مادە­نيەت پەن ونەرگە اۋەستىگى بار كەز كەلگەن ادام قوستانايعا كەلسە, ەڭ الدىمەن اقىلبەكپەن تانىسادى ەكەن. تانىسىپ قانا قويماي, تۋ­عان قۇداسىنا كەلگەندەي, تۇپ-تۋرا ءۇيى­نە دە جەتىپ بارادى. الدەبىر سەبەپپەن كەيبىرەۋلەرى كەلمەي جات­سا, اقىلبەكتىڭ ءوزى ولاردى قول­قالاپ ءجۇرىپ ۇيىنە اكەلەدى. قوناق­­­اسىن بەرىپ, قۇرمەتتەيدى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قولى اشىق, قوناقجاي ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. بىراق سونداي ءوزىن جومارت سانايتىن قازا­عىڭ­نىڭ ءوزى اقىلبەكپەن جانە ونىڭ جولداسى باقىتپەن تايتالاسا ال­ماي­تىن شىعار دەپ ويلاي­مىن مەن كەيدە. كەرەك دەسەڭ, قا­لاعا كە­لىپ تۇرىپ, ۇيىنە سوقپاعا­نىڭ­دى ەستىسە, «سەن وتكەن جولى بىزگە كەلمەي كەتتىڭ عوي, نەمەنە, مەنسىنبەي قالدىڭ با, الدە ءبىر ءشاي بەرە المايدى دەپ ويلادىڭ با» دەپ كەي-كەيدە باقىتتىڭ دا رە­نىش شىعاراتىن كەزدەرى بولادى. ءاي, اقكوڭىلدىلىك-اي, دەيسىڭ وسىن­دايدا ەرىكسىزدەن. سول كەزدەردە وزدەرىنىڭ ءۇش بالاسى بار. كەڭەستىك داۋىردەگى ەڭبەكاقىنىڭ قانداي ەكەنى دە بەلگىلى. بىراق وعان باس قاتىرىپ جاتقان ولار جوق. ءۇي­لە­رىنىڭ ەسىگى كۇندىز-ءتۇنى اشىق. كەلىپ جاتاتىن قوناقتارى دا ءدو­كەي­لەر ەمەس. مەن سياقتى الىس اۋىل­دان كەلگەن, جاستارى 20 مەن 30-دىڭ اراسىنداعى جىگىتتەر. قازىرگى نارىق زامانىنىڭ كوزقاراسىمەن قاراساق, الگى كەلگىنبايلاردان اقىل­بەككە تۇسەر پايدا دا جوق. ۇيىنەن ءدام بەرىپ, قوناق قىلۋمەن قۇتىلا قويسا جاقسى عوي. شارۋاعا قانشا قىرسىز دەگەنمەن, ءبىزدىڭ اعايىن­دار­دىڭ دا ارا-تۇرا ءبىر جۇمىس­تارى تۋىنداپ قالىپ جاتادى. راس, ولار ونشا ماردىمدى بولماۋى مۇمكىن. بىراق, جۇمىستىڭ اتى جۇمىس. مىنە, وسىنداي ماسەلە­لەر­دىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ دە اقىلبەكتىڭ موينىندا. الگى اۋىلدان كەلگەن قارا قازاقتى جەتەلەپ ءبىر مەكەمەگە الىپ بارادى, ءتىپتى بولماسا تەلەفون شالادى. ال ەندى, بىزدە اقىن-جازۋشى دەگەننەن اياق الىپ ءجۇرۋدىڭ قيىن ەكەنى بەلگىلى. ولار دا اقىلبەككە كەلەدى. استانادان ات ءىزىن سالاتىنداردىڭ بوسا-بولماسا توبەلەرى كوك تىرەيدى. شەتتەرىنەن ماڭعاز, ءتىرى كلاسسيكتەر. ال اۋىلداردان كەلگەندەر جازعاندا­رى­نىڭ وبلىستىق گازەتتە جاريا­لان­عانىن قالايدى. اقىلبەك بولسا ولاردى كۇزەپ-تۇزەپ دەگەندەي گازەت بەتىنە شىعارادى. ومىردە بولعان وسى سياقتى جايتتەردى بايانداپ وتىرعاندا, كەي­دە سولاردىڭ ءبارى ايتۋعا تۇر­مايتىن, بولماشى نارسەدەي كورى­نەدى. سولاي ويلايتىندار وسىن­داي «ۇساق-تۇيەكتەرمەن» وزدەرى اينالىسىپ كورسىن. شارۋا ايتىپ بارا قالساڭ كوپتەگەن ادامدار­دىڭ «شىراعىم, مەنىڭ جۇمىستان قولىم بوسامايدى, ۋاقىتىم جوق قوي» دەپ سىپايى عانا شىعارىپ سالاتىنى ءوز الدىنا, كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى «وسىلار-اق كىسىنى مازالاي بەرەدى ەكەن» دەپ سوگىپ تە تاستاي­دى. «ءبىز ىنتىماقشىلمىز, قايى­رىمدىمىز» دەگەندەرىمىز كوبىنە اۋىزەكى تىلدە عانا ايتىلاتىن جات­تاندى سوزدەر. ءىس جۇزىندە ۇنەمى ولاي بولا بەرمەيدى. ادام ادامعا قايىرىلمايتىن قازىرگى نارىق زامانى تۇگىلى, جۇرتتىڭ ءبارى ءدۇ­نيەنىڭ سوڭىنا تۇسپەگەن, ەسەپتەسۋدى بىلمەگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە ەكىنىڭ ءبىرى تانى­مايتىن-بىلمەيتىن ادامدارعا ونشا مويىن بۇرا قويمايتىن. ءبىر قىزىعى, كەزىندە ازدى-كوپتى جاق­سى­لىعىن كورگەن كەيبىرەۋلەردىڭ كەيىن اقىلبەككە جاۋ بولىپ شىق­قان كەزدەرى دە كەزدەستى. سوندا دا بولسا ول كوشەدە جۇرگەن قاي­مانا قازاقتاردى ۇيىنە شاقى­رىپ اكەلىپ, ولارعا كومەك كورسە­تۋىن توقتاتقان ەمەس. اقىلبەك شاياحمەت كەزىندە ادە­بيەتكە, ونەرگە بەيىمى بار كوپتەگەن قوس­تا­نايلىق جاستارعا كومەك قو­لىن ۇسىندى, قامقورلىق تانىت­تى. شى­عارمالارىنىڭ وبلىستىق گازەت پەن راديو ارقىلى جۇرتشى­لىققا جەتۋىنە جاعداي جاسادى. جاس كەزىمدە اقىلبەكتىڭ وسىنداي شاپاعاتىن مەن دە ەپتەپ سەزىندىم. جاس دەگەننەن شىعادى, سول ۋا­قىت­تاردا اقىلبەكتىڭ ءوزى دە جاپ-جاس بولاتىن. مەن العاش تانىس­قاندا ونىڭ جاسى 25-كە دە جەتە قويماعان ەكەن. سويتە تۇرا, اتى­نىڭ كەڭ تاراپ كەتكەندىگىنەن بە, ول بىزگە ۇلكەن جىگىتتەي كورىنەتىن. ىستەرى دە 25-تەگى ەمەس, 35-40-تار­داعى كىسىلەردىڭ ىسىنە لايىق بول­دى. 1977 جىلى 26 جاسىندا تۇڭ­عىش كىتابى شىقتى. 1983 جى­لى نەبارى 32 جاسىندا كسرو جا­زۋ­شىلار وداعىنا مۇشە بولدى. كازگۋ-ءدىڭ جۋرفاگى ازداي, ءماس­كەۋ­دەگى م.گوركي اتىنداعى ادە­­­­بيەت ينستيتۋتىن ءبىتىردى. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قوس­تاناي جانە تورعاي وبلىستارى بوي­ىنشا ادەبي كەڭەسشىسى, وب­لىس­تىق گازەتتە مادەنيەت ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. وسىنداي شارۋالاردىڭ ءبارىن ول جاسى 40-قا جەتپەي تۇرىپ-اق اتقاردى. اقىلبەكتىڭ ەكىنشى قىرى «ورىس بوپ كەتكەن» دەگەن اتاۋ ال­عان قوستانايدا حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە قوس­قان ۇلەسى بولدى. قاي جەردە دە قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى, ءتىلى مەن ءدىلى ءۇشىن شىرىلداپ جال­عىز اقىلبەك جۇرەتىن. نەسىن جاسىرامىز, جەرگىلىكتى ۇلت وكىل­دەرى سانىنىڭ تومەن بولعانىنا قاراماستان, قوستانايدا ءتۇرلى لا­ۋا­زىمدارعا يە بولىپ, گالستۋك تا­عىپ, شىرەنگەن قازاق ازاماتتارى از بولعان جوق. بىراق ءوزىم 5 جىل قىزمەت ىستەگەندە سول دۇرديگەن قا­زاقتاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ ۇلت نامىسى ءۇشىن ارا تۇسكەنىن كورگەن ەمەسپىن. ارينە, ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي حالقىنا جانى اشىماي­تىن دەسەك, جالعان سويلەگەن بولار ەدىك. بار بولعانى, ولار قارسى پىكىر ايتساق, قىزمەتىمىزدەن ايى­رى­لىپ قالارمىز دەپ قورىققان­دىقتان بۇعىپ قانا وتىراتىن. با­تىل سوزدەردى وزدەرى ەمەس, وزگە­لەر­دىڭ ايتقانىن جاقسى كورەتىن. اقىلبەك كەڭەس وكىمەتى دە, ورىس ءتىلى دە ناعىز كۇشىندە تۇرعان سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭى مەن 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا ءۇش بالاسىن دا قازاق مەكتەبىنە بەردى. سول ءۇشىن كىپ-كىشكەنتاي با­لالاردىڭ الىستاعى جالعىز قا­زاق مەكتەبىنە اۆتوبۋسپەن ءسولتۇس­تىك­تىڭ قاقاعان قىسىندا توڭىپ-جاۋ­راپ بارۋىنا دا ءتوزدى. ونىڭ ءتو­تەسىنەن ايتىپ سالاتىن مىنەزى جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ۇناي بەرمەيتىن. ول از بولسا, جاس جىگىتتىڭ شاپشاڭ بەدەل جيناۋى, ونىڭ وزدەرىنەن شوقتىعىنىڭ بيىك تۇ­رۋى ءبىراز ادامداردىڭ ىشىندەگى كۇنشىلدىك قوقىسىن دا بىقسىت­پاي قالا المادى. جابىلىپ ءۇس­تى­نەن ارىز جازعاندار دا تابىلدى. ءوز باسىم ۇمىتىلا باستاعان وسىنداي بىرەر شىندىقتىڭ بەتىن اشا وتىرىپ, بارلىق جەردە دە تەك اقىلبەكتىكى عانا دۇرىس تا, وزگەلەردىكى بۇرىس ەدى دەگەن سى­ڭارجاق پىكىر ايتۋدان اۋلاقپىن. بىرەۋلەردى كىنالاماق نيەتىم دە جوق. جاستىقتىڭ البىرت شاعى, ونىڭ ۇستىنە اقىندىقتىڭ, تانى­مال­دىلىقتىڭ ادامعا ازداپ جەل بىتىرەتىنى دە بار, بالكىم اسىرا ايتقان, ارتىقتاۋ كەتكەن كەزدەرى بولعان دا شىعار. ومىردە قاتە­لەسپەيتىن ادامنىڭ جوق ەكەنىن دە بىلەمىز. سول ءبىر الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن وقيعالار ەسكە ورالعاندا ويلاندىراتىن ءجايت بىرەۋ – ول «بولاشاعى بار جاس جىگىت قوي, اقىندىقتىڭ ادۋىن مىنەزى شىعار جەلپىنتىپ جۇرگەن, ءوز ازاماتى­مىز­دىڭ ءبىر ەركەلىگىن كوتەرەيىك» دەپ ايتۋعا جارايتىن ءبىر ازامات­تىڭ تابىلماعاندىعى, كەشىرىمدى­لىكتىڭ كەمىستىگى. تاسادا تۇرىپ تاس اتۋشىلار ءوس­ىپ كەلە جاتقان جىگىتتى وبلىس­تىق گازەتتەن جۇمىستان شىعارت­قا­نىمەن كوكسەگەندەرىنە تۇپكى­لىك­تى جەتە العان جوق. اقىلبەك وب­لىستىق تەلەراديوكومپانيادا جۋر­ناليستىگىن جالعاستىرىپ, كەيىن «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىس­تىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى, قوس­تا­ناي وبلىستىق ءتىل باسقارماسى باس­تىعىنىڭ ورىنباسارى, مادە­ني­ەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ور­ىنباسارى, ءبىلىم دەپارتامەنتى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ا.باي­تۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاق جانە ورىس فيلولوگياسى ينستي­تۋ­تىنىڭ ديرەكتورى, جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى بولىپ قىزمەتتەر ىستەدى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازىرگى كۇنى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەديا-ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىس­تىق ۇيىمىنىڭ وڭىردەگى جەر-سۋ اتاۋ­لارىنىڭ تاريحي قالپىنا كەلۋىنە ۇلەس قوسقانى دا سول جى­ل­دار. تاباندىلىقپەن جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە كۋستاناي – قوستاناي, كومسومول – قارا­بالىق, لەنين – ۇزىنكول, سەميوزەر – اۋليەكول بولىپ وزگەرتىلدى. 80-ءشى جىلدارى وب­لىس­تا بىرنەشە رەت اقىندار اي­تىسى ۇيىم­داس­تى­رىلدى. ونىڭ ءوزى كەنجەلەپ قالعان انا تىلىمىزگە تىڭ لەپ اكەل­دى, قوستاناي حالقى­نا قازاق ءتىلىنىڭ ءالى دە بار ەكەندىگىن, ول تىلدە وت باسى-وشاق قا­سىن­دا عانا سويلەسىپ قويماي, ەل ال­دى­نا, ساحناعا شى­عىپ تا ونەر كور­سەتۋگە بولاتىنىن تانىتتى, ۇل­­تىمىزدىڭ جىگەرىن جا­نىدى. كەي-كەيدە ادامدار ونشا كوڭىل اۋدارا قويمايتىن, بىراق ۇلت ءۇشىن ايتارلىقتاي ماڭىزى بار وسىنداي جۇمىستاردىڭ باسىندا اركەزدە دە اقىلبەك تۇردى. ءبىز العاش تانىسقان 1976 جىل­دان بەرى ساناپ وتىرساڭ تۇپ-تۋرا 35 جىل ءوتىپتى. ءبىر ادامنىڭ مىنەزىن, ءىسىن تانىپ-بىلەتىندەي-اق ۋا­قىت. سول كەزدەگى 25-تەگى جىگىت ءبۇ­گىن­دە 60-قا كەلدى. قۇر قول كەلگەن جوق, ازامات رەتىندە دە, اقىن رەتىندە دە ەلى ءۇشىن, تۋعان جەرى ءۇشىن قىرۋار ىستەر تىندىرا كەلدى. ول ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەيتاراپ كوزقاراس ۇستاناتىن, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىراتىن ادام­دار­دىڭ سانا­تىنا جاتپايدى. دەمەك, اقىل­بەك­تىڭ الدا دا اسار اسۋ­لارى از ەمەس. «كوپ سىرىڭ پەرزەنتىڭە ءمالىم, دالام, بەرمەيدى ءبىر وي, بىراق, دامىل ماعان. ەل ءۇشىن ەت-جۇرەگى اۋىرماعان ادامدار بولا المايدى باۋىر ماعان», دەيدى اقىننىڭ ءوزى. وسى ءبىر شۋماق ولەڭنەن ونىڭ بۇكىل بولمىسى كورىنىپ تۇر دەسەك, ناقا اسىرا ايتقاندىق ەمەس. سەيفوللا شايىنعازى.