ەت ەكسپورتى ەلگە نە بەرەدى؟

ۇكىمەت "ەگەمەن قازاقستان" اپتالىق قوسىمشاسى ____________________________________ ەلىمىزدە 180 ميلليون گەكتاردان استام جايىلىمدىق جەرلەر بار. بۇل وتاندىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ, ارزان ەت ءوندى­رۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرستىق كوزى بولىپ تابىلادى. جالپى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەجەلدەن قالىپتاسىپ, دامىپ كەلگەندىگى بەلگىلى. ول اتام قازاقتىڭ نەگىزگى كاسىپ كوزى بولاتىن. سوندىقتان وسىدان عاسىر بۇ­رىنعى ۋاقىتتاردىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا قوياندى, قارقارالى سەكىلدى اتاقتى جارمەڭ­كەلەر جۇمىس ىستەپ, مالدى ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسى سول تۇستان باستاپ جولعا قويىلدى. ارينە, سول كەزدەگى مال شارۋاشىلىعى­نىڭ وزىندىك كەمشىلىكتەرى بولدى. سونىڭ ەڭ باستىسى, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىنە كەلىپ تىرەلەتىن ەدى. بۇل سالاعا بىزدە عىلىم كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ, ياعني كەيىننەن ارالاسا باستادى. سوندىقتان بولار, احمەت بايتۇرسىنوۆ وسى­دان ءجۇز جىلداي بۇرىن جازعان ماقالا­سىن­دا قازاقتا مال شارۋاشى­لىعىنىڭ دامۋى تەك جەردىڭ كەڭدىگىنەن عانا بولىپ وتىرعاندىعىن, جەر تارىلعان جاعدايدا مالدى عىلىممەن, بىلىممەن باعىپ كەتۋگە قازاقتىڭ شاماسى كەلمەيتىندىگىن ايتىپ, حالىقتى دامىعان ەلدەردەگى سەكىلدى مالدى عىلىممەن, بىلىممەن باعۋعا, ەڭ باستىسى مال تۇقىمىن اسىلدان­دىرۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرۋگە شاقىرعان بو­لاتىن. احاڭنىڭ ايتقان وسى ءسوزى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان الدە بولسا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقاندىعى شىندىق. قازىر عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, ەگەر قازاقستان مال شارۋا­شى­لىعىن تالاپقا ساي دامىتىپ, ونىڭ ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارا العان جاعدايدا بۇدان تۇسەتىن تابىس استىق ساتۋدان دا ارتىق بولىپ شىعادى ەكەن. دەمەك, وسى سالاعا ەرەكشە ءمان بەرۋ قازىرگى كۇنى جان-جاقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان ءۇشىن زاماننىڭ قويىپ وتىرعان باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مۇمكىن­دىكتەرى دە جەتكىلىكتى. مال جايىلىمدىقتا­رىنىڭ مولدىعىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ اسا ءىرى يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن رەسەيدىڭ اراسىندا ءتيىمدى گەوگرا­فيالىق ورنالاسۋىنىڭ ءوزى بىزدە بۇل ءىستى ىلگەرى جىلجىتۋعا ۇلكەن ارتىقشىلىقتار بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قازاقستان ءوزىن­دىك ىشكى قورى جەتكىلىكتى الەمدەگى باي ەل­دەردىڭ قاتارىنان كورىنە باستادى. مەملەكەت تە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدان قارجىنى اياپ وتىرعان جوق. تەك وسى بار دۇنيەلەردى ىلكىمدىلىكپەن پايدالانىپ, ىسكە جاراتا ءبىلۋ قاجەت. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە ەت ەكسپور­تىن تاياۋداعى جىلداردىڭ وزىندە كۇرت ارتتى­رۋدىڭ اسا ءورشىل مىندەتىن العا قويدى. وسى­عان وراي «كازاگرو» حولدينگىنىڭ اياسىندا اتال­عان ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىت­تال­عان كەشەندى شارالار جۇيەسى ازىرلەندى. مۇنى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانى­مال بولۋعا لايىقتى جاڭا ءونىمىن قالىپتاس­تىرۋعا نەگىزدەلگەن ۇكىمەتتىڭ برەندتىك جوبا­سى دەپ تە اتاۋعا بولادى. وسى جوبا بويىنشا تاياۋداعى 5 جىل ىشىندە قازاقستاندا ءبىر مەزگىلدە 150 مىڭ باستى بورداقىلاۋعا قويا الاتىن 60 بورداقىلاۋ الاڭى سالىنۋى ءتيىس. مۇنىڭ سىرتىندا وسى بورداقىلاۋ الاڭدارىن مالمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن 54 رەپرودۋكتورلىق شارۋاشى­لىق, 2,5 مىڭ فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە رەسەيگە جونەلتىلىپ كەلگەن ەت ەكسپورتىنىڭ جىلدىق كولەمىن قازىرگى 2 مىڭ توننادان 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى قالىپتاسپاق. اتالعان جوبانى قارجىلاندىرۋ رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتەن جانە حولدينگكە ۇلتتىق قوردىڭ بولگەن قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. بۇعان شامامەن العاندا 148 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى جۇمسالاتىن بولادى. ال ەندى قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدەگى ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال­دىڭ ۇلەسى جالپى ءىرى قارا مالىنىڭ 1,25 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل وتە تومەن كورسەتكىش. ەت ەكسپورتىن جولعا قويۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىنىڭ سانىن كۇرت ارتتىرۋىمىز قاجەت. سوندا عانا بۇل جوبادان بەلگىلى ءبىر ناتيجە كۇتۋگە بولادى. مۇنى وسى ىسپەن كوپتەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, اقش پەن كانادا ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ جال­پى مال باسى ىشىندەگى ۇلەسى 75-85 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. بىزدىكى – 1,25 پايىز. مىنە, وسى­عان قاراپ-اق ءبىراز جاي­دى اڭعارۋعا بولاتىن سەكىلدى. وسىعان وراي ەلىمىز­دىڭ اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگى اياسىن­دا مال تۇقىمىن اسىل­دان­دىرۋدىڭ كەڭ اۋ­قىم­دى جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ ءىسى وتكەن جىلدان باستاپ قولعا الىندى. قازىردىڭ وزىندە مال تۇ­قىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىساتىن شا­رۋا­شىلىقتاردىڭ بارلىعى وسى جۇيەگە بىرىكتىرىلدى. بۇل جۇيەنىڭ ولارعا بەرەتىن ارتىق­شىلىعى, قولدا بار مال باسى بۇرىنعىداي ەمەس ەندىگى كەزەكتە قاتاڭ ەسەپكە الىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, جۇيەگە قوسىلعان شارۋاشىلىقتار ەلىمىزدىڭ جاعدايىنا ساي كەلەتىن اسىل تۇقىمدى بۇقا­لار­دىڭ ۇرىقتارىمەن, سونىمەن قاتار, شەت مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلگەن ەمبريون ۇرىق­تار­مەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىنداي باسقا دا كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى جەتكىلىكتى. بۇل ءىستى قازىر ىسكەر مامان, مەنەدجەر, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبىن تورەحانوۆ باستاعان عىلىمي يننوۆاتسيالىق ورتالىق پەن «اسىل ت ۇلىك» رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمدا­رىن اسىلداندىرۋ ورتالىعى قولعا الىپ جۇرگىزۋدە. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن, بىراق نەگىزگى ناتيجە بەرەتىن ۇدە­رىس ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ءىس ابدەن جەتىلىپ, جول­عا قويىلعانشا شەتەلدەردەن ەت باعىتىن­داعى اسىل تۇقىمدى مالداردى يمپورتتاۋ ءىسى قولعا الىنىپ وتىر. ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ سانىن 246 مىڭ باسقا, سونىڭ ىشىندە تولدەيتىن مالدىڭ سانىن 135 مىڭ باسقا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتىندا تاياۋ­داعى 5 جىلدىڭ ىشىندە شەتەلدەردەن كەم دەگەندە 72 مىڭ اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ اكەلۋ كوزدەلەدى. ول مالدار جوباعا قوسىلىپ وتىر­عان رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىقتارعا ورنالاستىرىلاتىن بولادى. باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ءىسى حولدينگ قۇرامىنداعى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجى­لاي قولداۋ قورى» اق, «اگرارلىق  نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋ­دا. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى 50 باسقا دەيىنگى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن, ەكىنشىسى 50 باستان ارتىق اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋ ءىسىن نەسيەلەندىرەدى. نەسيەنىڭ جىلدىق سىياقى ستاۆكاسى 6 پايىزدى قۇرايدى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وسى ماقساتقا بيىلعى جىلعا 7 ميلليارد 500 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەلىك قارجىسىن ءبولۋدى جوسپارلادى. سونىمەن قاتار, ورتا دەڭگەيدەگى شارۋا قوجالىقتارىنداعى مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋ ىسىنە جوعارىداعىدان تىس 3 ميلليارد 700 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسى جوسپارلانعان. قىسقاسىن ايتقاندا, اتالعان باعدارلاماعا قوسىلامىن دەۋشىلەرگە ءتيىستى قارجى كوزى قاراستىرىلعان. مۇنىڭ سىرتىندا وتكەن جىلى الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولاتىنداي ەلىمىزدىڭ ەت برەندىن قۇرۋ جانە ونى ىلگەرى جىلجىتۋ ماقساتىندا «قازاگرو» حولدينگى قۇرامىن_داعى «مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى» اق وسى ىستە تاجىريبەسى مول امەريكالىق «Global Beef» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, «KazBeef» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇردى. وسىنىڭ نەگىزىندە اقمولا وبلىسىندا ءبىر مەزەتتە 5 مىڭ باسقا دەيىنگى ءىرى قارا مالىن ۇستايتىن ءىرى بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل بورداقىلاۋ الاڭى دامىعان ينفراقۇ­رىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ءونىمدى وڭدەۋدىڭ تولىق تسيكلىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ تابيعي كليمات جاعدايىنا بەيىمدەلگەن اسىل تۇقىمدى مال تولدەرىن وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ەكى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق قۇرۋدىڭ پيلوت­تىق جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. بۇل شا­رۋاشىلىقتاردىڭ بىرىندە انگۋس, ەكىنشىسىندە, گەرەفورد تۇقىمدارى وسىرىلەتىن بولادى. شارۋاشىلىقتار  «Global Beef» كومپانياسى ماماندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن امەري­كالىق مال ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنا سايكەس جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي شارۋاشىلىقتار قۇرۋداعى تاعى ءبىر ماقسات – ولاردىڭ بازاسىندا ەلىمىزدىڭ ماماندارىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ ورتالىعىن ۇيىم­داس­تىرىپ, شەتەلدىك وزىق تاجىريبەنى ەل ىشىندە تاراتۋ. بولاشاقتا وسىعان ۇقساس رەپرو­دۋكتورلىق شارۋاشىلىقتار جەكەمەنشىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جۇمىس ىستەمەك. مىنە, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىن جاڭا جاعدايدا دامىتا وتىرىپ, ەت ەكسپورتىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى اتقارىلىپ جات­­قان ءىس-شا­رالاردىڭ ءبىر پاراسى وسىن­داي. بولا­شاق­تا بۇل ءىس ودان ءارى دامىتىلا تۇسپەك. ءسوي­تىپ, تاياۋداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ەت باعى­تىن­داعى مال باسىنىڭ ۇلەسى 13,2 پايىزعا, ال ون جىلدان كەيىن 51 پايىزعا دەيىن جەتكىزىلمەك. سول تۇستا ەلىمىزدە جىلىنا 180 مىڭ تونناعا دەيىن سيىر ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ مۇمكىندىگى قالىپتاساتىن بولادى. ەلىمىزدە ەت ەكسپورتىن كۇرت دامىتۋدىڭ جاڭا جوباسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ توراعالىق ەتكەن ۇكىمەتتەگى ارنايى كەڭەستە قارالىپ, ماقۇلداۋعا يە بولدى. قازىرگى كۇنى جوبانى جۇزەگە اسى­رۋ­دىڭ تەتىكتەرى تو­لىقتاي انىق­­تالىپ, ءىس قار­قىندى ءتۇر­دە العا جىل­جى­تىلۋدا. تۇپتەپ كەل­­گەندە, ەت ەكس­پورتىن دا­مىتۋ حالقى­مىز ءۇشىن وتە پايدالى. بۇل ەڭ الدىمەن اۋىلدىڭ كاسىبى مەن ءناسىبىن كوبەيتەدى. ەگەر قازاقستاننىڭ وسى ءونىمى شەتەلدەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ جاتسا, بۇدان ەلىمىزگە قوسىمشا قارجى قۇيىلىپ, ۇساقتالىپ كەتكەن شارۋاشىلىقتار قايتادان ۇلكەيىپ, قالپىنا كەلەتىن بولادى. اۋىلدا وسىنىڭ نەگىزىندە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ازىرگە پايدالانۋسىز جاتقان جايى­لىمدىق, شابىندىق جەرلەر قايتادان ىسكە قوسىلىپ, دالامىزعا مال تولادى. ەلدىڭ بەرەكەسى ارتادى. سۇڭعات ءالىپباي.