قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا: ء«تورتىنشى باسىمدىق – ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ. ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ. وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى ەكونوميكانى, سوعان سايكەس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مىندەتتەرىن جاڭعىرتۋ جولىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولىن قايتا ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءبىز بۇل ماقالامىزدا ءبىلىم سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى ەمەس, قوردالانعان وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالۋ ماقساتىن قويدىق. ولاردىڭ ءبىرازىن تىزبەكتەپ كەتسەك: جوعارى وقۋ ورىندارىندا پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى تۇراقتالماعان; ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنى نارىق تالاپتارىنا ساي قامتىلماعان; ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى تولىققاندى ەنگىزىلمەگەن; جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي الەۋەتى ءتيىمسىز پايدالانىلادى, ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمي كورسەتكىشتەر وتە تومەن; پروفيلدىك دوكتورانتۋرادا كادرلاردى دايىنداۋعا گرانت بولىنبەيدى; پوستدوكتورانتۋرا جوق; مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىلىم العان تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن; يننوۆاتسيالىق قۇرىلىمدى قولداۋدىڭ ينستيتۋتتىق نىساندارى تولىق دامىماعان; وركەنيەتتى ەلدەرمەن سالىستىرساق, ءبىزدىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر ۇلەسىمىز ون ەسە تومەن; قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي-زەرتتەۋلىك جوبالاردىڭ 0,1% عانا كوممەرتسيالاندىرادى; يننوۆاتسيالىق پاركتەر, ستارت-اپ ايماقتار جانە كونسترۋكتورلىق بيۋرولار ينفراقۇرىلىمدارى دامىماعان; جاتاقحانالاردا ستۋدەنتتەرگە ورىن جەتىسپەيدى; ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى بيزنەس قۇلىقسىز قارجىلاندىرادى, وندىرىسپەن ءتيىمسىز جۇمىس جۇرگىزىلەدى; ۆەدومستۆوارالىق كەدەرگىلەر, سونداي-اق جەكە سەكتوردا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ بولماعاندىعىنان ءبىلىم, عىلىم جانە ونەركاسىپ سالالارى ءتيىمدى بىرىگە الماي جاتىر...
ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ كريتەريى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىمىن اتتەستاتتاۋ ەمەس, ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى كاسىپتىك قاجەتتىلىگى بولۋى شارت. سوندا عانا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگاننىڭ ءرولى ءبىلىم بەرۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋمەن عانا شەكتەلمەي, وسى باعىتتاعى بىرلەسكەن كۇش-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋدى, ولارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە وزىق ۇلگىلى يدەيالار مەن تەحنولوگيالاردى دايىنداپ شىعارۋدى قامتيتىن بولادى.
بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەربەستىگى مەن تەڭدىگىن زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتكەن ءجون. شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى ساندىق ەمەس, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, وقىتۋ, رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ كاسىپتىك قۇزىرەتى جانە حالىقارالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيلەرىنە, سونداي-اق, اككرەديتتەۋدەن ءوتۋى جانە باسقا وسى سياقتى ساپالىق فاكتورلارعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ەگەر جوعارى وقۋ ورىندارىن ليتسەنزيالاۋ جايىندا ءسوز ەتەر بولساق, بۇل رەتتە وقۋ ورىندارىندا ماماندىقتاردىڭ قايتالانۋى جانە كادرلاردى جوو-نىڭ ءوز پروفيلدەرىنە ساي ەمەس ماماندىق بويىنشا دايارلاۋىنا نازار اۋدارعىم كەلەدى. جوو-نىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ دە قالىپتى ەمەس ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جوعارى وقۋ ورىندا-
رىن ماماندىقتار بويىنشا ەمەس, دايارلاۋ باعىتتارى بويىنشا ليتسەنزيالاۋعا كوشەتىن كەز كەلدى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار: جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, دايارلىقتىڭ باعىتتارىنىڭ ىشىندە, ءوز بەتتەرىنشە ازىرلەپ شىعارادى.
مۇنداي جاعدايدا جوعارى وقۋ ورىندارى قوعام الدىندا كادرلار دايارلاۋدىڭ ساپاسى ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپتىلىقتا بولادى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ناقتىلى كادرلار دايارلاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا كونتينگەنتىن ولاردىڭ باسەكەلەستىگى جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسى نەگىزىندە قۇراپ شىعارۋعا الىپ كەلەدى.
ءبىلىم ساپاسى تەك كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان جانە قوعام الدىندا جاۋاپتى بولعان جاعدايدا عانا قامتاماسىز ەتىلەدى. جوو قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا نەگىزدەلەدى. جوو-نىڭ تۇراقتى قارجىلىق جاعدايى عانا ونىڭ ساپالى اكادەميالىق, زەرتتەۋ جانە باسقا دا باعىتتارىن قامتاماسىز ەتە الادى. بۇل جەردە جوو قىزمەتىن ەكونوميكالىق رەتتەۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە دەپ بىلەمىن. اتاپ ايتقاندا, جوو-نىڭ جەكە مەنشىك (جارعىلىق) كاپيتالىنا تالاپتى كۇشەيتۋ جانە ايىپپۇل سانكتسيالارىن ەنگىزۋ قاجەت.
قازاقستاندا PhD دوكتورى دارەجەسىن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن باقىلاۋ جونىندەگى كوميتەت بەرەدى. بۇل جوو عالىمدارىنا سەنىمنىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. سوعان قاراماستان عالىمداردىڭ باسىم بولىگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا شوعىرلانعانى بەلگىلى. جوو عىلىمىنا قولداۋ جاساۋ كەرەك جانە عىلىمي دارەجەلەر بەرۋ ماسەلەسىن جوو قۇزىرىنا بەرگەن ءجون.
پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ماقساتىندا جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتشىلەرىنە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنامىز.
عالىمداردىڭ نولدىك ەمەس يمپاكت-فاكتورى بار حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاۋعا ءتيىس عىلىمي ەڭبەكتەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى دا قايتا قاراۋ كەرەك, ويتكەنى بارلىعى بىردەي جاريالانىمداردىڭ سانىن تولتىرۋعا ۇمتىلادى, ال ساپاسى جاقسارتا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى.
وتاندىق عالىمدار ەڭبەكتەرىنىڭ قازاقستاندىق عىلىمي مەتريكالىق بازاسىن قۇرۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. بىزگە وتاندىق عالىمدار ەڭبەكتەرىنىڭ بەدەلىن شەتەلدىك عىلىمي مەتريكالىق مالىمەتتەرىنە قاراماستان كوتەرۋ كەرەك.
ءبىز مينيسترلىكتىڭ ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانىن تەك جوعارى بىلىمگە عانا ەمەس, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە دە كوبەيتۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدايمىز. سونىمەن قاتار, ول قازاقستاندىق جاستاردىڭ شەت ەلدەرگە كەتۋى پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ تابىلادى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋدىڭ شەكتى دەڭگەيىن ساقتاۋعا بايلانىستى جاس تۇلەكتەردىڭ قوماقتى بولىگىنىڭ شەت ەلدەرگە كەتىپ قالۋى ورىن الىپ وتىر, شەت ەلدە قازاقستاندىقتارعا مۇنداي تالاپتار قويىلمايدى. ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ بۇل جاعدايدا جۇمسايتىن قارجىسى شاش-ەتەكتەن. بۇل جەردە دە ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراماۋ كورىنىس بەرەدى.
پەداگوگ مامانداردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ وتە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى قازاقستان بويىنشا ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ 62 پايىزىن قۇرايدى. ال پەداگوگتەر اراسىندا بارىنشا از الاتىندار – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم پەداگوگتەرى – 41%. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى جونىندە ايتار بولساق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردەگىدەن الدەقايدا تومەن. مىسالعا, لاتۆيادا وقىتۋشىلار شامامەن 1112 اقش دوللارى مولشەرىندە ەڭبەكاقى الادى, بۇل دەگەنىڭىز, بىزدەگىدەن 3 ەسەدەي ارتىق. قازاقستان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاعدايى جانە ونى ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق باياندامادا اتالىپ وتكەندەي, پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جانە ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ قىزمەتتىك ءوسۋىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.
پەداگوگيكالىق قوعامداستىق ۇسىنىپ وتىرعانداي, مۇعالىمدەرگە 25-30 جىل ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەت ءوتىلىن قايتارۋ جانە زەينەتكەرلىككە مەرزىمىنەن بۇرىن شىعۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ قاجەت. پەداگوگ ءۇشىن 63 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعۋ – پەداگوگيكالىق كاسىپ بويىنشا وتە ازاپتى, اۋىر جول. كەز كەلگەن پسيحولوگ بۇل كەزەڭدە كاسىپتىك «توقىراۋ» ءورىس الاتىنىن ايتادى. ءوزىڭىز الاڭدا بالالاردى قۋالاپ, ولارمەن ءتۇرلى قيمىل-قوزعالىسقا تۇسەتىن ويىندار ويناپ جۇرگەن 63 جاستاعى بالالار باقشاسىنىڭ تاربيەشىسىن كوزىڭىزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ دەنى ايەلدەر بولىپ وتىرعاندىعى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ەڭبەك ەتەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ, ناقتىراق ايتساق, ۇستازداردىڭ 80-85 پايىزى ايەلدەر. مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى قىزمەتىندە دە ايەل مۇعالىمدەردىڭ قاراسى قالىڭداپ كەلەدى. ءتىپتى, دەنەشىنىقتىرۋ, اسكەري تاربيە پاندەرىنەن دە قىز-كەلىنشەكتەر ساباق بەرەتىنىنە ەتىمىز ۇيرەنىپ قالدى. مىنە, وسى ءۇردىس ەندى جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا اۋىسا باستاعان سياقتى. سەبەپ بەلگىلى – ەڭبەكاقى از, ىنتالاندىرۋ ماردىمسىز. البەتتە, بالالار ءۇشىن اكە قانداي قاجەت بولسا, ەر مۇعالىمدەردىڭ دە سونداي ماڭىزى بار. جاستارىمىزدىڭ بويىندا ەركەككە ءتان وجەتتىك, مارتتىك, باتىلدىق رۋحى السىرەپ بارا جاتقانى تۋرالى پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. وسىعان وراي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ەڭبەك ەتەتىن ەر-ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتۋگە قاتىستى ءىس-شارالار كەشەنىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋعا دا مەملەكەتتىك ماڭىز بەرەتىن ۋاقىت جەتكەن سىڭايلى.
قورىتا كەلگەندە, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى بارىنشا ارتا, ماڭىزدانا تۇسكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر. بۇل رەتتە, كادرلار دايارلاۋدىڭ ساپاسىنا, سونداي-اق سالالىق مينيسترلىكتەر, ۇلتتىق كومپانيالار جانە بيزنەس وكىلدەرى دە جاۋاپ بەرەتىنىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. مىسالعا, «بولاشاق» ستيپەندياسىن بەرۋ راسىمىنە ايقىندىق بەرۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, حولدينگ,
كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرىن ەنگىزۋ كەرەك. ويتكەنى, ناق سولار الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەر بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە ەل يگىلىگى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن «بولاشاق» تۇلەكتەرى كوپ. دەگەنمەن, سولاردىڭ بارلىعى دەرلىك مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قامقورلىقتى, ارتىلعان سەنىمدى اقتادى ما؟ مەنىڭشە, جوق. ماسەلەن, مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن شەتەلدەردە وقىپ, ەلگە قايتپاي قالعاندار دا جەتىپ-ارتىلادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل بىرەگەي جوبانى دا ۇدايى نازاردا ۇستاپ, «بولاشاق» ءۇشىن جۇمسالعان قارجى-قاراجاتتى ەسەلەپ قايتارىپ الۋدىڭ تەتىكتەرىن جان-جاقتى ويلاستىرعان ءجون.
«ەرتەڭىن ويلاماعان ەل ازادى», دەيدى حالىق دانالىعى. بارىن باعالاپ, جوعىن سارالاپ وتىراتىن, وسكەلەڭ ۇرپاعىنا تالاپقا ساي بايىپتى ءبىلىم, قالىپتى تاربيە بەرە بىلەتىن ەل وزادى. سول تۇرعىدا قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم جۇيەسى دە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى شارت. ويتكەنى, باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم ءبارىن جەڭەدى.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
