ۋاقىت تالابىنا– ىسپەن جاۋاپ– داۋرەن بوزتاي ۇلى, ەلباسى بيىل «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىن جاريالاپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىن جوعارى قارقىندا قامتاماسىز ەتەتىن باسىم باعىتتاردى ايقىنداپ بەردى. تاريحي قۇجات نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– الەم جۇرتى سەكىلدى قازاقستاندىقتار دا كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, سىن-قاتەرلەردى كۇتىپ وتىرماستان, وعان تاباندى تۇردە قارسى تۇرا الاتىن حالىق قانا جەڭىس باسپالداقتارىمەن العا قاراي ىلگەرىلەرى داۋسىز. قازاقستان ەكى جاڭعىرۋ ارقىلى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمدەرگە قول جەتكىزىپ, ۇزدىكسىز دامۋ جولىن تاباندىلىقپەن جالعاستىرىپ كەلەدى. «نۇرلى جول» ەكونوميكالىق ساياساتى, «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى اياسىندا ىرگەلى مىندەتتەر ورىندالدى. ەندىگى باستى تالاپ – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن وتىز وزىق ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. بۇل – ورىندالاتىن ءىس. ويتكەنى, كەلەشەكتىڭ ءىس-قيمىلدار جوسپارىن تۇزە وتىرىپ, ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا بەل شەشە كىرىستىك. جولداۋدا جەكە-جەكە تالدانعان بەس نەگىزگى قاعيدات شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ شەشىمى وتكىر قويىلىپ وتىرعاندىقتان, زامانا كوشىنە ىلەسە وتىرىپ, ۇلى وزگەرىستەر ساپىنان كورىنۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇمكىندىگى – جاڭا يندۋستريالار قالىپتاستىرۋ, يننوۆاتسيالاردى قولداۋ, ولاردى وندىرىسكە تەزىرەك ەنگىزۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋىنا بەتبۇرىس جاساۋ ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى. بۇگىنگىدەي جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ ءوسۋى مەن تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تاۋار ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ, قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن جاھاندىق جەلىگە بەيىمدەۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەتبۇرىس ەكەنى تالاسسىز شىندىق. جاڭا نارىق كوزدەرىن تابۋ, وتاندىق ءونىم تۇرلەرىن مولايتۋ, ساپاسىن جاقسارتۋ, اگرارلىق سەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋ, بيزنەس-ورتانى كەڭەيتۋ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ باعىتتارى بويىنشا دا اتقارىلاتىن شارۋالار از ەمەس.
– ولاي بولسا, جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتسەڭىز؟
– بيلىك باسىندا جۇرگەندەر ءۇشىن بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – باستى مىندەت. ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, كاسىبي بىلىكتىلىك تانىتا بىلسەك, ەڭ باستى ابىروي دا, قۇرمەت تە وسى.
ەگىنشىلىك – جەتەكشى سالالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ وندىرىستەگى ۇلەسى 76 پايىزعا جەتەعابىل. بىلتىر 23254,2 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمدەرى ءوندىرىلىپ, فيزيكالىق يندەكس كولەمى 104,2 پايىزدى قۇرادى. كۇزگى وراق ناۋقانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندىك. ەلباسىنىڭ استىق ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى ءمالىم. شارۋاشىلىقتار ۋاقىت اعىمىنا وراي مايلى داقىلداردى كوپتەپ وسىرۋگە بەت بۇردى. وسىدان التى جىل بۇرىن مايلى داقىلدار ەگىستىگى 5,49 مىڭ گەكتار بولسا, وتكەن جىلى 6 ەسەگە دەيىن مولايدى. بۇل كورسەتكىشپەن توقتالىپ قالماق ەمەسپىز. 1,2 ميلليارد تەڭگەگە زاماناۋي تەحنيكا ساتىپ الىندى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن دەمەۋقارجى مولشەرى دە ايتارلىقتاي ءوستى. 2015 جىلى جانار-جاعارماي, گەربيتسيد, تۇقىم, مال ازىعى ءۇشىن 677 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلسە, 2016 جىلى ول 886 ميلليون تەڭگە بولدى.
بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى ەداۋىر باسىمدىققا يە. بۇل سالامەن 47 شارۋاشىلىق اينالىسادى. ولاردىڭ اراسىندا «استراحانسكوە», «پولتاۆسكوە», «لەونوۆ», «شايمەردەنوۆ», تاعى باسقا شارۋاشىلىقتار تاڭداۋلىلار قاتارىندا. «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق» باعدارلامالارى بويىنشا اتقارىلعان ىستەر قىرۋار. الايدا, ءىرى قارا مالىنىڭ − 56, قوي-ەشكىنىڭ − 90, جىلقىنىڭ − 76,6, شوشقانىڭ − 93,9, قۇستىڭ 96,7 پايىزى جەكە ادامداردىڭ قولىندا شوعىرلانعانىن ەسكەرسەك, مالدى اسىلداندىرۋ ءىسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ, ساپالى جەم-ءشوپ قورىن جاساۋ باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز.
– بىلتىر 3400 توننا ءسۇت ساتىپ الىنىپتى. ەكسپورتقا 99 توننا ەت جىبەرىلىپتى. تابىندار اسىل تۇقىمدى مالدارمەن تولىقتىرىلىپتى. وسىنداي ءمۇمكىندىكتەردى ودان ءارى ەسەلەي ءتۇسۋدىڭ ىشكى-سىرتقى رەزەرۆتەرى قاراستىرىلعان با؟
– اۋدان تۇرعىندارىنا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىنە سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ارنايى قاتىسىپ, الدىمىزعا بىرقاتار مىندەتتەر قويدى. ولاردىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قالدىقسىز وڭدەۋ جايىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. اۋداندا قىرىققا جۋىق ۇقساتۋ كاسىپورىندارى مەن تسەحتار جۇمىس ىستەگەنىمەن, قازىرگى قاجەتتىلىك پەن سۇرانىسقا قاراعاندا ءالى دە ازدىق ەتەدى. وسى جاعى مۇقيات ەسكەرىلىپ, جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك قارجىگەرلەرمەن ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋ كوزدەلدى. «يكەا تاس گرۋپپ» جشس-ءنىڭ قارجىسىنا كۇنىنە 120 توننا ۇن تارتاتىن ديىرمەن كەشەنى, «ۆيتالمار استىق» فيرماسىنىڭ دەمەۋىمەن استىق قابىلداۋ ەلەۆاتورى تۇرعىزىلدى. «روستان» سەرىكتەستىگى ماي زاۋىتىنا جاڭا جابدىقتار ورناتتى. سميرنوۆ كەنتىندە 10 مىڭ باسقا ارنالعان ءسۇت ءوندىرۋ كەشەنىن اشۋ جوسپارلانعان. بۇل – ەلىمىز بويىنشا ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى. كاسىپورىن ءۇشىن جەر تەلىمدەرى مەن بەس مىڭ گەكتار جايىلىم ازىرلەندى. بۇل ينۆەستورلار قيالى اۋىلدىق وكرۋگىندە استىقتى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن ءوندىرىس ورنىن سالۋمەن دە اينالىسپاق. «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى رۋبلەۆكا ەلدى مەكەنىندە 600 باسقا شاقتالعان ءسۇت فەرماسىن سالۋعا قاراجات ءبولدى. «استراحانكا» جشس-ءنىڭ «مايلى داقىلداردى قالدىقسىز وڭدەۋ, ساقتاۋ» جوباسى ماقۇلداندى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار كوپ.
− ايتپاقشى, «ساپرونات» جشس وتە ءتيىمدى جوبانىڭ ءبىرىن اۋداننىڭ ءبىلىم وشاقتارىنا ەنگىزىپ جاتقان كورىنەدى. وسىعان توقتالا كەتسەڭىز؟
– «ساپرونات» ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ الەۋمەتتىك نىسانداردى ءمودۋلدى جىلىتۋ قازاندىقتارىنا قوسۋ باعدارلاماسىن قولعا الىپ وتىر. قاناتقاقتى جوبا ءبىزدىڭ اۋداننان باستاۋ الدى. بىلتىر 5 مەكتەپ, بيىل 11 مەكتەپ قامتىلسا, الداعى ۋاقىتتا بارلىق ءبىلىم وشاقتارىمەن قاتار مادەنيەت, اۋرۋحانا عيماراتتارى دا قامتىلاتىن بولادى. باستى ارتىقشىلىعى–ۇنەمدىلىگىندە. ماسەلەن, «استراحانكا» ورتا مەكتەبى قىسقى ماۋسىمدا 600 توننا كومىر جاعىپ كەلسە, ەندى جۇمسالاتىن وتىن شىعىنى ءۇش ەسەگە دەيىن ازايدى. سەرىكتەستىك سەرۆيستىك قىزمەت ورتالىعىن اشقاننان كەيىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا جوعارىداعى نىساندار سەنىمدى باسقارۋىنا بەرىلدى. ءبىز تەك تاريف بويىنشا ەسەپتەسىپ وتىرامىز. ال قازاندىقتاردى ساتىپ الۋ, ورناتۋ, جوندەۋ سەكىلدى جۇمىستار – سەرىكتەستىكتىڭ موينىندا.
– اۋداندا قانداي ماسەلەلەر وزەكتى سانالادى؟
– ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرىندە جۇرتشىلىقتى باسپانا, بالاباقشا, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوشەلەرگە جارىق تارتۋ, جول ماسەلەلەرى قاتتى تولعاندىراتىنى بايقالدى. بۇل باعىتتاردا اتقارىلعان شارۋالار از ەمەس. بىلتىر 36 پاتەرلى 2 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, وعان ءبىرىنشى كەزەكتە جەتىم بالالار, مۇگەدەك جاندار, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار قونىستاندىرىلدى. ونىڭ جانىنان 5 جەكەمەنشىك ءۇي بوي كوتەرىپ, از قامتىلعان وتباسىلار كىردى. ءسوز اراسىندا بۇل باسپانالار قالاداعىداي جايلى ەكەنىن, ءمودۋلدى قازاندىق ارقىلى ءبىر ورتالىقتان جىلىتىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەندى 54 پاتەرلى ەكى ءۇي سالۋ ءۇشىن جوبالىق قۇجاتتار دايىندالۋدا.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا جەتى نىسان جوندەلدى. ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, جارىقتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ شارالارىنا 157 ميلليون تەڭگە باعىتتالىپ, 12 وكرۋگ تۇگەلدەي قامتىلدى. وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە بىلتىر 450 ميلليون جۇمسالسا, بيىل قاراجات ەكى ەسە ارتىق قاراستىرىلدى. استراحانكا – سميرنوۆ – قيالى, سميرنوۆ – پولتاۆكا – يۆانوۆكا باعىتتارى بويىنشا جولدار جوندەلەدى. قيالى – ءىرى وكرۋگتەردىڭ ءبىرى. مۇندا كلۋب ءۇيى كوپتەن بەرى يەسىز تۇر. بيىل ونى جاڭارتپاق ويىمىز بار. 28 ەلدى مەكەن بۋلاەۆ توپتىق سۋ قۇبىرىنا قوسىلعان. 3 اۋىل ۇڭعىمالاردى پايدالانادى. اعىمداعى جىلى ۆلاسوۆ جانە قيالى ەلدى مەكەندەرىندە سۋ تاراتۋ جەلىلەرى جاڭعىرتىلادى.
توقتاپ تۇرعان كاسىپورىندار جايلى بىرەر ءسوز. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە توقشىن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى باقىت ءابدۋسادىقوۆ بۇرىنعى ءسۇت زاۋىتىنىڭ قاڭىراپ تۇرعان عيماراتىن قايتا ىسكە قوسۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ورىندى ۇسىنىس − تسەحتاردى جابدىقتاۋعا ينۆەستورلار تابىلدى, اعاش وندەيتىن تسەح رەتىندە قايتا جابدىقتالادى دەگەن جاۋاپ الىندى. 100-150 ميلليون تەڭگە قارجىنى ينۆەستورلار قۇيادى. بۇل ونىمگە دەگەن مۇقتاجدىق رەسەي ەسەبىنەن وتەلىپ كەلسە, ەندى وزىمىزدە شىعارىلاتىن بولادى. سول سياقتى, قيالى وكرۋگىندە توقتاپ تۇرعان بۇرىنعى ماي جانە ديىرمەن كاسىپورىندارىن پايدالانۋعا بەرۋدىڭ جولدارىن دا قاراستىرۋدامىز.
اركەز ۋاقىت تالابىنا ناقتى ىستەرمەن جاۋاپ بەرە وتىرىپ, جاڭعىرتۋ جونىندەگى ءمىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن تالماي قاراستىراتىن بولامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اققايىڭ اۋدانى
