ەرتەگىنىڭ بالانىڭ وي الەمىن كەڭىتۋدە ءمانى زور. ول ۇرپاقتىڭ قيالىنا قانات ءبىتىرىپ, بويىنداعى يگى قاسيەتتەردىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولادى. ءبىر ەرتەگىدەن ءبۇلدىرشىن قامقورلىق جاساۋدى, اتا-اناعا كومەك كورسەتۋدى ۇيرەنسە, ەندى بىرىنەن تاتۋ بولۋدى ۇعادى, جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل ەكەنىن دە بويلارىنا دارىتادى.
مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قازىنالارىمىزدىڭ ءبىرى – ماقال-ءماتەلدەر, بەسىك جىرلارى. باۋىرجان مومىش ۇلى بەسىكتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن باسا ايتقانى ءمالىم. تۋعانىنان «بەسىك جىرىن» تىڭداپ, انانىڭ الديىمەن وسكەن ءسابي قاي كەزدە دە جانى جايساڭ, مەيىرىمى مول بولىپ قالىپتاسادى. انا ءتىلىنىڭ اۋەنىنەن ءنار الىپ ەرجەتكەن ۇل مەن قىز جاڭىلىس باسپايدى. سول سەكىلدى, ماقال مەن ماتەلدەردەگى اقىل كەنىن ايتا وتىرىپ, بالانى قايىرىمدى بولۋعا, اركەز توڭىرەگىنە شاراپات تيگىزىپ جۇرۋگە ۇيرەتسەك ۇتىلمايمىز. «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن ماقالدىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر.
بالاباقشادا بالانى حالىقتىق قاعيدالارمەن سۋسىنداتساق, سول ارقىلى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, مەيىرىمدى بولۋعا, ءوز قالاۋىمەن جۇمىس جاساۋعا باعىتتاساق, سول داعدى ولاردىڭ بويىندا ءومىر بويى ساقتالادى.
بالالار بالاباقشادا جاسىنا قاراي بىرنەشە توپقا ءبولىنەدى. تاپسىرما مەن تاربيە دە سول بويىنشا ۇيلەستىرىلەدى. قابىلەتتەرىنە قاراي باعىت-باعدار بەرسەڭ بالالار بىرتە-بىرتە بەرگەن تاپسىرماڭا ساي جۇمىس جاساۋعا بەيىمدەلەدى. كىشى توپتاعى بالالار تاربيەشى كومەگىمەن كيىنىپ, جۋىنادى. ولارعا كومەكتەسە وتىرىپ بالاپانداي باۋلىعان ءجون. ال تۇرمىستىق جاعىنان العاندا, توپتاعى تازالىقتى ساقتاۋ, ويىنشىقتاردى بۇلدىرمەي كۇتىپ ۇستاۋ, رەت-رەتىمەن ورنىنا قويۋ سياقتى ارەكەتتەردى بويلارىنا سىڭىرۋگە بولادى. ءتىپتى, مۇنداي جۇمىستاردان بالانىڭ بولاشاقتا قانداي ىسكە بەيىم ەكەنىن دە اڭعارۋ قيىن ەمەس. اتا-انا مەن تاربيەشى وسىعان ساي ءبىرلىكتە جۇمىس ىستەسە, وسە كەلە سول بالادان مىقتى مامان يەسى شىعۋى مۇمكىن.
تابيعاتىمىزدى ايالاپ, قورعاۋ دا بالاباقشا تابالدىرىعىنان باستالاتىنى راس. سەرۋەن كەزىندە گۇلدەردىڭ توپىراعىن قوپسىتۋدى, ارامشوپتەرىن وتاۋدى, ويىن الاڭدارىنا قوقىس تاستاماۋدى ۇيرەتۋ بالانىڭ ەرتەڭگى ءومىر جولىنا ونەگە بولادى. قورشاعان ورتاداعى الۋان ءتۇرلى قۇبىلىستاردى بىلۋگە, ءوسىمدىك تۇرلەرىن اجىراتۋعا ءۇيرەتۋ وي-ساناسىن كەڭىتەدى. ءسابي كەزىنەن ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, انانى سىيلاۋ سىندى اسىل قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ مىندەت. بۇل تۇرعىدا ونداي يگىلىكتى قادامعا اتا-انالاردىڭ دا كومەگى قاجەت. ۇنەمى بالاعا جىلى سويلەپ, ىستەگەن ىسىنە ءمان بەرىپ, اراسىندا ماقتاۋ ءسوزدەرىن دە جەتكىزىپ تۇرعان ابزال. ءبۇگىنگى ۇرپاق ەرتەڭگە ەككەن جەمىسىمىز ەكەنى ءسوزسىز. اباي اتامىز ايتقانداي, «بالاعا مىنەز ءۇش الۋان ادامنان جۇعادى, ءبىرىنشى – اتا-انا, ەكىنشى – ۇستازىنان, ءۇشىنشى – قۇربىسىنان». ادامگەرشىلىك ءار ادامعا ءتان اسىل قاسيەتتەر دەسەك, ونىڭ قاينار كوزى – حالىقتا, وتباسىندا, ورەلى ونەردە, ادەت-عۇرىپتا. ءار ادام ادامگەرشىلىكتى كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, قورشاعان تابيعاتتان سىڭىرەدى.
قازاق حالقى ۇرپاعىن جاستايىنان جاقسى ادەتتەرگە باۋلىعان. بالانىڭ بويىنا كىشىپەيىلدىلىك, سىپايىلىق, سىيلاستىق سياقتى قاسيەتتەردى سىڭىرە بىلگەن. ءتاربيەگە ەرەكشە ءمان بەرگەن.
وتباسىنان كەيىنگى تاربيەنىڭ التىن بەسىگى بالاباقشا ەكەنى انىق. ۇرپاقتى ادام بالاسىنا ءتان اسىل قاسيەتتەرگە ساي ءتاربيەلەۋدەن جالىقپاساق ەكەن دەيمىن. وسى ارادا ويىما جىر ءدۇلد ۇلى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «بالانى تاربيەشىنىڭ وزىندەي قىلىپ شىعارماي, كەلەشەك زامانىنا لايىقتاپ دايىنداۋ كەرەك», دەگەن قاناتتى ءسوزى ويىما ورالىپ وتىر. ءبىز وسى سوزدەرگە ادالدىق تانىتىپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرسەك, ول ەلدىڭ جاسى جالىندى دا, قارىمدى دا, ويلى بولىپ وسەرى حاق.
ۇلميرا دوسبەرگەنوۆا,
№62 «بوتاقان» بالاباقشاسىنىڭ تالىمگەرى
شىمكەنت
