ايەل كاسىپكەرلىگىنىڭ الەۋەتى زور

ادامزاتتىڭ ورنىقتى دامۋى­نىڭ نەگىزگى فاكتور­لارىنىڭ ءبىرى – گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ. قا­زاقستاندا كونستيتۋتسيا جانە بار­لىق ۇلتتىق زاڭنامالار ءومىر­دىڭ ءجا­نە قىزمەتتىڭ بارلىق سالا­لارىن­دا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقى­عىن كوزدەيدى. قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا ادام قۇقىعى بويىنشا 60 حالىق­ارالىق شارتقا قوسىلدى. 2006-2016 جىل­دار­عا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى بەكىتىلدى. وسى ستراتەگيانى ورىن­داۋ بويىنشا ايەل­دەردىڭ ساياساتتا جانە ەكونو­مي­كادا ىلگەرىلەۋى, ايەل­دەردىڭ, ەرلەر­دىڭ جانە ءجاسوسپىرىم­دەردىڭ ۇرپاق اكەلۋ قابىلەتىن ساق­تاۋ, ايەلدەرگە جانە بالالارعا قا­تىستى كۇش كورسەتۋ كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەس, وتباسى قاتىناس­تا­رىندا گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ بويىنشا  40-تان استام ءىس-شارانى قامتيتىن ۇكىمەتتىڭ ورتا مەرزىمدى ءىس-شارا­لار جوس­پارى ىسكە اسىرىلۋدا. ايەل-كاسىپكەرلەر – ءوزىن-ءوزى ءىس­كە اسىرۋعا دەگەن جوعارى قاجەت­تىلىك­پەن, شىعارماشىلىقپەن بەرىلە جۇ­مىس ىستەيتىن, تابيعاتى­نان جاڭا­شىل, ليبەرالدىق قۇن­دى­لىقتى جەت­كىزۋشىلەر بولىپ تا­بىلادى. ايەل­دەر­دىڭ وسىناۋ ەرەك­شە الەۋمەتتىك تۇرپاتى كاسىپكەر­لىك­تە عانا ەمەس, ەڭبەك قىزمەتىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن سالالارىندا, سان-الۋان ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانداعى كاسىپورىن­دار­دا تالاپ ەتىلەدى. سوڭعى وتىز جىلدا ادامزات­تىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن قايتا قا­راۋدا – جۇمىس, وتباسى, جىنىس ماسەلەلەرى, تەڭدىككە جانە ادىلەت­تىلىككە ۇمتى­لۋ­دا ايەلدەر جەتەكشى ورىندارعا يە بولدى. ايەلدەر قا­زىر بولمىستى اي­قىنداۋعا, ءبىلىمدى قابىلداۋعا ءجا­نە كوشباسشى­لىق­قا ۇيرەتۋگە ىق­پال ەتەدى. ءبۇ­گىنگى تاڭدا ايەلدەر كاسىبي بەلسەندىلىك كورىنىس تاباتىن كوپ­تە­گەن سالالاردى يگەرگەن. الايدا بيزنەس قارقىنى سالىستىرمالى از ۋا­قىتتا باسشىنىڭ ۇيىمدى تابىسقا جەتكىزۋگە قابىلەتتى نەمەسە قابىلەتسىز ەكەنىن انىقتاپ بە­رەدى. ال ايەلدەر­دىڭ بيزنەسكە ارالاسۋى ىسكەرلىكتى اي­عاقتايدى جانە سەنىمدى نىعايتادى, سونى­سى­مەن دە ەسكىرگەن الەۋمەتتىك كوز­قاراستى  ەڭسەرۋگە كومەكتەسەدى. قازاقستاندا ەرلەر جانە ايەل­دەر ءۇشىن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جا­ڭا مۇمكىندىكتەرىن جاساي وتى­رىپ, كاسىپكەرلىك سەكتور, ونىڭ ءىشىن­دە شاعىن جانە ورتا بيزنەس قار­قىندى دامۋدا. ەلدىڭ ءوڭىر­لەرىندە شاعىن كاسىپورىندارداعى جۇمىس تۇرعىن حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ تابىس كوزىنىڭ نەگىزىنە اينالۋدا. اعىم­دا­عى جىلدىڭ 1 مامىرىنداعى جاع­داي بويىنشا ەلدە 665 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەك­تى­لەرى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى, ولار­دا 2375,2 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. 2011 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر­دە شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­لىك سۋبەك­تىلەرى شىعارعان ءونىم (تاۋار­لار جانە قىزمەت) بۇعان دەيىنگى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عاندا 3,4%-عا ءوستى جانە 2161,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا كا­سىپكەرلىكتەگى زاڭدى تۇلعالار وكىل­دەرىنىڭ اراسىندا 50 پايىز­دان استامى, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ 66 پايىزى ايەلدەر. قازىرگى قوعامدا بۇكىل الەمدە ۇكىمەتتەر ايەل كاسىپكەرلىگىن دا­مىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسە­لە­لەردى ارنايى باعدارلامالار ار­قىلى شەشۋگە ۇمتىلۋدا. ءبۇ­گىندە گەندەرلىك اسپەكتىلەر مەم­لە­كەتتىڭ ساياساتىندا ەسكەرىلە باس­تادى. سو­نى­مەن بىرگە, بيلىك ايەل كاسىپ­كەر­لىگىنىڭ پايداسى مەن الەۋەت­تى مۇمكىندىگى تۋرالى حاباردار بولۋعا ۇمتىلۋدا. كاسىپكەر-ايەلدەردىڭ ەكونومي­كا­لىق بەلسەندىلىگىن قولداۋ ماق­ساتىندا ەل ۇكىمەتى 2002 جىل­دان باستاپ ايەل كاسىپكەرلىگىن قول­داۋ بويىنشا شارالاردى ءجۇ­زە­گە اسى­رۋ­دا. ونداعان مىڭ ايەل­دەر جە­ڭىل­دىكتى كرەديت الىپ, ءوز­دەرىنىڭ بيزنەستەرىن اشتى. 2002 جىل­دان 2008 جىلعا دەيىن رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەتتەن «دامۋ» كدق»اق ارقىلى شاعىن سۋبەك­تى­لەرگە, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر كا­سىپكەرلىگىنە كرەديت بەرۋ باعدار­لاماسى ىسكە اسىرىلدى. ايەل كاسىپكەرلىگىن انىقتايتىن نەگىزگى ولشەم باسشىسى ايەل جانە ەڭبەك ۇجىمىنىڭ كەمىندە 50%-ى ايەل­دەر بولۋى كەرەك. ءوز ىستەرىن اشاتىن ايەلدەردى قولداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن  «دامۋ» قورى 2009 جىلدىڭ قا­راشاسىندا ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنە شاعىن كرەديت بەرۋ ءۇشىن قاراجاتتى ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانكتەرگە كەلىسىپ ورنا­لاستىرۋ باع­دارلاماسىن قابىل­دا­دى. باعدارلا­ما­نىڭ نەگىزگى ماق­ساتى كاسىپكەر ايەلدەردىڭ ەكونو­مي­كالىق بەلسەندىلىگىن قولدانىس­تاعى جانە جاڭا­دان باستايتىن ايەلدەر كاسىپ­كەر­لىگى سۋبەكتى­لەرى­نىڭ جوبالا­رى­نا جە­ڭىل­­دىكپەن كرەديت بەرۋ ار­قىلى ىنتا­لان­دىرۋ بولىپ تابىلادى. قاراجات ايەلدەر كاسىپكەرلى­گىنە ميكروكرەديت رەتىندە بەرىلەتىن بول­عان جاعدايلاردا قور ءارىپ­تەس بانكتەرگە اقشا قاراجاتىن  بەرۋ جولى­مەن باعدارلامانى ءجۇ­زەگە اسىرادى. باع­دار­لاما جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە جا­ڭا بيزنەسكە ارنالعان. كليەنت قا­رىزدى قول­دا­نىستاعى كرەديتتەردى قاي­تا قار­جىلاندىرۋعا, ين­ۆەس­تيتسيا­لىق ماقساتقا, اينالىم قاراجاتىن تو­لىقتىرۋعا الۋىنا بولادى. سالالار بويىنشا شەكتەۋلەر جوق. ءتيىمدى ستاۆكا جىلدىق 14,0 پايىزدان كوپ ەمەس, قارىز ۆاليۋتاسى – تەڭگە, نە­سيەلەۋدىڭ ەڭ ۇزاق مەرزىمى  – بەس جىل. 2011 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاع­داي بويىنشا بانك-ارىپتەستەر 1769,6 ملن.تەڭگەگە 442 جوبانى قار­جى­لان­دىردى. سالالىق ءبولى­نىستە نەسيە­لەر­دىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى ساۋدا سالا­سىنداعى جوبالارعا بەرىلگەن – جو­با­لاردىڭ قارجىلان­دىرۋى­نىڭ ۇلە­سi iس جۇزiندە بە­رiلگەن قارىزداردىڭ جالپى سوما­سىنىڭ 65%-ىن قۇرا­دى. كرەديتتەر قىزمەت كورسەتۋ سا­لا­سىندا – 29%, كولiك جانە بايلا­نىس سالا­سىن­دا – 2,2%, اۋىل شا­رۋا­شى­لىعىندا – 0,7%, قۇرىلىستا – 0,6%, ونەركاسiپتە 1,8% قۇرايدى ايەلدەردىڭ «بيزنەس-كەڭەس­شى» باعدارلاماسىنا مۇددەلiلىگى باي­قالادى. وسىلايشا, كۋرستارعا وسى باعدارلامانى iسكە اسىرۋدىڭ بار­لىق كەزەڭدەرىندە قاتىسۋشى­لار­دىڭ جارتىسىنان استامى ايەل­دەر بولدى. «دامۋ» قورى وقىتۋ باعدار­لا­ما­سىنان وتكەن  جانە وسى باع­دار­لا­ما شەڭ­بەرىندە زاەمدەر العان كا­سىپكەر-ايەل­دەردiڭ سانى 2009 جىل­عى 16%-دان 2011 جىلى 20%-عا دەيىن ۇلعايدى. تاياۋ ۋاقىتتا شوب باعدارلا­ما­سىن دامىتۋ شەڭبەرiندە, ابر 650 000 اقش دولدارى سوما­سىن­دا تەح­نيكالىق كومەك بەرەتiن بو­لادى, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى ايەل­دەردiڭ شوب كرەديتتەرىنە قولجە­تىم­دىلىگىن ۇل­عايتۋ, سونداي-اق كاسiپكەر ايەل­دەر داعدىلارىنىڭ قارجى سالا­سىن­داعى دەڭگەيiن جو­عارىلاتۋ بو­لىپ تابى­لاتىن گەندەرلىك ءىس-قيمىل جوس­پا­رىن ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. جالپى, ايەلدەر ەڭبەك رىنو­گى­نىڭ جاڭا تالاپتارىنا يكەمدىلىك تانىتۋدا. ءوز وتباسىن قولداۋ ءۇشiن ايەلدەر iس اشىپ ەڭبەككە ورنالاسۋ­دىڭ كۇردەلi احۋالىنان شىعۋ جولىن قاراستىرادى. ءاري­نە, ولاردىڭ قىز­مەتiنiڭ تابىستى­لىعى كوبىنەسە ەلدەگى قولايلى بيز­نەس-ورتاعا بايلا­نىس­تى بولادى. دەگەنمەن, قازiرگi قوعامدا جو­عارى جالاقى تولەنەتiن جانە بەدەلدى جۇمىسپەن ەرلەر اينالى­سا­دى. ستاتيستيكا, قازاقستاندا عانا ەمەس, ءدۇ­نيە ءجۇزىنىڭ باسقا دا ەل­دەرىنىڭ كوپ­شiلiگiندە وسىنداي جاعدايدىڭ قا­لىپ­تاسقانىن راستاپ وتىر. ايەلدەر ءۇشىن كاسىبي بىلىمگە جانە مانساپقا جول كەڭى­نەن اشىلدى, بىراق ءۇي شا­رۋا­­شى­لىعىمەن ءالى دە بولسا ايەلدەر اي­نالىسادى, بۇل ايەلدەر جۇكتە­مەسى ەكى ەسە دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقستاندا ايەلدەر البەتتە, شاعىن كاسىپورىندارعا يە. ايەل­دەر باسىم سالالارعا قوناقۇي­لەر­دى جانە مەيرامحانالاردى (63%), ساۋ­دانى (59%), كوممۋنالدىق, الەۋ­­مەتتىك جانە جەكە قىز­مەت­تەردى (59%) جانە اۋىل شارۋا­شىلىعىن (53%) جات­قى­زۋ­عا بو­لادى. ايەلدەردىڭ ءىرى بيزنەسكە ەنۋى جاپپاي سيپاتقا يە بولا قوي­عان جوق: وڭ ۇردىسكە قاراماستان, ايەل كاسiپكەرلiگi الەۋمەتتiك-ەكو­نو­ميكالىق فاكتورلارعا بايلا­نىس­تى ناقتى قيىندىقتاردان وتۋدە. ايەلدەردىڭ بيزنەسكە جاپپاي كەلۋىنە ەكونوميكالىق جانە زاڭ كەدەرگىلەرى عانا ەمەس, ماڭگi ەكiنشi رولدە بولۋ داعدىسى, ەسكىلىكتى مەنتاليتەت كەدەرگى كەلتىرەدى. شاعىن جانە ورتا كاسiپ­كەر­لiكتi دامىتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا ۇكiمەتi ناقتى مەملەكەتتiك قولداۋ شارالارىن قابىلدادى. وتكەن جىلدارى سالىق جۇك­تە­مە­سiن تومە­ن­دەتۋ, تەكسەرۋلەرگە موراتوري ەن­گiزۋ, قارجىلاندىرۋ جەڭiلدiگىن بەرۋ شارالارى جۇزەگە استى. اسىرەسە جاھاندىق قارجى داعدارىسى كەزىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ شارا­لارى­نا ەرەكشە كوڭىل ءبولiندi. ۇكى­مەتتىڭ 2008-2010 جىل­دارعا ار­نالعان داعدارىسقا قارسى باع­دار­لامالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­لىككە مەملەكەتتىك قارجىلاي قول­داۋ­عا 497 ملن. تەڭگەدەن استام سوما ءبولىندى. بۇل 10 مىڭنان استام شا­عىن جانە ورتا كاسiپكەرلiك سۋبەك­تىلەرىن قولداۋعا, 13 مىڭ­نان استام جۇمىس ورىندارىن قۇ­رۋ­عا جانە ساقتاپ قالۋعا ءمۇم­كىندىك بەردi. داعدارىستان كەيىنگى دامۋ­عا قا­تىستى تاپسىرمالاردى شەشۋ ءۇشىن 2010 جىلدان باستاپ «بيز­نەستىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لا­ماسى iسكە اسىرىلۋدا. بۇل قازiرگi قازاق­ستان تاريحىنداعى كاسiپكەر­لiكتى دامىتۋ بويىنشا ەڭ اۋقىمدى باستاما بولىپ تا­بىلادى. قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىكتى مەم­­لەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى­نىڭ ماق­ساتى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جانە بيزنەسكە جۇكتە­مە­لەردى تومەندەتۋ ارقىلى  نەگىزى بيزنەس-احۋالدى جا­ق­سارتۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماق­سات­تار ءۇشىن رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جانە مەملە­كەت­تiك ورگانداردىڭ با­قىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتى جەتiل­دiرىلۋدە. بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ بويىن­شا قازاقستاننىڭ تاجiريبەسiن كوپ­تەگەن بەدەلدi حالىقارالىق رەيتينگتەر باعالاۋدا. دۇنيەجۇزىلىك بانكتiڭ ەسەبى جاريالانعان 2010 جىل­دىڭ قاراشاسىندا «Doing Busi­ness-2011» رەيتينگiندە قا­زاق­ستان 15 پوزيتسياعا كوتەرiلىپ, 59-ورىن العان جانە كاسiپكەرلiك قىزمەتى ءۇشiن قو­لايلى جاعدايلار جاساۋعا قول جەت­كiزەتiن 10 ەلدەردiڭ تiزiمiن باس­تاي­دى. كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باس­تاعاننان بەرى دە كاسiپكەرلiك ءۇشiن ۇلكەن مۇمكiندiكتەر اشى­لا­دى. كاسiپكەرلiكتi مەملەكەتتiك قول­داۋ­عا قابىلدانعان  شارالار, تۇ­تاس­تاي العاندا, جالپى شوب دا­مىتۋعا, ونىڭ iشiندە ايەل كاسiپ­كەرلiگiنە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. دينا شاجەنوۆا, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى.