وتاندىق عىلىم ءوزىن عانا اسىراپ وتىر ما؟

جۇما كۇنى الماتىدا «عىلىمنىڭ دامۋى – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى» اتتى فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. بۇل باسقوسۋ ەلباسىنىڭ عىلىم سالاسى بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ جونىندەگى ەلىمىزدەگى عىلىمي ۇيىمدار مەن جوعارى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ مىندەتتەرىنە ارنالدى. ەلباسى وڭتۇستىك استاناعا  ساپارى كەزىندە الاتاۋ «اق­پا­رات­تىق تەحنولوگيالار پاركى» اشىق ەكونوميكالىق ايماعىندا (اەا) وتكەن «يننوۆاتسيالىق قا­زاق­ستان-2020» اتتى فورۋمعا قا­تى­سىپ, عىلىم سالاسىنداعى قور­دالانعان ماسەلەلەرگە توقتالا كەلە: «اقپاراتتىق تەحنولوگيا بوي­ىن­شا قازاقستان تمد ەلدەرىندە كوشباسشى. بۇل سالاداعى جۇمىس ءالى دە جۇيەلەندىرۋدى جانە  قول­داۋ­دى قاجەت ەتەدى. بىزدە يننو­ۆا­تسياعا بولىنگەن قاراجات جوعارى تەح­نولوگيالىق دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە ءتو­مەن. قازاقستاندا عىلىم وسى ۋا­قىتقا دەيىن وزىنە ءوزى جۇمىس ىستەپ كەلدى. مۇنى توقتاتۋ قاجەت. تاياۋ جىل­دارى الەم يننوۆاتسيا بويىنشا 3 توپقا بولىنەدى. ءاري­نە, ءبىز دە ءبىرىنشى توپقا كىرۋدى قا­لاي­مىز. بۇل ىستە اۋتسايدەرلەر از بولمايدى. ەگەر ءبىز قازىردەن باستاپ جاقسى جۇمىس ىستەسەك, قازاق­ستاننىڭ ءبىرىنشى توپقا كىرۋگە ءمۇم­كىندىگى بار», –  دەگەنى ەسىمىزدە.  ەلباسىنىڭ وسى ەسكەرتپەسىنەن كەيىن عىلىم سالاسىندا قانداي قوزعالىستار ءجۇرىپ جاتىر, عىلىمي قاۋىمداستىق وسىدان نەندەي قورىتىندى شىعاردى,  دەگەن ساۋال تۋىندارى بەلگىلى. سونىمەن, 200-دەن استام عىلىم وكىلدەرى قاتىسقان فورۋمدا الدىمەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءسوز سويلەدى. مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قاتىستى تاپسىر­ما­لارى بويىنشا ءوزى وسى قىزمەتكە كەلگەن 8 ايدىڭ ىشىندە اتقا­رىلعان جۇمىستارعا توقتالىپ ءوتتى. – بىرىنشىدەن, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ۇسىنعان عىلىمدى باسقا­رۋ­دىڭ مۇلدە جاڭا مودەلىن ىسكە اسىراتىن «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەكىنشى – مۇعالىم­دەر­دى دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيە­سى قولعا الىندى, – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى ماقسات جولىندا مينيسترلىك مەملەكەتكە 2012 جىل­دان باستاپ 5 جىلعا 340 ميلليراد تەڭگە بولۋگە ۇسىنىس جا­ساپتى. ۇشىنشىدەن, ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ۆەرتيكا­لىن ەنگىزۋ. بۇگىندە ءبىلىم بەرۋ قىز­مەتتەرىن كورسەتۋ, ءبىلىم سا­پاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۇكتەلگەن. ەندىگى جەردە بۇل جاعداي ءتۇبىرى­مەن وزگەرەتىن بولادى. ءتور­تىن­شىدەن, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلى ىسكە اسۋدا. سالىنىپ جاتقان ءوڭىرارا­لىق ورتالىقتار مەن الەمدىك دە­ڭ­گەيدەگى كوللەدجدەردىڭ باز­ا­سىن­دا «كاسىپقور» حولدينگى» اق قۇرىلماق, – دەدى ول. بەسىنشى – جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ جاڭا جىكتەۋىشى ەنگىزىلەتىن بولسا, التىنشىدان, مەملە­كەت­تىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جوو-لاردا ءبىلىم الۋشىلاردى اكادەميالىق قامتاماسىز ەتۋ باستالعان كورىنەدى. – بۇل – بولون پروتسەسىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. ستۋدەنتتەردى, ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورانتتارىن دايارلاۋ سا­پاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شەتەلدىك وقىتۋشىلاردى تارتۋ جۇ­مىس­تارىن كۇشەيتۋدەمىز. ءبىز بۇرىن, جىل سايىن تەك  40 شەتەلدىك پروفەسسوردى تارتساق, وسى جىلى ولاردىڭ سانى 300-گە جەتتى. ولاردىڭ ارقايسىسى 10 ايدان جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قاراجات 2005 جىلى 265 ميلليون تەڭگە بولسا, ول بيىل 2,5 ميلليارد تەڭ­گەگە, ياعني 10 ەسەگە ءوستى, – دەدى سالا جەتەكشىسى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ دا ەرەجەسى وزگەرتىلگەن. باعدارلاما ءبىرىنشى كەزەكتە ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورانتتارىن, بىلىكتى پەداگوگتار دايارلاۋعا كوڭىل ءبول­مەك. ال بيىلدان باستاپ شەتەلدە مەملەكەتتىك گرانت ەسەبىنەن باكالاۆرلار دايارلانبايتىن بولىپتى. سەگىزىنشى كەزەكتە, جوو وقۋ­لىق­تارىن ازىرلەۋگە جانە باسىپ شى­عارۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسى باستالاتىنى بەلگىلى بولدى. توعىزىنشى, 20 جىل ىشىندە العاش رەت «ستۋدەنتتىك باس­پانا» باعدارلاماسى ازىرلەنگەن. – بۇل باعدارلاما تاياۋ جىل­دارى جوو ستۋدەنتتەرىن جاتاق­حانا­مەن قامتاماسىز ەتۋدى 80 پايىزعا جەتكىزەدى, – دەگەن مينيستر وسىدان كەيىن تىكەلەي عى­لىم ماسەلەسىنە ويىستى. «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ­نىڭ ەرەجەلەرىن ەسكە سالعان مينيستر عىلىمدى باسقارۋ جۇيە­سىن­دەگى فۋنكتسيالاردى ناقتىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ياعني, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلعان. ولار ەندىگى جەردە جوبالار مەن باعدار­لا­ما­لار­دىڭ ورىندالۋى تۋرالى ناقتى شەشىمدەر قابىلداماق. – وعان قوسا مەملەكەتتىك عى­لىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ۇلت­تىق ورتالىعى قۇرىلادى. شەشىم قابىلداۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ءبىزدىڭ جانە شەتەلدىك جەتەكشى عالىمدار قاتىساتىن بولادى, – دەدى سالا باسشىسى. جانە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ەكەندىگى ايتىلدى. وتكەن جىلى عىلىمعا 24,2 ميلليارد تەڭگە ءبو­لىنسە, بيىل بۇل سالاعا بولىنگەن قاراجات 29,3 ميلليارد تەڭگەگە جە­تكەن. اڭگىمە الدا تۇرعان مىندەتتەرگە بارىپ تىرەلگەندە مينيستر ءبىرىنشى كەزەكتە زەرتتەۋلەردى ۇي­ىم­داستىرۋ مەن وتكىزۋگە جاڭا ءتا­سىلمەن كەلۋ قاجەتتىگىن اتادى. ەڭ باستىسى, زەرتتەۋ دەڭگەيىن, سا­پا­سى مەن ناتيجەلىلىگىن بارىنشا كوتەرۋىمىز قاجەت دەگەن ول وسى­نىڭ جاي-جاپسارىنا توقتالدى. – كەلەسى ماڭىزدى فاكتور – عىلىم مەن ءبىلىمدى بىرىكتىرۋ. ءبىز بۇل تۋرالى كوپ ايتقانىمىزبەن, ناقتى ناتيجە بولماعان. ەندى سوزدەن ىسكە كوشتىك دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى, – دەدى باقىتجان جۇماعۇلوۆ. فورۋم بارىسىندا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ساناتىن ەنگىزۋ ما­ڭىزدى كەزەڭ ەكەنى ايتىلىپ, سو­نى­مەن قاتار كونكۋرستىق نەگىزدە 10 يننوۆاتسيالىق باعدارلانعان جو­عا­رى وقۋ ورنى ىرىكتەلەتىنى ءمالىم بولدى. سونداي-اق, عىلىمي كادر­لاردى دايارلاۋ ماسەلەسىن دە ايتا كەتكەن مينيستر عىلىمي جەتىستىكتەردى سۇرانىسقا يە ەكونو­ميكا­لىق جانە الەۋمەتتىك تاۋارعا اي­نالدىرۋعا قاتىستى جۇمىس­تارعا دا توقتالدى. ايناش ەسالي. الماتى.