ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك

اسقار الاتاۋدىڭ سىلەمدەرىمەن استاسقان سۋىقتوبە تاۋىنىڭ ەتەگىندە قاستەك اتتى شاعىن اۋىل بار. سىرت قاراعاندا, بۇل ەلىمىزدەگى كوپ ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى عانا. الايدا ونىڭ وزگەلەرگە ۇقسامايتىن كوپتەگەن ەرەكشەلىگى بار. سول ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – وسىناۋ شاعىن اۋىلدىڭ ءبىر وزىنەن 15-16 عىلىم دوكتورلارى, 50-گە تارتا عىلىم كانديداتتارى شىققان. جانە ولاردىڭ ءبارى دە قانداي عالىمدار دەسەڭىزشى. ءيا, ەلىمىزدىڭ ىرگەلى عىلىمدارىنىڭ ءار سالاسىنا سول قاستەكتەن شىق­قان عالىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە دەۋگە بولادى. ارينە, قاستەك اۋى­لىنىڭ ادامدارى ولاردى ءار­دايىم ماقتانىش تۇتادى. سول ماقتاۋعا لايىق اعالارىمىزدىڭ ءبىرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى توقتاسىن مەڭدەباەۆ دە­سەم, بۇل ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساساق, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرى سياقتى سۋىقتوبە باۋىرىنداعى قاستەك اۋىلىنىڭ ازاماتتارى دا باسىنان تالاي-تالاي ءجايتتى ءوت­كە­رگەن. ونىڭ بارىنە توقتالىپ جاتۋعا ءدال قازىر مۇمكىندىك جوق. قىسقا قايىرعاندا, سوناۋ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى اق پەن قىزىلدىڭ قاقتىعىسىن, ۇجىم­داس­تىرۋدىڭ ناۋبەتىن, ودان كەيىنگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بار­لىق اۋىرتپاشىلىعىن باسى­نان وتكەرگەن بۇل اۋىلدى كوپ ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, وسى قاستەك اۋى­لىنىڭ ادامدارى 1934 جىلعا دەيىن كەڭەس وكى­مەتىن مويىن­داماي, سۋىقتوبە تاۋى­نىڭ جىق­پىل-جىقپىلىنا تى­عىلىپ الىپ, اق گۆاردياشى­لارمەن دە, قىزىل­دارمەن دە اتى­سىپ, ولاردىڭ ىر­قىنا كونبەگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. كەيىن كە­ڭەس وكىمەتى تارا­پىنان سول قى­لىق­تارىنىڭ زار­دا­بىن قاستەك­تىك­تەر ابدەن كوردى دە. ءبىراز ادام­نىڭ قىرعىز اسىپ, جان ساق­تاۋعا ءماجبۇر بولۋى بۇل ءسوزى­مىزدىڭ ءبىر ايعاعى. توقتاسىن اعا­مىزدىڭ اكەسى مەڭدەباي اقساقال دا سونداي الماعايىپ زاماندا قىرعىزستان اسىپ كەتكەن ەكەن. ول ۇلى وتان سوعىسى باستالعان شاقتا عانا اۋىلعا قايتا ورا­لىپ­تى. بىراق تاعدىر تاۋقىمەتى, اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن, اۋىر جۇمىس دەن­ساۋلىعىنا كوپ زار­دابىن تيگىزسە كەرەك, اۋىلعا ورا­لىسىمەن-اق ءدۇ­نيەدەن وزعان كو­رى­نەدى. توق­تاسىن اعامىز بەن كۇلاي اپامىز, مىنە, وسىلايشا جەتىم-جەسىر اتانىپتى. بىراق ولا­ردىڭ باعىنا كوپ ۇزاماي سو­عىسقا كەتكەن مەڭ­دەبايدىڭ باۋى­­رى ءنۇ­سىپقۇل جا­رالانىپ, ەلگە ورا­لىپتى. جە­تىمى مەن جەسىرىن جىلات­پاعان ەل ەمەسپىز بە, ءنۇ­سىپقۇل اعا باۋىرىنىڭ وت­باسىن قامقور­لى­عىنا الىپ, توقتاسىن اعا­نىڭ الاڭسىز ەر جەتۋىنە, وقىپ ءبىلىم الۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ەمەس, اعايىن مەن تۋعاننىڭ, ابى­سىن مەن اجىن­نىڭ وتە تاتۋ كەزى. قاتىق­سىز قارا شاي­دى, قاتقان ناندى قاق ءبولىپ جەيتىن اۋىل ادامدارى تاع­دىر تاۋقىمەتىن بىرگە كو­تەرەتىن. توقتاسىن اعانىڭ قۇرداستارى دا ىزعارلى سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىر ناۋبەتىن ارقالاپ ءوستى. سودان دا ولار قايىسپايتىن قارا نارداي بەرىك بولىپ قالىپتاستى. اۋىلداعى بۇلانتاي اتامىز اش­قان باستاۋىش مەكتەپتە ابۋعالي مونتاەۆ, توقتاسىن ءابدى­قا­لىق­وۆ, حاميت دوشكەەۆ, بازارباي سپانوۆ, جامال ىسقاقكەلىنى سياق­تى بىلىكتى ۇستازداردان ءبىلىم العان توقتاسىن الماتىداعى №12-ءشى قازاق ورتا مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىردى. بۇل مەكتەپتە دە ۇزدىك وقىعان ول 1958 جىلى ءماس­كەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. ءبىز وندا 3-4 سىنىپتا وقي­تىنبىز. كورشىلەس تۇراتىندىقتان دا بو­لار, مەنىڭ انام ءساليحا مەن توقتاسىن اعانىڭ شەشەسى كۇلاي اپامىز وتە تاتۋ بولاتىن. ەكەۋى ەگىس القابىندا دا, قىرمان با­سىندا دا تەمەكى تىزبەسىندە دە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ەڭبەك ەتەتىن. تاڭ بوزىنان كەتىپ, جۇمىستان قاس قارايا ورالاتىن ەكەۋى ۇيدەگى ءبىر شاۋگىم شايدى دا بىرگە ىشە وتىرىپ, شەر تارقاتا سىرلاسۋشى ەدى. سونداعى كۇلاي اپامىزدىڭ كوبىنە ايتاتىنى بالاسى توقتا­سىن­نىڭ جايى بولاتىن. «توق­تاسى­نىم وقۋىن بىتىرگەن سوڭ كەلىن الامىن. شىركىن, سول كۇنگە جەتسەم عوي», – دەپ ارمانداپ وتى­راتىن. بالاسىنىڭ جۇرتتىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋدە وقي­تى­نىن ماقتانىش كورەتىن اپامىز, تاۋبە, ول ارمانىنا جەتتى دە. الايدا ول كۇنگە دەيىن اپامىزدىڭ تالاي قينالىستان وتكەنى انىق. ءالى ەسىمدە, ءبىرىنشى كۋرستى بىتىرگەن سوڭ توقتاسىن اعا اۋىلعا كەلدى. جاز بويى تىنىم كورمەي, ۇجىم­نىڭ ءشوبىن شابىستى, استى­عىن ورىستى, تەمەكىسىن جيىستى. بىراق كۇزدى كۇنى اقىسىن ەڭبەك­كۇنمەن الدى. وندا كولحوزدا اقشا جوق, ەڭبەككۇن ءۇشىن اركىمگە ءمول­شەرلەپ ارپا-بيداي, ءشوپ بەرەتىن. قالتاسىندا كوك تيىنى جوق ستۋدەنت ماسكەۋگە قايتۋعا اقشا تاپپاي قاتتى قينالعان. بىرەۋدەن الا تۇرۋعا دا ەش مۇمكىندىك جوق. سەبەبى, ەلدىڭ جاعدايى بىردەي. سول كەزدە كۇلاي اپامىز زىر جۇگىرىپ, بالاسىنىڭ قايتار جولىنا قاجەت تيىن-تەبەندى جىلاپ-سىقتاپ ءجۇ­رىپ, زورعا جيناپ بەرگەنى ءالى كوز الدىمدا تۇر. نۇسىپقۇل اعانىڭ ۇيىندەگى توقتاسىن اعانىڭ جەڭگەسى اناركۇل تاتەمىز دە بۇل اۋلەتكە وڭىنان كەزدەسكەن ەكەن. كۇلاي اپامىزدىڭ الدىن قيىپ وتپەيتىن تاماشا كەلىن بولا ءبىلدى. سول ءبىر سىندارلى قيىن شاقتا ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى دە كەمەل, پەيىلى دە كەڭ ەدى. قازىر عوي, زامان كەڭەيىپ, باق-داۋلەتىمىز ارت­قان­مەنەن ادامداردىڭ پەيىلى تا­رى­لىپ بارا جاتقانى. ول كەزدە قاتىقسىز قارا كوجە ءىشىپ جۇرسە دە جايراڭداپ, جارقىلداپ جۇرە­تىن. ەڭ عاجابى, سول ادامدار ەڭ الدىمەن بالالارىنىڭ وقىپ, ءبىلىم العانىن ارماندايتىن. جالپى, سول قيىن-قىستاۋ كە­زەڭ­نىڭ وزىندە قازىرگىدەي قاراقان باسىن ەمەس, ءبۇ­كىل ەلدىڭ تىلەۋىن تىلەگەن, ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان ەكى ازامات مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە جاق­سى ساقتالىپ قالىپتى. ونىڭ ءبىرى – ۋسابەك اتامىز بولسا, ەكىنشىسى مەكتەبىمىزدىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعان ابۋعالي اعامىز ەدى. ۋسابەك اتا بۇكىل جەتىم مەن جەسىردىڭ قامقورشىسى ەدى. جوق-جىتىككە ۇنەمى كومەك قولىن سوزىپ وتىراتىن. اۋىلدا ول كىسىنىڭ ال­دىن ەشكىم كەسىپ وتپەيتىن, ايتقا­نىن ەكى ەتپەيتىن. كوكتەم شىعا ول ەلدى ۇيىمداستىرىپ, ارىق-اتىز­داردى قازدىراتىن, اۋىلعا سۋ اكە­لەتىن, كوشەنىڭ بويىنا تال-تەرەك ەكتىرەتىن, باۋ-باقشا وتىرعىزا­تىن. ءتىپتى 1960 جىلدارى ءوزى باس بولىپ الما اعاشىنىڭ كوشەت­تەرىن اكەلىپ, ءار ۇيگە تاراتىپ, ونى وتىرعىزدىرعانى ءالى ەسىمدە. قاس­تەكتەگى بۇگىنگى جايقالىپ ءوسىپ جاتقان الما اعاشى سول كىسىنىڭ ەگىپ كەتكەن جەمىسى. مەكتەپ ديرەكتورى بولعان ءابۋ­عالي مونتاەۆ اعامىز دا ەلدى جيناپ, قامىس ورعىزىپ, ەسكى مەكتەپ­تىڭ شاتىرىن جاڭالادى. اكتەپ-سىرلاپ, قوجىر-قوجىر مەكتەپ ءۇيىن جۇنتتاي قىلعانى دا ەستە. ساباق­تان بوس ۋاقىتتا اۋىلدىڭ بار با­لا­سىن جيناپ الىپ, وقۋ وردا­سىنىڭ اينالاسىنداعى جەردى دۋالمەن قورشاتىپ, باۋ-باقشا ەككىزگەن. كوشە بويلاتىپ تال, تەرەك وتىرعىزدىرعان ابە­كەڭنىڭ ءىسىن اۋىل جۇرتى ۇمىت­قان جوق. قايتا ولاردىڭ ءاربىر ءىسى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى- ونەگە بولدى. بۇل ادامدار جايلى جازۋ­داعى ماقسات تا توقتاسىن اعا­نىڭ شىققان ورتاسىنىڭ, تال بەسىگىنەن العان تاربيەسىنىڭ وزە­گى قايدا جاتقانىن ايتۋ ەدى. ايتسا ايتقانداي, توقتاسىن اعا دا سول جوعارىداعى اعالا­رىن­داي ەلىنە شىن جاناشىر ازامات بولىپ قالىپتاستى. ماسكەۋدەگى وقۋىن ءبىتىرىپ كەلىسىمەن ال­ما­تىداعى جابىق اسكەري زاۋىتقا ءوز ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر بولىپ ورنالاستى. جاس مامان رەتىندە ەرەكشە قام­قور­لىققا بولەنىپ, ەكى بولمەلى ءۇي الدى. توقتاسىن اعا مەن قاپۋزا تاتەنىڭ سول شاعىن پاتەرىنە قاستەكتەن بارماعان ادام كەم­دە-كەم شىعار. قاشان كور­سەڭ سول ءۇيدىڭ تورىندە اۋىلداعى اعا­يىن-كورشى تەرلەپ-تەپشىپ شاي ءىشىپ وتىراتىن. اۋىلعا “اق كەلىن” اتانعان قاپۋزا ءتا­تە­­­مىزدىڭ پەيىلىنىڭ كەڭدىگى سونشا, ارا-اراسىندا جۇمى­سى­نا جۇگى­رىپ بارىپ كەپ, ەرىنبەي-جا­لىقپاي سول كىسىلەرگە قازان كوتەرىپ, تىنىم تاپپايتىن. “اعانىڭ ءۇيى – اق جايلاۋ” دەگەن عوي, ءارى كۇلاي اپامىز وسىن­دا وتىرعان سوڭ ءبىز سياقتى ستۋدەنتتەر دە سول ءۇيدى جاعا­لاي­مىز. ورتا قۇرساق بولىپ ءجۇر­گەندىكتەن, وسى ۇيگە اندا-ساندا ءبىر سوعىپ, تىڭقيىپ تو­يىپ قاي­تامىز. ونىمەن قوي­ماي, نەشە ءتۇرلى جيىن-تويى­مىز­دى دا وسى كىسىلەردىڭ ۇيىندە وتكىزەمىز. نەتكەن كەڭدىك, نەت­كەن قايماعى بۇ­زىلماعان قا­زاقى مىنەز دەسە­ڭىزشى. قازىر ونداي تار ءۇي تۇگىل, بىرەۋدىڭ كەڭ سارايداي كوك ور­داسىنا باس­ى­ڭىزدى دا سۇعا المايسىز. سول قاراپايىم حالىقتىڭ العىسىن العاندىعىنان شىعار, توقتاسىن اعا مەن قاپۋزا تاتە جامان بولعان جوق. وندىرىستەن كەيىن, ىزدەنىپ ءجۇرىپ, عىلىمي جۇمىسقا اۋىستى. قازاقتىڭ ق.ساتباەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتتى. كانديداتتىق, دوكتورلىق ديس­سەر­­تاتسياسىن قورعادى. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, توقتاسىن 2008 جىل­عا دەيىن قازاقستاندا ءما­شي­نە جاساۋ سالاسىنان دوكتور­لىق قور­عا­عان جالعىز عالىم ەدى. قازاق­تىڭ ينجەنەرلىك عى­لى­مىندا ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن انىق­تاعان ول ماشينە جاساۋ سا­لا­سى­نىڭ ەلىمىزدە كەنجە قال­عا­نىن ەسكەرە وتىرىپ, شاكىرت ءتار­بيە­لەۋدى دە ۇمىتپادى. ءيا, ونىڭ جە­تەكشىلىگىمەن 3 ادام عىلىم دوك­تورى, 11 ادام تەحنيكا عى­لى­م­­­دارىنىڭ كانديداتى اتاعىن ال­دى. بۇل ارادا توقاڭنىڭ ءجۇز­گە جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, جيناقتاردىڭ اۆتورى ەكەندىگىن ايتا كەتسەك دەيمىز. الايدا ول ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەۋگە گازەت مۇمكىندىگى كوتەرمەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرەر ەڭبەگىنە عانا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ قازاق تىلىندە ءما­شينە جاساۋ تەح­نولوگياسى تۋرا­لى وقۋ­لىق جازعان العاشقى عا­لىم ەكەندىگى دە ءبىراز ءجايتتى ايتىپ تۇرعان جوق پا. سونداي-اق 2000 جى­لى «راۋان» باسپا­سىنان شىققان ماشينە جاساۋ تەحنولوگياسى جونىندەگى العاش­قى سوزدىكتىڭ اۆ­تو­رى دا وسى ءبىزدىڭ توقاڭ. توقاڭ ونەگەلى وتبا­سىنىڭ باس يەسى. ۇل-قىز وسىرگەن اكە. نەمەرە ءسۇيىپ وتىر­عان اتا. سولاردىڭ ءبارى توق­تاسىن اعانىڭ قامقور­لى­عى­نا, جىلۋىنا بولەنىپ, باقىتتى تۇرمىس كەشىپ جاتىر دەسەم, تۋعان اكەسىنىڭ ورنىن جوقتات­پاي, قامقور بولا بىلگەن ءنۇسىپ­قۇل اعاسىنان قالعان ۇل-قىز­دارىنا دا ول اكە ورنىنا اكە بولا ءبىلدى. ءبارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا جاردەمدەستى. ارتى­نان ەرگەن توقتامىستى – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءدا­رەجەسىنە جەتكىزدى. اعا الدىن­داعى پارىزىن ادال ورىندادى. اۋىلدىڭ وقيمىن دەگەن بار بالاسىنا دا كومەك قولىن سوزۋدان جالىققان ەمەس. جانام دەگەن جۇرەككە شوق تاستاعان عا­لىمدى شاكىرتتەرى دە ەرەكشە جاقسى كورەدى. توقاڭنىڭ ءارىپ­تەس­تەرى دە ونىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, ادامدىق قاسيەتىن جوعارى باعا­لايتىنىن كوز كورىپ ءجۇر. ءوز باسىم وسىنداي قادىر-قاسيەتكە يە ازاماتتى ەڭ باقىتتى ادام دەپ سانايمىن. ءيا, توقتاسىن اعا شىن مانىندە باقىتتى ادام. سەرىك بايباتىروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى.